౮. పసూరసుత్తవణ్ణనా

౮౩౧. ఇధేవ సుద్ధీతి పసూరసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? భగవతి కిర సావత్థియం విహరన్తే పసూరో నామ పరిబ్బాజకో మహావాదీ, సో ‘‘అహమస్మి సకలజమ్బుదీపే వాదేన అగ్గో, తస్మా యథా జమ్బుదీపస్స జమ్బుపఞ్ఞాణం, ఏవం మమాపి భవితుం అరహతీ’’తి జమ్బుసాఖం ధజం కత్వా సకలజమ్బుదీపే పటివాదం అనాసాదేన్తో అనుపుబ్బేన సావత్థిం ఆగన్త్వా నగరద్వారే వాలికత్థలం కత్వా తత్థ సాఖం ఉస్సాపేత్వా ‘‘యో మయా సద్ధిం వాదం కాతుం సమత్థో, సో ఇమం సాఖం భఞ్జతూ’’తి వత్వా నగరం పావిసి. తం ఠానం మహాజనో పరివారేత్వా అట్ఠాసి. తేన చ సమయేన ఆయస్మా సారిపుత్తో భత్తకిచ్చం కత్వా సావత్థితో నిక్ఖమతి. సో తం దిస్వా సమ్బహులే గామదారకే పుచ్ఛి – ‘‘కిం ఏతం దారకా’’తి, తే సబ్బం ఆచిక్ఖింసు. ‘‘తేన హి నం తుమ్హే ఉద్ధరిత్వా పాదేహి భఞ్జథ, ‘వాదత్థికో విహారం ఆగచ్ఛతూ’తి చ భణథా’’తి వత్వా పక్కామి.

పరిబ్బాజకో పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో ఆగన్త్వా ఉద్ధరిత్వా భగ్గం సాఖం దిస్వా ‘‘కేనిదం కారిత’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘బుద్ధసావకేన సారిపుత్తేనా’’తి చ వుత్తే పముదితో హుత్వా ‘‘అజ్జ మమ జయం సమణస్స చ పరాజయం పణ్డితా పస్సన్తూ’’తి పఞ్హవీమంసకే కారణికే ఆనేతుం సావత్థిం పవిసిత్వా వీథిసిఙ్ఘాటకచచ్చరేసు విచరన్తో ‘‘సమణస్స గోతమస్స అగ్గసావకేన సహ వాదే పఞ్ఞాపటిభానం సోతుకామా భోన్తో నిక్ఖమన్తూ’’తి ఉగ్ఘోసేసి. ‘‘పణ్డితానం వచనం సోస్సామా’’తి సాసనే పసన్నాపి అప్పసన్నాపి బహూ మనుస్సా నిక్ఖమింసు. తతో పసూరో మహాజనపరివుతో ‘‘ఏవం వుత్తే ఏవం భణిస్సామీ’’తిఆదీని వితక్కేన్తో విహారం అగమాసి. థేరో ‘‘విహారే ఉచ్చాసద్దమహాసద్దో జనబ్యాకులఞ్చ మా అహోసీ’’తి జేతవనద్వారకోట్ఠకే ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా నిసీది.

పరిబ్బాజకో థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘త్వం, భో, పబ్బజిత, మయ్హం జమ్బుధజం భఞ్జాపేసీ’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ పరిబ్బాజకా’’తి చ వుత్తే ‘‘హోతు నో, భో, కాచి కథాపవత్తీ’’తి ఆహ. ‘‘హోతు పరిబ్బాజకా’’తి చ థేరేన సమ్పటిచ్ఛితే ‘‘త్వం, సమణ, పుచ్ఛ, అహం విస్సజ్జేస్సామీ’’తి ఆహ. తతో నం థేరో అవచ ‘‘కిం, పరిబ్బాజక, దుక్కరం పుచ్ఛా, ఉదాహు విస్సజ్జన’’న్తి. విస్సజ్జనం భో, పబ్బజిత, పుచ్ఛాయ కిం దుక్కరం. తం యో హి కోచి యంకిఞ్చి పుచ్ఛతీతి. ‘‘తేన హి, పరిబ్బాజక, త్వం పుచ్ఛ, అహం విస్సజ్జేస్సామీ’’తి ఏవం వుత్తే పరిబ్బాజకో ‘‘సాధురూపో భిక్ఖు ఠానే సాఖం భఞ్జాపేసీ’’తి విమ్హితచిత్తో హుత్వా థేరం పుచ్ఛి – ‘‘కో పురిసస్స కామో’’తి. ‘‘సఙ్కప్పరాగో పురిసస్స కామో’’తి (అ. ని. ౬.౬౩) థేరో ఆహ. సో తం సుత్వా థేరే విరుద్ధసఞ్ఞీ హుత్వా పరాజయం ఆరోపేతుకామో ఆహ – ‘‘చిత్రవిచిత్రారమ్మణం పన భో, పబ్బజిత, పురిసస్స కామం న వదేసీ’’తి? ‘‘ఆమ, పరిబ్బాజక, న వదేమీ’’తి. తతో నం పరిబ్బాజకో యావ తిక్ఖత్తుం పటిఞ్ఞం కారాపేత్వా ‘‘సుణన్తు భోన్తో సమణస్స వాదే దోస’’న్తి పఞ్హవీమంసకే ఆలపిత్వా ఆహ – ‘‘భో, పబ్బజిత, తుమ్హాకం సబ్రహ్మచారినో అరఞ్ఞే విహరన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, పరిబ్బాజక, విహరన్తీ’’తి. ‘‘తే తత్థ విహరన్తా కామవితక్కాదయో వితక్కే వితక్కేన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, పరిబ్బాజక, పుథుజ్జనా సహసా వితక్కేన్తీ’’తి. ‘‘యది ఏవం తేసం సమణభావో కుతో? నను తే అగారికా కామభోగినో హోన్తీ’’తి ఏవఞ్చ పన వత్వా అథాపరం ఏతదవోచ –

‘‘న తే వే కామా యాని చిత్రాని లోకే,

సఙ్కప్పరాగఞ్చ వదేసి కామం;

సఙ్కప్పయం అకుసలే వితక్కే,

భిక్ఖుపి తే హేస్సతి కామభోగీ’’తి. (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౩౪);

అథ థేరో పరిబ్బాజకస్స వాదే దోసం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘కిం, పరిబ్బాజక, సఙ్కప్పరాగం పురిసస్స కామం న వదేసి, చిత్రవిచిత్రారమ్మణం వదేసీ’’తి? ‘‘ఆమ, భో, పబ్బజితా’’తి. తతో నం థేరో యావ తిక్ఖత్తుం పటిఞ్ఞం కారాపేత్వా ‘‘సుణాథ, ఆవుసో, పరిబ్బాజకస్స వాదే దోస’’న్తి పఞ్హవీమంసకే ఆలపిత్వా ఆహ – ‘‘ఆవుసో పసూర, తవ సత్థా అత్థీ’’తి? ‘‘ఆమ, పబ్బజిత, అత్థీ’’తి. ‘‘సో చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపారమ్మణం పస్సతి సద్దారమ్మణాదీని వా సేవతీ’’తి? ‘‘ఆమ, పబ్బజిత, సేవతీ’’తి. ‘‘యది ఏవం తస్స సత్థుభావో కుతో, నను సో అగారికో కామభోగీ హోతీ’’తి ఏవఞ్చ పన వత్వా అథాపరం ఏతదవోచ –

‘‘తే వే కామా యాని చిత్రాని లోకే,

సఙ్కప్పరాగం న వదేసి కామం;

పస్సన్తో రూపాని మనోరమాని,

సుణన్తో సద్దాని మనోరమాని.

‘‘ఘాయన్తో గన్ధాని మనోరమాని,

సాయన్తో రసాని మనోరమాని;

ఫుసన్తో ఫస్సాని మనోరమాని,

సత్థాపి తే హేస్సతి కామభోగీ’’తి.

ఏవం వుత్తే నిప్పటిభానో పరిబ్బాజకో ‘‘అయం పబ్బజితో మహావాదీ, ఇమస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా వాదసత్థం సిక్ఖిస్సామీ’’తి సావత్థిం పవిసిత్వా పత్తచీవరం పరియేసిత్వా జేతవనం పవిట్ఠో తత్థ లాలుదాయిం సువణ్ణవణ్ణం కాయూపపన్నం సరీరాకారాకప్పేసు సమన్తపాసాదికం దిస్వా ‘‘అయం భిక్ఖు మహాపఞ్ఞో మహావాదీ’’తి మన్త్వా తస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా తం వాదేన నిగ్గహేత్వా సలిఙ్గేన తంయేవ తిత్థాయతనం పక్కమిత్వా పున ‘‘సమణేన గోతమేన సద్ధిం వాదం కరిస్సామీ’’తి సావత్థియం పురిమనయేనేవ ఉగ్ఘోసేత్వా మహాజనపరివుతో ‘‘ఏవం సమణం గోతమం నిగ్గహేస్సామీ’’తిఆదీని వదన్తో జేతవనం అగమాసి. జేతవనద్వారకోట్ఠకే అధివత్థా దేవతా ‘‘అయం అభాజనభూతో’’తి ముఖబన్ధమస్స అకాసి. సో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా మూగో వియ నిసీది. మనుస్సా ‘‘ఇదాని పుచ్ఛిస్సతి, ఇదాని పుచ్ఛిస్సతీ’’తి తస్స ముఖం ఉల్లోకేత్వా ‘‘వదేహి, భో పసూర, వదేహి, భో పసూరా’’తి ఉచ్చాసద్దమహాసద్దా అహేసుం. అథ భగవా ‘‘కిం పసూరో వదిస్సతీ’’తి వత్వా తత్థ సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మదేసనత్థం ఇమం సుత్తం అభాసి.

తత్థ పఠమగాథాయ తావ అయం సఙ్ఖేపో – ఇమే దిట్ఠిగతికా అత్తనో దిట్ఠిం సన్ధాయ ఇధేవ సుద్ధీ ఇతి వాదయన్తి నాఞ్ఞేసు ధమ్మేసు విసుద్ధిమాహు. ఏవం సన్తే అత్తనో సత్థారాదీని నిస్సితా తత్థేవ ‘‘ఏస వాదో సుభో’’తి ఏవం సుభం వదానా హుత్వా పుథూ సమణబ్రాహ్మణా ‘‘సస్సతో లోకో’’తిఆదీసు పచ్చేకసచ్చేసు నివిట్ఠా.

౮౩౨. ఏవం నివిట్ఠా చ – తే వాదకామాతి గాథా. తత్థ బాలం దహన్తీ మిథు అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి ‘‘అయం బాలో అయం బాలో’’తి ఏవం ద్వేపి జనా అఞ్ఞమఞ్ఞం బాలం దహన్తి, బాలతో పస్సన్తి. వదన్తి తే అఞ్ఞసితా కథోజ్జన్తి తే అఞ్ఞమఞ్ఞం సత్థారాదిం నిస్సితా కలహం వదన్తి. పసంసకామా కుసలా వదానాతి పసంసత్థికా ఉభోపి ‘‘మయం కుసలవాదా పణ్డితవాదా’’తి ఏవంసఞ్ఞినో హుత్వా.

౮౩౩. ఏవం వదానేసు చ తేసు ఏకో నియమతో ఏవ – యుత్తో కథాయన్తి గాథా. తత్థ యుత్తో కథాయన్తి వివాదకథాయ ఉస్సుక్కో. పసంసమిచ్ఛం వినిఘాతి హోతీతి అత్తనో పసంసం ఇచ్ఛన్తో ‘‘కథం ను ఖో నిగ్గహేస్సామీ’’తిఆదినా నయేన పుబ్బేవ సల్లాపా కథంకథీ వినిఘాతీ హోతి. అపాహతస్మిన్తి పఞ్హవీమంసకేహి ‘‘అత్థాపగతం తే భణితం, బ్యఞ్జనాపగతం తే భణిత’’న్తిఆదినా నయేన అపహారితే వాదే. నిన్దాయ సో కుప్పతీతి ఏవం అపాహతస్మిఞ్చ వాదే ఉప్పన్నాయ నిన్దాయ సో కుప్పతి. రన్ధమేసీతి పరస్స రన్ధమేవ గవేసన్తో.

౮౩౪. న కేవలఞ్చ కుప్పతి, అపిచ ఖో పన యమస్స వాదన్తి గాథా. తత్థ పరిహీనమాహు అపాహతన్తి అత్థబ్యఞ్జనాదితో అపాహతం పరిహీనం వదన్తి. పరిదేవతీతి తతో నిమిత్తం సో ‘‘అఞ్ఞం మయా ఆవజ్జిత’’న్తిఆదీహి విప్పలపతి. సోచతీతి ‘‘తస్స జయో’’తిఆదీని ఆరబ్భ సోచతి. ఉపచ్చగా మన్తి అనుత్థునాతీతి ‘‘సో మం వాదేన వాదం అతిక్కన్తో’’తిఆదినా నయేన సుట్ఠుతరం విప్పలపతి.

౮౩౫. ఏతే వివాదా సమణేసూతి ఏత్థ పన సమణా వుచ్చన్తి బాహిరపరిబ్బాజకా. ఏతేసు ఉగ్ఘాతి నిఘాతి హోతీతి ఏతేసు వాదేసు జయపరాజయాదివసేన చిత్తస్స ఉగ్ఘాతం నిఘాతఞ్చ పాపుణన్తో ఉగ్ఘాతీ నిఘాతీ చ హోతి. విరమే కథోజ్జన్తి పజహేయ్య కలహం. న హఞ్ఞదత్థత్థి పసంసలాభాతి న హి ఏత్థ పసంసలాభతో అఞ్ఞో అత్థో అత్థి.

౮౩౬-౭. ఛట్ఠగాథాయ అత్థో – యస్మా చ న హఞ్ఞదత్థత్థి పసంసలాభా, తస్మా పరమం లాభం లభన్తోపి ‘‘సున్దరో అయ’’న్తి తత్థ దిట్ఠియా పసంసితో వా పన హోతి తం వాదం పరిసాయ మజ్ఝే దీపేత్వా, తతో సో తేన జయత్థేన తుట్ఠిం వా దన్తవిదంసకం వా ఆపజ్జన్తో హసతి, మానేన చ ఉణ్ణమతి. కిం కారణం? యస్మా తం జయత్థం పప్పుయ్య యథామానో జాతో, ఏవం ఉణ్ణమతో చ యా ఉణ్ణతీతి గాథా. తత్థ మానాతిమానం వదతే పనేసోతి ఏసో పన తం ఉణ్ణతిం ‘‘విఘాతభూమీ’’తి అబుజ్ఝమానో మానఞ్చ అతిమానఞ్చ వదతియేవ.

౮౩౮. ఏవం వాదే దోసం దస్సేత్వా ఇదాని తస్స వాదం అసమ్పటిచ్ఛన్తో ‘‘సూరో’’తి గాథమాహ. తత్థ రాజఖాదాయాతి రాజఖాదనీయేన, భత్తవేతనేనాతి వుత్తం హోతి. అభిగజ్జమేతి పటిసూరమిచ్ఛన్తి యథా సో పటిసూరం ఇచ్ఛన్తో అభిగజ్జన్తో ఏతి, ఏవం దిట్ఠిగతికో దిట్ఠిగతికన్తి దస్సేతి. యేనేవ సో, తేన పలేహీతి యేన సో తుయ్హం పటిసూరో, తేన గచ్ఛ. పుబ్బేవ నత్థి యదిదం యుధాయాతి యం పన ఇదం కిలేసజాతం యుద్ధాయ సియా, తం ఏతం పుబ్బేవ నత్థి, బోధిమూలేయేవ పహీనన్తి దస్సేతి. సేసగాథా పాకటసమ్బన్ధాయేవ.

౮౩౯-౪౦. తత్థ వివాదయన్తీతి వివదన్తి. పటిసేనికత్తాతి పటిలోమకారకో. విసేనికత్వాతి కిలేససేనం వినాసేత్వా. కిం లభేథోతి పటిమల్లం కిం లభిస్ససి. పసూరాతి తం పరిబ్బాజకం ఆలపతి. యేసీధ నత్థీతి యేసం ఇధ నత్థి.

౮౪౧. పవితక్కన్తి ‘‘జయో ను ఖో మే భవిస్సతీ’’తి ఆదీని వితక్కేన్తో. ధోనేన యుగం సమాగమాతి ధుతకిలేసేన బుద్ధేన సద్ధిం యుగగ్గాహం సమాపన్నో. న హి త్వం సక్ఖసి సమ్పయాతవేతి కోత్థుకాదయో వియ సీహాదీహి, ధోనేన సహ యుగం గహేత్వా ఏకపదమ్పి సమ్పయాతుం యుగగ్గాహమేవ వా సమ్పాదేతుం న సక్ఖిస్ససీతి. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవాతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ పసూరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.