౧౬. పిఙ్గియసుత్తవణ్ణనా

౧౧౨౭. జిణ్ణోహమస్మీతి పిఙ్గియసుత్తం. తత్థ జిణ్ణోహమస్మి అబలో వీతవణ్ణోతి సో కిర బ్రాహ్మణో జరాభిభూతో వీసవస్ససతికో జాతియా, దుబ్బలో చ ‘‘ఇధ పదం కరిస్సామీ’’తి అఞ్ఞత్థేవ కరోతి, వినట్ఠపురిమచ్ఛవివణ్ణో చ. తేనాహ – ‘‘జిణ్ణోహమస్మి అబలో వీతవణ్ణో’’తి. మాహం నస్సం మోముహో అన్తరావాతి మాహం తుయ్హం ధమ్మం అసచ్ఛికత్వా అన్తరాయేవ అవిద్వా హుత్వా అనస్సిం. జాతిజరాయ ఇధ విప్పహానన్తి ఇధేవ తవ పాదమూలే పాసాణకే వా చేతియ జాతిజరాయ విప్పహానం నిబ్బానధమ్మం యమహం విజఞ్ఞం, తం మే ఆచిక్ఖ.

౧౧౨౮. ఇదాని యస్మా పిఙ్గియో కాయే సాపేక్ఖతాయ ‘‘జిణ్ణోహమస్మీ’’తి గాథమాహ తేనస్స భగవా కాయే సినేహప్పహానత్థం ‘‘దిస్వాన రూపేసు విహఞ్ఞమానే’’తి గాథమాహ. తత్థ రూపేసూతి రూపహేతు రూపపచ్చయా. విహఞ్ఞమానేతి కమ్మకారణాదీహి ఉపహఞ్ఞమానే. రుప్పన్తి రూపేసూతి చక్ఖురోగాదీహి చ రూపహేతుయేవ జనా రుప్పన్తి బాధీయన్తి.

౧౧౨౯-౩౦. ఏవం భగవతా యావ అరహత్తం తావ కథితం పటిపత్తిం సుత్వాపి పిఙ్గియో జరాదుబ్బలతాయ విసేసం అనధిగన్త్వావ పున ‘‘దిసా చతస్సో’’తి ఇమాయ గాథాయ భగవన్తం థోమేన్తో దేసనం యాచతి. అథస్స భగవా పునపి యావ అరహత్తం, తావ పటిపదం దస్సేన్తో ‘‘తణ్హాధిపన్నే’’తి గాథమాహ. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.

ఇమమ్పి సుత్తం భగవా అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి. దేసనాపరియోసానే చ పిఙ్గియో అనాగామిఫలే పతిట్ఠాసి. సో కిర అన్తరన్తరా చిన్తేసి – ‘‘ఏవం విచిత్రపటిభానం నామ దేసనం న లభి మయ్హం మాతులో బావరీ సవనాయా’’తి. తేన సినేహవిక్ఖేపేన అరహత్తం పాపుణితుం నాసక్ఖి. అన్తేవాసినో పనస్స సహస్సజటిలా అరహత్తం పాపుణింసు. సబ్బేవ ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా ఏహిభిక్ఖవో అహేసున్తి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ పిఙ్గియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పారాయనత్థుతిగాథావణ్ణనా

ఇతో పరం సఙ్గీతికారా దేసనం థోమేన్తా ‘‘ఇదమవోచ భగవా’’తిఆదిమాహంసు. తత్థ ఇదమవోచాతి ఇదం పరాయనం అవోచ. పరిచారకసోళసానన్తి బావరిస్స పరిచారకేన పిఙ్గియేన సహ సోళసన్నం బుద్ధస్స వా భగవతో పరిచారకానం సోళసన్నన్తి పరిచారకసోళసన్నం. తే ఏవ చ బ్రాహ్మణా. తత్థ సోళసపరిసా పన పురతో చ పచ్ఛతో చ వామపస్సతో చ దక్ఖిణపస్సతో చ ఛ ఛ యోజనాని నిసిన్నా ఉజుకేన ద్వాదసయోజనికా అహోసి. అజ్ఝిట్ఠోతి యాచితో అత్థమఞ్ఞాయాతి పాళిఅత్థమఞ్ఞాయ. ధమ్మమఞ్ఞాయాతి పాళిమఞ్ఞాయ. పారాయనన్తి ఏవం ఇమస్స ధమ్మపరియాయస్స అధివచనం ఆరోపేత్వా తేసం బ్రాహ్మణానం నామాని కిత్తయన్తా ‘‘అజితో తిస్సమేత్తేయ్యో…పే… బుద్ధసేట్ఠం ఉపాగము’’న్తి ఆహంసు.

౧౧౩౧-౭. తత్థ సమ్పన్నచరణన్తి నిబ్బానపదట్ఠానభూతేన పాతిమోక్ఖసీలాదినా సమ్పన్నం. ఇసిన్తి మహేసిం. సేసం పాకటమేవ. తతో పరం బ్రహ్మచరియమచరింసూతి మగ్గబ్రహ్మచరియం అచరింసు. తస్మా పారాయనన్తి తస్స పారభూతస్స నిబ్బానస్స అయనన్తి వుత్తం హోతి.

పారాయనానుగీతిగాథావణ్ణనా

౧౧౩౮. పారాయనమనుగాయిస్సన్తి అస్స అయం సమ్బన్ధో – భగవతా హి పారాయనే దేసితే సోళససహస్సా జటిలా అరహత్తం పాపుణింసు, అవసేసానఞ్చ చుద్దసకోటిసఙ్ఖానం దేవమనుస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –

‘‘తతో పాసాణకే రమ్మే, పారాయనసమాగమే;

అమతం పాపయీ బుద్ధో, చుద్దస పాణకోటియో’’తి.

నిట్ఠితాయ పన ధమ్మదేసనాయ తతో తతో ఆగతా మనుస్సా భగవతో ఆనుభావేన అత్తనో అత్తనో గామనిగమాదీస్వేవ పాతురహేసుం. భగవాపి సావత్థిమేవ అగమాసి పరిచారకసోళసాదీహి అనేకేహి భిక్ఖుసహస్సేహి పరివుతో. తత్థ పిఙ్గియో భగవన్తం వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘గచ్ఛామహం, భన్తే, బావరిస్స బుద్ధుప్పాదం ఆరోచేతుం, పటిస్సుతఞ్హి తస్స మయా’’తి. అథ భగవతా అనుఞ్ఞాతో ఞాణగమనేనేవ గోధావరీతీరం గన్త్వా పాదగమనేన అస్సమాభిముఖో అగమాసి. తమేనం బావరీ బ్రాహ్మణో మగ్గం ఓలోకేన్తో నిసిన్నో దూరతోవ ఖారిజటాదివిరహితం భిక్ఖువేసేన ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో’’తి నిట్ఠం అగమాసి. సమ్పత్తఞ్చాపి నం పుచ్ఛి – ‘‘కిం, పిఙ్గియ, బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో’’తి. ‘‘ఆమ, బ్రాహ్మణ, ఉప్పన్నో, పాసాణకే చేతియే నిసిన్నో అమ్హాకం ధమ్మం దేసేసి, తమహం తుయ్హం దేసేస్సామీ’’తి. తతో బావరీ మహతా సక్కారేన సపరిసో తం పూజేత్వా ఆసనం పఞ్ఞాపేసి. తత్థ నిసీదిత్వా పిఙ్గియో ‘‘పారాయనమనుగాయిస్స’’న్తిఆదిమాహ.

తత్థ అనుగాయిస్సన్తి భగవతా గీతం అనుగాయిస్సం. యథాద్దక్ఖీతి యథా సామం సచ్చాభిసమ్బోధేన అసాధారణఞాణేన చ అద్దక్ఖి. నిక్కామోతి పహీనకామో. ‘‘నిక్కమో’’తిపి పాఠో, వీరియవాతి అత్థో నిక్ఖన్తో వా అకుసలపక్ఖా. నిబ్బనోతి కిలేసవనవిరహితో, తణ్హావిరహితో ఏవ వా. కిస్స హేతు ముసా భణేతి యేహి కిలేసేహి ముసా భణేయ్య, ఏతే తస్స పహీనాతి దస్సేతి. ఏతేన బ్రాహ్మణస్స సవనే ఉస్సాహం జనేతి.

౧౧౩౯-౪౧. వణ్ణూపసఞ్హితన్తి గుణూపసఞ్హితం. సచ్చవ్హయోతి ‘‘బుద్ధో’’తి సచ్చేనేవ అవ్హానేన నామేన యుత్తో. బ్రహ్మేతి తం బ్రాహ్మణం ఆలపతి. కుబ్బనకన్తి పరిత్తవనం. బహుప్ఫలం కాననమావసేయ్యాతి అనేకఫలాదివికతిభరితం కాననం ఆగమ్మ వసేయ్య. అప్పదస్సేతి బావరిపభుతికే పరిత్తపఞ్ఞే. మహోదధిన్తి అనోతత్తాదిం మహన్తం ఉదకరాసిం.

౧౧౪౨-౪. యేమే పుబ్బేతి యే ఇమే పుబ్బే. తమనుదాసినోతి తమోనుదో ఆసినో. భూరిపఞ్ఞాణోతి ఞాణధజో. భూరిమేధసోతి విపులపఞ్ఞో. సన్దిట్ఠికమకాలికన్తి సామం పస్సితబ్బఫలం, న చ కాలన్తరే పత్తబ్బఫలం. అనీతికన్తి కిలేసఈతివిరహితం.

౧౧౪౫-౫౦. అథ నం బావరీ ఆహ ‘‘కిం ను తమ్హా’’తి ద్వే గాథా. తతో పిఙ్గియో భగవతో సన్తికా అవిప్పవాసమేవ దీపేన్తో ‘‘నాహం తమ్హా’’తిఆదిమాహ. పస్సామి నం మనసా చక్ఖునావాతి తం బుద్ధం అహం చక్ఖునా వియ మనసా పస్సామి. నమస్సమానో వివసేమి రత్తిన్తి నమస్సమానోవ రత్తిం అతినామేమి. తేన తేనేవ నతోతి యేన దిసాభాగేన బుద్ధో, తేన తేనేవాహమ్పి నతో తన్నిన్నో తప్పోణోతి దస్సేతి.

౧౧౫౧. దుబ్బలథామకస్సాతి అప్పథామకస్స, అథ వా దుబ్బలస్స దుత్థామకస్స చ బలవీరియహీనస్సాతి వుత్తం హోతి. తేనేవ కాయో న పలేతీతి తేనేవ దుబ్బలథామకత్తేన కాయో న గచ్ఛతి, యేన వా బుద్ధో, తేన న గచ్ఛతి. ‘‘న పరేతీ’’తిపి పాఠో, సో ఏవత్థో. తత్థాతి బుద్ధస్స సన్తికే. సఙ్కప్పయన్తాయాతి సఙ్కప్పగమనేన. తేన యుత్తోతి యేన బుద్ధో, తేన యుత్తో పయుత్తో అనుయుత్తోతి దస్సేతి.

౧౧౫౨. పఙ్కే సయానోతి కామకద్దమే సయమానో. దీపా దీపం ఉపప్లవిన్తి సత్థారాదితో సత్థారాదిం అభిగచ్ఛిం. అథద్దసాసిం సమ్బుద్ధన్తి సోహం ఏవం దుద్దిట్ఠిం గహేత్వా అన్వాహిణ్డన్తో అథ పాసాణకే చేతియే బుద్ధమద్దక్ఖిం.

౧౧౫౩. ఇమిస్సా గాథాయ అవసానే పిఙ్గియస్స చ బావరిస్స చ ఇన్ద్రియపరిపాకం విదిత్వా భగవా సావత్థియం ఠితోయేవ సువణ్ణోభాసం ముఞ్చి. పిఙ్గియో బావరిస్స బుద్ధగుణే వణ్ణయన్తో నిసిన్నో ఏవ తం ఓభాసం దిస్వా ‘‘కిం ఇద’’న్తి విలోకేన్తో భగవన్తం అత్తనో పురతో ఠితం వియ దిస్వా బావరిబ్రాహ్మణస్స ‘‘బుద్ధో ఆగతో’’తి ఆరోచేసి, బ్రాహ్మణో ఉట్ఠాయాసనా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా అట్ఠాసి. భగవాపి ఓభాసం ఫరిత్వా బ్రాహ్మణస్స అత్తానం దస్సేన్తో ఉభిన్నమ్పి సప్పాయం విదిత్వా పిఙ్గియమేవ ఆలపమానో ‘‘యథా అహూ వక్కలీ’’తి ఇమం గాథమభాసి.

తస్సత్థో – యథా వక్కలిత్థేరో సద్ధాధిముత్తో అహోసి, సద్ధాధురేన చ అరహత్తం పాపుణి. యథా చ సోళసన్నం ఏకో భద్రావుధో నామ యథా చ ఆళవి గోతమో, ఏవమేవ త్వమ్పి పముఞ్చస్సు సద్ధం. తతో సద్ధాయ అధిముచ్చన్తో ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తిఆదినా నయేన విపస్సనం ఆరభిత్వా మచ్చుధేయ్యస్స పారం నిబ్బానం గమిస్ససీతి అరహత్తనికూటేనేవ దేసనం నిట్ఠాపేసి. దేసనాపరియోసానే పిఙ్గియో అరహత్తే బావరీ అనాగామిఫలే పతిట్ఠహి. బావరిబ్రాహ్మణస్స సిస్సా పన పఞ్చసతా సోతాపన్నా అహేసుం.

౧౧౫౪-౫. ఇదాని పిఙ్గియో అత్తనో పసాదం పవేదేన్తో ‘‘ఏస భియ్యో’’తిఆదిమాహ. తత్థ పటిభానవాతి పటిభానపటిసమ్భిదాయ ఉపేతో. అధిదేవే అభిఞ్ఞాయాతి అధిదేవకరే ధమ్మే ఞత్వా. పరోవరన్తి హీనపణీతం, అత్తనో చ పరస్స చ అధిదేవత్తకరం సబ్బం ధమ్మజాతం వేదీతి వుత్తం హోతి. కఙ్ఖీనం పటిజానతన్తి కఙ్ఖీనంయేవ సతం ‘‘నిక్కఙ్ఖమ్హా’’తి పటిజానన్తానం.

౧౧౫౬. అసంహీరన్తి రాగాదీహి అసంహారియం. అసంకుప్పన్తి అకుప్పం అవిపరిణామధమ్మం. ద్వీహిపి పదేహి నిబ్బానం భణతి. అద్ధా గమిస్సామీతి ఏకంసేనేవ తం అనుపాదిసేసం నిబ్బానధాతుం గమిస్సామి. న మేత్థ కఙ్ఖాతి నత్థి మే ఏత్థ నిబ్బానే కఙ్ఖా. ఏవం మం ధారేహి అధిముత్తచిత్తన్తి పిఙ్గియో ‘‘ఏవమేవ త్వమ్పి పముఞ్చస్సు సద్ధ’’న్తి. ఇమినా భగవతో ఓవాదేన అత్తని సద్ధం ఉప్పాదేత్వా సద్ధాధురేనేవ చ విముఞ్చిత్వా తం సద్ధాధిముత్తతం పకాసేన్తో భగవన్తం ఆహ – ‘‘ఏవం మం ధారేహి అధిముత్తచిత్త’’న్తి. అయమేత్థ అధిప్పాయో ‘‘యథా మం త్వం అవచ, ఏవమేవ అధిముత్తం ధారేహీ’’తి.

ఇతి పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ సోళసబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో చ పఞ్చమో వగ్గో అత్థవణ్ణనానయతో, నామేన

పారాయనవగ్గోతి.

నిగమనకథా

ఏత్తావతా చ యం వుత్తం –

‘‘ఉత్తమం వన్దనేయ్యానం, వన్దిత్వా రతనత్తయం;

యో ఖుద్దకనికాయమ్హి, ఖుద్దాచారప్పహాయినా.

‘‘దేసితో లోకనాథేన, లోకనిత్థరణేసినా;

తస్స సుత్తనిపాతస్స, కరిస్సామత్థవణ్ణన’’న్తి.

ఏత్థ ఉరగవగ్గాదిపఞ్చవగ్గసఙ్గహితస్స ఉరగసుత్తాదిసత్తతిసుత్తప్పభేదస్స సుత్తనిపాతస్స అత్థవణ్ణనా కతా హోతి. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘ఇమం సుత్తనిపాతస్స, కరోన్తేనత్థవణ్ణనం;

సద్ధమ్మట్ఠితికామేన, యం పత్తం కుసలం మయా.

‘‘తస్సానుభావతో ఖిప్పం, ధమ్మే అరియప్పవేదితే;

వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం, పాపుణాతు అయం జనో’’తి.

(పరియత్తిప్పమాణతో చతుచత్తాలీసమత్తా భాణవారా.)

పరమవిసుద్ధసద్ధాబుద్ధివీరియప్పటిమణ్డితేన సీలాచారజ్జవమద్దవాదిగుణసముదయసముదితేన సకసమయసమయన్తరగహనజ్ఝోగాహణసమత్థేన పఞ్ఞావేయ్యత్తియసమన్నాగతేన తిపిటకపరియత్తిప్పభేదే సాట్ఠకథే సత్థుసాసనే అప్పటిహతఞాణప్పభావేన మహావేయ్యాకరణేన కరణసమ్పత్తిజనితసుఖవినిగ్గతమధురోదారవచనలావణ్ణయుత్తేన యుత్తముత్తవాదినా వాదీవరేన మహాకవినా ఛళభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాదిప్పభేదగుణపటిమణ్డితే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే సుప్పతిట్ఠితబుద్ధీనం థేరవంసప్పదీపానం థేరానం మహావిహారవాసీనం వంసాలఙ్కారభూతేన విపులవిసుద్ధబుద్ధినా బుద్ధఘోసోతి గరూహి గహితనామధేయ్యేన థేరేన కతా అయం పరమత్థజోతికా నామ సుత్తనిపాత-అట్ఠకథా –

తావ తిట్ఠతు లోకస్మిం, లోకనిత్థరణేసినం;

దస్సేన్తీ కులపుత్తానం, నయం పఞ్ఞావిసుద్ధియా.

యావ బుద్ధోతి నామమ్పి, సుద్ధచిత్తస్స తాదినో;

లోకమ్హి లోకజేట్ఠస్స, పవత్తతి మహేసినోతి.

సుత్తనిపాత-అత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.