౧. పబ్బజ్జాసుత్తవణ్ణనా

౪౦౮. పబ్బజ్జం కిత్తయిస్సామీతి పబ్బజ్జాసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? భగవతి కిర సావత్థియం విహరన్తే ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘సారిపుత్తాదీనం మహాసావకానం పబ్బజ్జా కిత్తితా, తం భిక్ఖూ చ ఉపాసకా చ జానన్తి. భగవతో పన అకిత్తితా, యంనూనాహం కిత్తేయ్య’’న్తి. సో జేతవనవిహారే ఆసనే నిసీదిత్వా చిత్తబీజనిం గహేత్వా భిక్ఖూనం భగవతో పబ్బజ్జం కిత్తేన్తో ఇమం సుత్తమభాసి.

తత్థ యస్మా పబ్బజ్జం కిత్తేన్తేన యథా పబ్బజి, తం కిత్తేతబ్బం. యథా చ పబ్బజి, తం కిత్తేన్తేన యథా వీమంసమానో పబ్బజ్జం రోచేసి, తం కిత్తేతబ్బం. తస్మా ‘‘పబ్బజ్జం కిత్తయిస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘యథా పబ్బజీ’’తిఆదిమాహ. చక్ఖుమాతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా చక్ఖుసమ్పన్నోతి అత్థో. సేసమాదిగాథాయ ఉత్తానమేవ.

౪౦౯. ఇదాని ‘‘యథా వీమంసమానో’’తి తమత్థం పకాసేన్తో ఆహ ‘‘సమ్బాధోయ’’న్తి. తత్థ సమ్బాధోతి పుత్తదారాదిసమ్పీళనేన కిలేససమ్పీళనేన చ కుసలకిరియాయ ఓకాసరహితో. రజస్సాయతనన్తి కమ్బోజాదయో వియ అస్సాదీనం, రాగాదిరజస్స ఉప్పత్తిదేసో. అబ్భోకాసోతి వుత్తసమ్బాధపటిపక్ఖభావేన ఆకాసో వియ వివటా. ఇతి దిస్వాన పబ్బజీతి ఇతి ఘరావాసపబ్బజ్జాసు బ్యాధిజరామరణేహి సుట్ఠుతరం చోదియమానహదయో ఆదీనవమానిసంసఞ్చ వీమంసిత్వా, మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా, అనోమానదీతీరే ఖగ్గేన కేసే ఛిన్దిత్వా, తావదేవ చ ద్వఙ్గులమత్తసణ్ఠితసమణసారుప్పకేసమస్సు హుత్వా ఘటికారేన బ్రహ్మునా ఉపనీతే అట్ఠ పరిక్ఖారే గహేత్వా ‘‘ఏవం నివాసేతబ్బం పారుపితబ్బ’’న్తి కేనచి అననుసిట్ఠో అనేకజాతిసహస్సపవత్తితేన అత్తనో పబ్బజ్జాచిణ్ణేనేవ సిక్ఖాపియమానో పబ్బజి. ఏకం కాసావం నివాసేత్వా ఏకం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా ఏకం చీవరం ఖన్ధే కరిత్వా మత్తికాపత్తం అంసే ఆలగ్గేత్వా పబ్బజితవేసం అధిట్ఠాసీతి వుత్తం హోతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

౪౧౦. ఏవం భగవతో పబ్బజ్జం కిత్తేత్వా తతో పరం పబ్బజితపటిపత్తిం అనోమానదీతీరం హిత్వా పధానాయ గమనఞ్చ పకాసేతుం ‘‘పబ్బజిత్వాన కాయేనా’’తిఆదిం సబ్బమభాసి. తత్థ కాయేన పాపకమ్మం వివజ్జయీతి తివిధం కాయదుచ్చరితం వజ్జేసి. వచీదుచ్చరితన్తి చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం. ఆజీవం పరిసోధయీతి మిచ్ఛాజీవం హిత్వా సమ్మాజీవమేవ పవత్తయి.

౪౧౧. ఏవం ఆజీవట్ఠమకసీలం సోధేత్వా అనోమానదీతీరతో తింసయోజనప్పమాణం సత్తాహేన అగమా రాజగహం బుద్ధో. తత్థ కిఞ్చాపి యదా రాజగహం అగమాసి, తదా బుద్ధో న హోతి, తథాపి బుద్ధస్స పుబ్బచరియాతి కత్వా ఏవం వత్తుం లబ్భతి – ‘‘ఇధ రాజా జాతో, ఇధ రజ్జం అగ్గహేసీ’’తిఆది లోకియవోహారవచనం వియ. మగధానన్తి మగధానం జనపదస్స నగరన్తి వుత్తం హోతి. గిరిబ్బజన్తి ఇదమ్పి తస్స నామం. తఞ్హి పణ్డవగిజ్ఝకూటవేభారఇసిగిలివేపుల్లనామకానం పఞ్చన్నం గిరీనం మజ్ఝే వజో వియ ఠితం, తస్మా ‘‘గిరిబ్బజ’’న్తి వుచ్చతి. పిణ్డాయ అభిహారేసీతి భిక్ఖత్థాయ తస్మిం నగరే చరి. సో కిర నగరద్వారే ఠత్వా చిన్తేసి – ‘‘సచాహం రఞ్ఞో బిమ్బిసారస్స అత్తనో ఆగమనం నివేదేయ్యం, ‘సుద్ధోదనస్స పుత్తో సిద్ధత్థో నామ కుమారో ఆగతో’తి బహుమ్పి మే పచ్చయం అభిహరేయ్య. న ఖో పన మే తం పతిరూపం పబ్బజితస్స ఆరోచేత్వా పచ్చయగహణం, హన్దాహం పిణ్డాయ చరామీ’’తి దేవదత్తియం పంసుకూలచీవరం పారుపిత్వా మత్తికాపత్తం గహేత్వా పాచీనద్వారేన నగరం పవిసిత్వా అనుఘరం పిణ్డాయ అచరి. తేనాహ ఆయస్మా ఆనన్దో – ‘‘పిణ్డాయ అభిహారేసీ’’తి. ఆకిణ్ణవరలక్ఖణోతి సరీరే ఆకిరిత్వా వియ ఠపితవరలక్ఖణో విపులవరలక్ఖణో వా. విపులమ్పి హి ‘‘ఆకిణ్ణ’’న్తి వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘ఆకిణ్ణలుద్దో పురిసో, ధాతిచేలంవ మక్ఖితో’’తి (జా. ౧.౬.౧౧౮; ౧.౯.౧౦౬). విపులలుద్దోతి అత్థో.

౪౧౨. తమద్దసాతి తతో కిర పురిమాని సత్త దివసాని నగరే నక్ఖత్తం ఘోసితం అహోసి. తం దివసం పన ‘‘నక్ఖత్తం వీతివత్తం, కమ్మన్తా పయోజేతబ్బా’’తి భేరి చరి. అథ మహాజనో రాజఙ్గణే సన్నిపతి. రాజాపి ‘‘కమ్మన్తం సంవిదహిస్సామీ’’తి సీహపఞ్జరం వివరిత్వా బలకాయం పస్సన్తో తం పిణ్డాయ అభిహారేన్తం మహాసత్తం అద్దస. తేనాహ ఆయస్మా ఆనన్దో – ‘‘తమద్దసా బిమ్బిసారో, పాసాదస్మిం పతిట్ఠితో’’తి. ఇమమత్థం అభాసథాతి ఇమం అత్థం అమచ్చానం అభాసి.

౪౧౩. ఇదాని తం తేసం అమచ్చానం భాసితమత్థం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘ఇమం భోన్తో’’తి. తత్థ ఇమన్తి సో రాజా బోధిసత్తం దస్సేతి, భోన్తోతి అమచ్చే ఆలపతి. నిసామేథాతి పస్సథ. అభిరూపోతి దస్సనీయఙ్గపచ్చఙ్గో. బ్రహ్మాతి ఆరోహపరిణాహసమ్పన్నో. సుచీతి పరిసుద్ధఛవివణ్ణో. చరణేనాతి గమనేన.

౪౧౪-౫. నీచకులామివాతి నీచకులా ఇవ పబ్బజితో న హోతీతి అత్థో. మకారో పదసన్ధికరో. కుహిం భిక్ఖు గమిస్సతీతి అయం భిక్ఖు కుహిం గమిస్సతి, అజ్జ కత్థ వసిస్సతీతి జానితుం రాజదూతా సీఘం గచ్ఛన్తు. దస్సనకామా హి మయం అస్సాతి ఇమినా అధిప్పాయేన ఆహ. గుత్తద్వారో ఓక్ఖిత్తచక్ఖుతాయ, సుసంవుతో సతియా. గుత్తద్వారో వా సతియా, సుసంవుతో పాసాదికేన సఙ్ఘాటిచీవరధారణేన.

౪౧౬. ఖిప్పం పత్తం అపూరేసీతి సమ్పజానత్తా పతిస్సతత్తా చ అధికం అగణ్హన్తో ‘‘అలం ఏత్తావతా’’తి అజ్ఝాసయపూరణేన ఖిప్పం పత్తం అపూరేసి. మునీతి మోనత్థాయ పటిపన్నత్తా అప్పత్తమునిభావోపి మునిఇచ్చేవ వుత్తో, లోకవోహారేన వా. లోకియా హి అమోనసమ్పత్తమ్పి పబ్బజితం ‘‘మునీ’’తి భణన్తి. పణ్డవం అభిహారేసీతి తం పబ్బతం అభిరుహి. సో కిర మనుస్సే పుచ్ఛి ‘‘ఇమస్మిం నగరే పబ్బజితా కత్థ వసన్తీ’’తి. అథస్స తే ‘‘పణ్డవస్స ఉపరి పురత్థాభిముఖపబ్భారే’’తి ఆరోచేసుం. తస్మా తమేవ పణ్డవం అభిహారేసి ‘‘ఏత్థ వాసో భవిస్సతీ’’తి ఏవం చిన్తేత్వా.

౪౧౯-౨౩. బ్యగ్ఘుసభోవ సీహోవ గిరిగబ్భరేతి గిరిగుహాయం బ్యగ్ఘో వియ ఉసభో వియ సీహో వియ చ నిసిన్నోతి అత్థో. ఏతే హి తయో సేట్ఠా విగతభయభేరవా గిరిగబ్భరే నిసీదన్తి, తస్మా ఏవం ఉపమం అకాసి. భద్దయానేనాతి హత్థిఅస్సరథసివికాదినా ఉత్తమయానేన. సయానభూమిం యాయిత్వాతి యావతికా భూమి హత్థిఅస్సాదినా యానేన సక్కా గన్తుం, తం గన్త్వా. ఆసజ్జాతి పత్వా, సమీపమస్స గన్త్వాతి అత్థో. ఉపావిసీతి నిసీది. యువాతి యోబ్బనసమ్పన్నో. దహరోతి జాతియా తరుణో. పఠముప్పత్తికో సుసూతి తదుభయవిసేసనమేవ. యువా సుసూతి అతియోబ్బనో. పఠముప్పత్తికోతి పఠమేనేవ యోబ్బనవేసేన ఉట్ఠితో. దహరో చాసీతి సతి చ దహరత్తే సుసు బాలకో వియ ఖాయసీతి.

౪౨౪-౫. అనీకగ్గన్తి బలకాయం సేనాముఖం. దదామి భోగే భుఞ్జస్సూతి ఏత్థ ‘‘అహం తే అఙ్గమగధేసు యావిచ్ఛసి, తావ దదామి భోగే. తం త్వం సోభయన్తో అనీకగ్గం నాగసఙ్ఘపురక్ఖతో భుఞ్జస్సూ’’తి ఏవం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఉజుం జనపదో రాజాతి ‘‘దదామి భోగే భుఞ్జస్సు, జాతిం అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’తి ఏవం కిర వుత్తో మహాపురిసో చిన్తేసి – ‘‘సచే అహం రజ్జేన అత్థికో అస్సం, చాతుమహారాజికాదయోపి మం అత్తనో అత్తనో రజ్జేన నిమన్తేయ్యుం, గేహే ఠితో ఏవ వా చక్కవత్తిరజ్జం కారేయ్యం. అయం పన రాజా అజానన్తో ఏవమాహ – ‘హన్దాహం, తం జానాపేమీ’’’తి బాహం ఉచ్చారేత్వా అత్తనో ఆగతదిసాభాగం నిద్దిసన్తో ‘‘ఉజుం జనపదో రాజా’’తిఆదిమాహ. తత్థ హిమవన్తస్స పస్సతోతి భణన్తో సస్ససమ్పత్తివేకల్లాభావం దస్సేతి. హిమవన్తఞ్హి నిస్సాయ పాసాణవివరసమ్భవా మహాసాలాపి పఞ్చహి వుద్ధీహి వడ్ఢన్తి, కిమఙ్గం పన ఖేత్తే వుత్తాని సస్సాని. ధనవీరియేన సమ్పన్నోతి భణన్తో సత్తహి రతనేహి అవేకల్లత్తం, పరరాజూహి అతక్కనీయం వీరపురిసాధిట్ఠితభావఞ్చస్స దస్సేతి. కోసలేసు నికేతినోతి భణన్తో నవకరాజభావం పటిక్ఖిపతి. నవకరాజా హి నికేతీతి న వుచ్చతి. యస్స పన ఆదికాలతో పభుతి అన్వయవసేన సో ఏవ జనపదో నివాసో, సో నికేతీతి వుచ్చతి. తథారూపో చ రాజా సుద్ధోదనో, యం సన్ధాయాహ ‘‘కోసలేసు నికేతినో’’తి. తేన అన్వయాగతమ్పి భోగసమ్పత్తిం దీపేతి.

౪౨౬. ఏత్తావతా అత్తనో భోగసమ్పత్తిం దీపేత్వా ‘‘ఆదిచ్చా నామ గోత్తేన, సాకియా నామ జాతియా’’తి ఇమినా జాతిసమ్పత్తిఞ్చ ఆచిక్ఖిత్వా యం వుత్తం రఞ్ఞా ‘‘దదామి భోగే భుఞ్జస్సూ’’తి, తం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ – ‘‘తమ్హా కులా పబ్బజితోమ్హి, న కామే అభిపత్థయ’’న్తి. యది హి అహం కామే అభిపత్థయేయ్యం, న ఈదిసం ధనవీరియసమ్పన్నం ద్వాసీతిసహస్సవీరపురిససమాకులం కులం ఛడ్డేత్వా పబ్బజేయ్యన్తి అయం కిరేత్థ అధిప్పాయో.

౪౨౭. ఏవం రఞ్ఞో వచనం పటిక్ఖిపిత్వా తతో పరం అత్తనో పబ్బజ్జాహేతుం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘కామేస్వాదీనవం దిస్వా, నేక్ఖమ్మం దట్ఠు ఖేమతో’’తి. ఏతం ‘‘పబ్బజితోమ్హీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధితబ్బం. తత్థ దట్ఠూతి దిస్వా. సేసమేత్థ ఇతో పురిమగాథాసు చ యం యం న విచారితం, తం తం సబ్బం ఉత్తానత్థత్తా ఏవ న విచారితన్తి వేదితబ్బం. ఏవం అత్తనో పబ్బజ్జాహేతుం వత్వా పధానత్థాయ గన్తుకామో రాజానం ఆమన్తేన్తో ఆహ – ‘‘పధానాయ గమిస్సామి, ఏత్థ మే రఞ్జతీ మనో’’తి. తస్సత్థో – యస్మాహం, మహారాజ, నేక్ఖమ్మం దట్ఠు ఖేమతో పబ్బజితో, తస్మా తం పరమత్థనేక్ఖమ్మం నిబ్బానామతం సబ్బధమ్మానం అగ్గట్ఠేన పధానం పత్థేన్తో పధానత్థాయ గమిస్సామి, ఏత్థ మే పధానే రఞ్జతి మనో, న కామేసూతి. ఏవం వుత్తే కిర రాజా బోధిసత్తం ఆహ – ‘‘పుబ్బేవ మేతం, భన్తే, సుతం ‘సుద్ధోదనరఞ్ఞో కిర పుత్తో సిద్ధత్థకుమారో చత్తారి పుబ్బనిమిత్తాని దిస్వా పబ్బజిత్వా బుద్ధో భవిస్సతీ’తి, సోహం, భన్తే, తుమ్హాకం అధిముత్తిం దిస్వా ఏవంపసన్నో ‘అద్ధా బుద్ధత్తం పాపుణిస్సథా’తి. సాధు, భన్తే, బుద్ధత్తం పత్వా పఠమం మమ విజితం ఓక్కమేయ్యాథా’’తి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ పబ్బజ్జాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.