౩. కఙ్ఖారేవతత్థేరగాథావణ్ణనా

పఞ్ఞం ఇమం పస్సాతి ఆయస్మతో కఙ్ఖారేవతస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి థేరో పదుముత్తరభగవతో కాలే హంసవతీనగరే బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తో. ఏకదివసం బుద్ధానం ధమ్మదేసనాకాలే హేట్ఠా వుత్తనయేన మహాజనేన సద్ధిం విహారం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం ఝానాభిరతానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా ‘‘మయాపి అనాగతే ఏవరూపేన భవితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా దేసనావసానే సత్థారం నిమన్తేత్వా హేట్ఠా వుత్తనయేన మహాసక్కారం కత్వా భగవన్తం ఆహ – ‘‘భన్తే, అహం ఇమినా అధికారకమ్మేన అఞ్ఞం సమ్పత్తిం న పత్థేమి, యథా పన సో భిక్ఖు తుమ్హేహి ఇతో సత్తమదివసమత్థకే ఝాయీనం అగ్గట్ఠానే ఠపితో, ఏవం అహమ్పి అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే ఝాయీనం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి పత్థనమకాసి. సత్థా అనాగతం ఓలోకేత్వా నిప్ఫజ్జనభావం దిస్వా ‘‘అనాగతే కప్పసతసహస్సావసానే గోతమో నామ బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స సాసనే త్వం ఝాయీనం అగ్గో భవిస్ససీ’’తి బ్యాకరిత్వా పక్కామి.

సో యావజీవం కల్యాణకమ్మం కత్వా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా అమ్హాకం భగవతో కాలే సావత్థినగరే మహాభోగకులే నిబ్బత్తో పచ్ఛాభత్తం ధమ్మస్సవనత్థం గచ్ఛన్తేన మహాజనేన సద్ధిం విహారం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠితో దసబలస్స ధమ్మకథం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పదం లభిత్వా కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా ఝానపరికమ్మం కరోన్తో ఝానలాభీ హుత్వా ఝానం పాదకం కత్వా అరహత్తం పాపుణి. సో యేభుయ్యేన దసబలేన సమాపజ్జితబ్బసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తో అహోరత్తం ఝానేసు చిణ్ణవసీ అహోసి. అథ నం సత్థా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఝాయీనం యదిదం కఙ్ఖారేవతో’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౮, ౨౦౪) ఝాయీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. వుత్తమ్పి చేతం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౫.౩౪-౫౩) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బధమ్మేసు చక్ఖుమా;

ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి నాయకో.

‘‘సీహహను బ్రహ్మగిరో, హంసదున్దుభినిస్సనో;

నాగవిక్కన్తగమనో, చన్దసూరాధికప్పభో.

‘‘మహామతి మహావీరో, మహాఝాయీ మహాబలో;

మహాకారుణికో నాథో, మహాతమపనూదనో.

‘‘స కదాచి తిలోకగ్గో, వేనేయ్యం వినయం బహుం;

ధమ్మం దేసేసి సమ్బుద్ధో, సత్తాసయవిదూ ముని.

‘‘ఝాయిం ఝానరతం వీరం, ఉపసన్తం అనావిలం;

వణ్ణయన్తో పరిసతిం, తోసేసి జనతం జినో.

‘‘తదాహం హంసవతియం, బ్రాహ్మణో వేదపారగూ;

ధమ్మం సుత్వాన ముదితో, తం ఠానమభిపత్థయిం.

‘‘తదా జినో వియాకాసి, సఙ్ఘమజ్ఝే వినాయకో;

ముదితో హోహి త్వం బ్రహ్మే, లచ్ఛసే తం మనోరథం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

రేవతో నామ నామేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘పచ్ఛిమే చ భవే దాని, జాతోహం కోలియే పురే;

ఖత్తియే కులసమ్పన్నే, ఇద్ధే ఫీతే మహద్ధనే.

‘‘యదా కపిలవత్థుస్మిం, బుద్ధో ధమ్మమదేసయి;

తదా పసన్నో సుగతే, పబ్బజిం అనగారియం.

‘‘కఙ్ఖా మే బహులా ఆసి, కప్పాకప్పే తహిం తహిం;

సబ్బం తం వినయీ బుద్ధో, దేసేత్వా ధమ్మముత్తమం.

‘‘తతోహం తిణ్ణసంసారో, తదా ఝానసుఖే రతో;

విహరామి తదా బుద్ధో, మం దిస్వా ఏతదబ్రవి.

‘‘యా కాచి కఙ్ఖా ఇధ వా హురం వా, సవేదియా వా పరవేదియా వా;

యే ఝాయినో తా పజహన్తి సబ్బా, ఆతాపినో బ్రహ్మచరియం చరన్తా.

‘‘సతసహస్సే కతం కమ్మం, ఫలం దస్సేసి మే ఇధ;

సుముత్తో సరవేగోవ, కిలేసే ఝాపయిం మమ.

‘‘తతో ఝానరత్తం దిస్వా, బుద్ధో లోకన్తగూ ముని;

ఝాయీనం భిక్ఖూనం అగ్గో, పఞ్ఞాపేసి మహామతి.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం, భవా సబ్బే సమూహతా;

నాగోవ బన్ధనం ఛేత్వా, విహరామి అనాసవో.

‘‘స్వాగతం వత మే ఆసి, మమ బుద్ధస్స సన్తికే;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసనం.

‘‘పటిసమ్భిదా చతస్సో, విమోక్ఖాపి చ అట్ఠిమే;

ఛళభిఞ్ఞా సచ్ఛికతా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

తథా కతకిచ్చో పనాయం మహాథేరో పుబ్బే దీఘరత్తం అత్తనో కఙ్ఖాపకతచిత్తతం ఇదాని సబ్బసో విగతకఙ్ఖతఞ్చ పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘‘అహో నూన మయ్హం సత్థునో దేసనానుభావో, తేనేతరహి ఏవం విగతకఙ్ఖో అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో జాతో’’తి సఞ్జాతబహుమానో భగవతో పఞ్ఞం పసంసన్తో ‘‘పఞ్ఞం ఇమం పస్సా’’తి ఇమం గాథమాహ.

౩. తత్థ పఞ్ఞన్తి పకారే జానాతి, పకారేహి ఞాపేతీతి చ పఞ్ఞా. వేనేయ్యానం ఆసయానుసయచరియాధిముత్తిఆదిప్పకారే ధమ్మానం కుసలాదికే ఖన్ధాదికే చ దేసేతబ్బప్పకారే జానాతి, యథాసభావతో పటివిజ్ఝతి, తేహి చ పకారేహి ఞాపేతీతి అత్థో. సత్థు దేసనాఞాణఞ్హి ఇధాధిప్పేతం, తేనాహ ‘‘ఇమ’’న్తి. తఞ్హి అత్తని సిద్ధేన దేసనాబలేన నయగ్గాహతో పచ్చక్ఖం వియ ఉపట్ఠితం గహేత్వా ‘‘ఇమ’’న్తి వుత్తం. యదగ్గేన వా సత్థు దేసనాఞాణం సావకేహి నయతో గయ్హతి, తదగ్గేన అత్తనో విసయే పటివేధఞాణమ్పి నయతో గయ్హతేవ. తేనాహ ఆయస్మా ధమ్మసేనాపతి – ‘‘అపిచ మే, భన్తే, ధమ్మన్వయో విదితో’’తి (దీ. ని. ౨.౧౪౬; ౩.౧౪౩). పస్సాతి విమ్హయప్పత్తో అనియమతో ఆలపతి అత్తనోయేవ వా చిత్తం, యథాహ భగవా ఉదానేన్తో – ‘‘లోకమిమం పస్స; పుథూ అవిజ్జాయ పరేతం భూతం భూతరతం భవా అపరిముత్త’’న్తి (ఉదా. ౩౦). తథాగతానన్తి తథా ఆగమనాదిఅత్థేన తథాగతానం. తథా ఆగతోతి హి తథాగతో, తథా గతోతి తథాగతో, తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో, తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో, తథదస్సితాయ తథాగతో, తథవాదితాయ తథాగతో, తథాకారితాయ తథాగతో, అభిభవనట్ఠేన తథాగతోతి ఏవం అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతో. తథాయ ఆగతోతి తథాగతో, తథాయ గతోతి తథాగతో, తథలక్ఖణం గతోతి తథాగతో, తథాని ఆగతోతి తథాగతో, తథావిధోతి తథాగతో, తథా పవత్తితోతి తథాగతో, తథేహి ఆగతోతి తథాగతో, తథా గతభావేన తథాగతోతి ఏవమ్పి అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతోతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన పరమత్థదీపనియా ఉదానట్ఠకథాయ (ఉదా. అట్ఠ. ౧౮) ఇతివుత్తకట్ఠకథాయ (ఇతివు. అట్ఠ. ౩౮) చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

ఇదాని తస్సా పఞ్ఞాయ అసాధారణవిసేసం దస్సేతుం ‘‘అగ్గి యథా’’తిఆది వుత్తం. యథా అగ్గీతి ఉపమావచనం. యథాతి తస్స ఉపమాభావదస్సనం. పజ్జలితోతి ఉపమేయ్యేన సమ్బన్ధదస్సనం. నిసీథేతి కిచ్చకరణకాలదస్సనం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – యథా నామ నిసీథే రత్తియం చతురఙ్గసమన్నాగతే అన్ధకారే వత్తమానే ఉన్నతే ఠానే పజ్జలితో అగ్గి తస్మిం పదేసే తయగతం విధమన్తం తిట్ఠతి, ఏవమేవ తథాగతానం ఇమం దేసనాఞాణసఙ్ఖాతం సబ్బసో వేనేయ్యానం సంసయతమం విధమన్తం పఞ్ఞం పస్సాతి. యతో దేసనావిలాసేన సత్తానం ఞాణమయం ఆలోకం దేన్తీతి ఆలోకదా. పఞ్ఞామయమేవ చక్ఖుం దదన్తీతి చక్ఖుదదా. తదుభయమ్పి కఙ్ఖావినయపదట్ఠానమేవ కత్వా దస్సేన్తో ‘‘యే ఆగతానం వినయన్తి కఙ్ఖ’’న్తి ఆహ, యే తథాగతా అత్తనో సన్తికం ఆగతానం ఉపగతానం వేనేయ్యానం ‘‘అహోసిం ను ఖో అహమతీతమద్ధాన’’న్తిఆదినయప్పవత్తం (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) సోళసవత్థుకం, ‘‘బుద్ధే కఙ్ఖతి ధమ్మే కఙ్ఖతీ’’తిఆదినయప్పవత్తం (ధ. స. ౧౦౦౮) అట్ఠవత్థుకఞ్చ కఙ్ఖం విచికిచ్ఛం వినయన్తి దేసనానుభావేన అనవసేసతో విధమన్తి విద్ధంసేన్తి. వినయకుక్కుచ్చసఙ్ఖాతా పన కఙ్ఖా తబ్బినయేనేవ వినీతా హోన్తీతి.

అపరో నయో – యథా అగ్గి నిసీథే రత్తిభాగే పజ్జలితో పటుతరజాలో సముజ్జలం ఉచ్చాసనే ఠితానం ఓభాసదానమత్తేన అన్ధకారం విధమిత్వా సమవిసమం విభావేన్తో ఆలోకదదో హోతి. అచ్చాసన్నే పన ఠితానం తం సుపాకటం కరోన్తో చక్ఖుకిచ్చకరణతో చక్ఖుదదో నామ హోతి, ఏవమేవ తథాగతో అత్తనో ధమ్మకాయస్స దూరే ఠితానం అకతాధికారానం పఞ్ఞాపజ్జోతేన మోహన్ధకారం విధమిత్వా కాయవిసమాదిసమవిసమం విభావేన్తో ఆలోకదా భవన్తి, ఆసన్నే ఠితానం పన కతాధికారానం ధమ్మచక్ఖుం ఉప్పాదేన్తో చక్ఖుదదా భవన్తి. యే ఏవంభూతా అత్తనో వచీగోచరం ఆగతానం మాదిసానమ్పి కఙ్ఖాబహులానం కఙ్ఖం వినయన్తి అరియమగ్గసముప్పాదనేన విధమన్తి, తేసం తథాగతానం పఞ్ఞం ఞాణాతిసయం పస్సాతి యోజనా. ఏవమయం థేరస్స అత్తనో కఙ్ఖావితరణప్పకాసనేన అఞ్ఞాబ్యాకరణగాథాపి హోతి. అయఞ్హి థేరో పుథుజ్జనకాలే కప్పియేపి కుక్కుచ్చకో హుత్వా కఙ్ఖాబహులతాయ ‘‘కఙ్ఖారేవతో’’తి పఞ్ఞాతో, పచ్ఛా ఖీణాసవకాలేపి తథేవ వోహరయిత్థ. తేనాహ – ‘‘ఇత్థం సుదం ఆయస్మా కఙ్ఖారేవతో గాథం అభాసిత్థా’’తి. తం వుత్తత్థమేవ.

కఙ్ఖారేవతత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.