౧౪. ధమ్మికసుత్తవణ్ణనా

ఏవం మే సుతన్తి ధమ్మికసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? తిట్ఠమానే కిర భగవతి లోకనాథే ధమ్మికో నామ ఉపాసకో అహోసి నామేన చ పటిపత్తియా చ. సో కిర సరణసమ్పన్నో సీలసమ్పన్నో బహుస్సుతో పిటకత్తయధరో అనాగామీ అభిఞ్ఞాలాభీ ఆకాసచారీ అహోసి. తస్స పరివారా పఞ్చసతా ఉపాసకా, తేపి తాదిసా ఏవ అహేసుం. తస్సేకదివసం ఉపోసథికస్స రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స మజ్ఝిమయామావసానసమయే ఏవం పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘యంనూనాహం అగారియఅనగారియానం పటిపదం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి. సో పఞ్చహి ఉపాసకసతేహి పరివుతో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా తమత్థం పుచ్ఛి, భగవా చస్స బ్యాకాసి. తత్థ పుబ్బే వణ్ణితసదిసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం, అపుబ్బం వణ్ణయిస్సామ.

౩౭౯. తత్థ పఠమగాథాయ తావ కథంకరోతి కథం కరోన్తో కథం పటిపజ్జన్తో. సాధు హోతీతి సున్దరో అనవజ్జో అత్థసాధనో హోతి. ఉపాసకాసేతి ఉపాసకాఇచ్చేవ వుత్తం హోతి. సేసమత్థతో పాకటమేవ. అయం పన యోజనా – యో వా అగారా అనగారమేతి పబ్బజతి, యే వా అగారినో ఉపాసకా, ఏతేసు దువిధేసు సావకేసు కథంకరో సావకో సాధు హోతీతి.

౩౮౦-౧. ఇదాని ఏవం పుట్ఠస్స భగవతో బ్యాకరణసమత్థతం దీపేన్తో ‘‘తువఞ్హీ’’తి గాథాద్వయమాహ. తత్థ గతిన్తి అజ్ఝాసయగతిం. పరాయణన్తి నిప్ఫత్తిం. అథ వా గతిన్తి నిరయాదిపఞ్చప్పభేదం. పరాయణన్తి గతితో పరం అయనం గతివిప్పమోక్ఖం పరినిబ్బానం, న చత్థి తుల్యోతి తయా సదిసో నత్థి. సబ్బం తువం ఞాణమవేచ్చ ధమ్మం, పకాసేసి సత్తే అనుకమ్పమానోతి త్వం భగవా యదత్థి ఞేయ్యం నామ, తం అనవసేసం అవేచ్చ పటివిజ్ఝిత్వా సత్తే అనుకమ్పమానో సబ్బం ఞాణఞ్చ ధమ్మఞ్చ పకాసేసి. యం యం యస్స హితం హోతి, తం తం తస్స ఆవికాసియేవ దేసేసియేవ, న తే అత్థి ఆచరియముట్ఠీతి వుత్తం హోతి. విరోచసి విమలోతి ధూమరజాదివిరహితో వియ చన్దో, రాగాదిమలాభావేన విమలో విరోచసి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.

౩౮౨. ఇదాని యేసం తదా భగవా ధమ్మం దేసేసి, తే దేవపుత్తే కిత్తేత్వా భగవన్తం పసంసన్తో ‘‘ఆగఞ్ఛీ తే సన్తికే’’తి గాథాద్వయమాహ. తత్థ నాగరాజా ఏరావణో నామాతి అయం కిర ఏరావణో నామ దేవపుత్తో కామరూపీ దిబ్బే విమానే వసతి. సో యదా సక్కో ఉయ్యానకీళం గచ్ఛతి, తదా దియడ్ఢసతయోజనం కాయం అభినిమ్మినిత్వా తేత్తింస కుమ్భే మాపేత్వా ఏరావణో నామ హత్థీ హోతి. తస్స ఏకేకస్మిం కుమ్భే ద్వే ద్వే దన్తా హోన్తి, ఏకేకస్మిం దన్తే సత్త సత్త పోక్ఖరణియో, ఏకేకిస్సా పోక్ఖరణియా సత్త సత్త పదుమినియో, ఏకేకిస్సా పదుమినియా సత్త సత్త పుప్ఫాని, ఏకేకస్మిం పుప్ఫే సత్త సత్త పత్తాని, ఏకేకస్మిం పత్తే సత్త సత్త అచ్ఛరాయో నచ్చన్తి పదుమచ్ఛరాయోత్వేవ విస్సుతా సక్కస్స నాటకిత్థియో, యా చ విమానవత్థుస్మిమ్పి ‘‘భమన్తి కఞ్ఞా పదుమేసు సిక్ఖితా’’తి (వి. వ. ౧౦౩౪) ఆగతా. తేసం పన తేత్తిసంకుమ్భానం మజ్ఝే సుదస్సనకుమ్భో నామ తింసయోజనమత్తో హోతి, తత్థ యోజనప్పమాణో మణిపల్లఙ్కో తియోజనుబ్బేధే పుప్ఫమణ్డపే అత్థరీయతి. తత్థ సక్కో దేవానమిన్దో అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతో దిబ్బసమ్పత్తిం పచ్చనుభోతి. సక్కే పన దేవానమిన్దే ఉయ్యానకీళాతో పటినివత్తే పున తం రూపం సంహరిత్వాన దేవపుత్తోవ హోతి. తం సన్ధాయాహ – ‘‘ఆగఞ్ఛి తే సన్తికే నాగరాజా ఏరావణో నామా’’తి. జినోతి సుత్వాతి ‘‘విజితపాపధమ్మో ఏస భగవా’’తి ఏవం సుత్వా. సోపి తయా మన్తయిత్వాతి తయా సద్ధిం మన్తయిత్వా, పఞ్హం పుచ్ఛిత్వాతి అధిప్పాయో. అజ్ఝగమాతి అధిఅగమా, గతోతి వుత్తం హోతి. సాధూతి సుత్వాన పతీతరూపోతి తం పఞ్హం సుత్వా ‘‘సాధు భన్తే’’తి అభినన్దిత్వా తుట్ఠరూపో గతోతి అత్థో.

౩౮౩. రాజాపి తం వేస్సవణో కువేరోతి ఏత్థ సో యక్ఖో రఞ్జనట్ఠేన రాజా, విసాణాయ రాజధానియా రజ్జం కారేతీతి వేస్సవణో, పురిమనామేన కువేరోతి వేదితబ్బో. సో కిర కువేరో నామ బ్రాహ్మణమహాసాలో హుత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా విసాణాయ రాజధానియా అధిపతి హుత్వా నిబ్బత్తో. తస్మా ‘‘కువేరో వేస్సవణో’’తి వుచ్చతి. వుత్తఞ్చేతం ఆటానాటియసుత్తే –

‘‘కువేరస్స ఖో పన, మారిస, మహారాజస్స విసాణా నామ రాజధానీ, తస్మా కువేరో మహారాజా ‘వేస్సవణో’తి పవుచ్చతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౨౯౧) –

సేసమేత్థ పాకటమేవ.

తత్థ సియా – కస్మా పన దూరతరే తావతింసభవనే వసన్తో ఏరావణో పఠమం ఆగతో, వేస్సవణో పచ్ఛా, ఏకనగరేవ వసన్తో అయం ఉపాసకో సబ్బపచ్ఛా, కథఞ్చ సో తేసం ఆగమనం అఞ్ఞాసి, యేన ఏవమాహాతి? వుచ్చతే – వేస్సవణో కిర తదా అనేకసహస్సపవాళపల్లఙ్కం ద్వాదసయోజనం నారివాహనం అభిరుయ్హ పవాళకున్తం ఉచ్చారేత్వా దససహస్సకోటియక్ఖేహి పరివుతో ‘‘భగవన్తం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి ఆకాసట్ఠకవిమానాని పరిహరిత్వా మగ్గేన మగ్గం ఆగచ్ఛన్తో వేళుకణ్డకనగరే నన్దమాతాయ ఉపాసికాయ నివేసనస్స ఉపరిభాగం సమ్పత్తో. ఉపాసికాయ అయమానుభావో – పరిసుద్ధసీలా హోతి, నిచ్చం వికాలభోజనా పటివిరతా, పిటకత్తయధారినీ, అనాగామిఫలే పతిట్ఠితా. సా తమ్హి సమయే సీహపఞ్జరం ఉగ్ఘాటేత్వా ఉతుగ్గహణత్థాయ మాలుతేరితోకాసే ఠత్వా అట్ఠకపారాయనవగ్గే పరిమణ్డలేహి పదబ్యఞ్జనేహి మధురేన సరేన భాసతి. వేస్సవణో తత్థేవ యానాని ఠపేత్వా యావ ఉపాసికా ‘‘ఇదమవోచ భగవా మగధేసు విహరన్తో పాసాణకే చేతియే పరిచారకసోళసన్నం బ్రాహ్మణాన’’న్తి నిగమనం అభాసి, తావ సబ్బం సుత్వా వగ్గపరియోసానే సువణ్ణమురజసదిసం మహన్తం గీవం పగ్గహేత్వా ‘‘సాధు సాధు భగినీ’’తి సాధుకారమదాసి. సా ‘‘కో ఏత్థా’’తి ఆహ. ‘‘అహం భగిని వేస్సవణో’’తి. ఉపాసికా కిర పఠమం సోతాపన్నా అహోసి, పచ్ఛా వేస్సవణో. తం సో ధమ్మతో సహోదరభావం సన్ధాయ ఉపాసికం భగినివాదేన సముదాచరతి. ఉపాసికాయ చ ‘‘వికాలో, భాతిక భద్రముఖ, యస్స దాని కాలం మఞ్ఞసీ’’తి వుత్తో ‘‘అహం భగిని తయి పసన్నో పసన్నాకారం కరోమీ’’తి ఆహ. తేన హి భద్రముఖ, మమ ఖేత్తే నిప్ఫన్నం సాలిం కమ్మకరా ఆహరితుం న సక్కోన్తి, తం తవ పరిసాయ ఆణాపేహీతి. సో ‘‘సాధు భగినీ’’తి యక్ఖే ఆణాపేసి. తే అడ్ఢతేరస కోట్ఠాగారసతాని పూరేసుం. తతో పభుతి కోట్ఠాగారం ఊనం నామ నాహోసి, ‘‘నన్దమాతు కోట్ఠాగారం వియా’’తి లోకే నిదస్సనం అహోసి. వేస్సవణో కోట్ఠాగారాని పూరేత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమి. భగవా ‘‘వికాలే ఆగతోసీ’’తి ఆహ. అథ భగవతో సబ్బం ఆరోచేసి. ఇమినా కారణేన ఆసన్నతరేపి చాతుమహారాజికభవనే వసన్తో వేస్సవణో పచ్ఛా ఆగతో. ఏరావణస్స పన న కిఞ్చి అన్తరా కరణీయం అహోసి, తేన సో పఠమతరం ఆగతో.

అయం పన ఉపాసకో కిఞ్చాపి అనాగామీ పకతియావ ఏకభత్తికో, తథాపి తదా ఉపోసథదివసోతి కత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ సాయన్హసమయం సునివత్థో సుపారుతో పఞ్చసతఉపాసకపరివుతో జేతవనం గన్త్వా ధమ్మదేసనం సుత్వా అత్తనో ఘరం ఆగమ్మ తేసం ఉపాసకానం సరణసీలఉపోసథానిసంసాదిభేదం ఉపాసకధమ్మం కథేత్వా తే ఉపాసకే ఉయ్యోజేసి. తేసఞ్చ తస్సేవ ఘరే ముట్ఠిహత్థప్పమాణపాదకాని పఞ్చ కప్పియమఞ్చసతాని పాటేక్కోవరకేసు పఞ్ఞత్తాని హోన్తి. తే అత్తనో అత్తనో ఓవరకం పవిసిత్వా సమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీదింసు, ఉపాసకోపి తథేవాకాసి. తేన చ సమయేన సావత్థినగరే సత్తపఞ్ఞాస కులసతసహస్సాని వసన్తి, మనుస్సగణనాయ అట్ఠారసకోటిమనుస్సా. తేన పఠమయామే హత్థిఅస్సమనుస్సభేరిసద్దాదీహి సావత్థినగరం మహాసముద్దో వియ ఏకసద్దం హోతి. మజ్ఝిమయామసమనన్తరే సో సద్దో పటిప్పస్సమ్భతి. తమ్హి కాలే ఉపాసకో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ అత్తనో గుణే ఆవజ్జేత్వా ‘‘యేనాహం మగ్గసుఖేన ఫలసుఖేన సుఖితో విహరామి, ఇదం సుఖం కం నిస్సాయ లద్ధ’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘భగవన్తం నిస్సాయా’’తి భగవతి చిత్తం పసాదేత్వా ‘‘భగవా ఏతరహి కతమేన విహారేన విహరతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో దిబ్బేన చక్ఖునా ఏరావణవేస్సవణే దిస్వా దిబ్బాయ సోతధాతుయా ధమ్మదేసనం సుత్వా చేతోపరియఞాణేన తేసం పసన్నచిత్తతం ఞత్వా ‘‘యంనూనాహమ్పి భగవన్తం ఉభయహితం పటిపదం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి చిన్తేసి. తస్మా సో ఏకనగరే వసన్తోపి సబ్బపచ్ఛా ఆగతో, ఏవఞ్చ నేసం ఆగమనం అఞ్ఞాసి. తేనాహ – ‘‘ఆగఞ్ఛి తే సన్తికే నాగరాజా…పే… సో చాపి సుత్వాన పతీతరూపో’’తి.

౩౮౪. ఇదాని ఇతో బహిద్ధా లోకసమ్మతేహి సమణబ్రాహ్మణేహి ఉక్కట్ఠభావేన భగవన్తం పసంసన్తో ‘‘యే కేచిమే’’తి గాథాద్వయమాహ. తత్థ తిత్థియాతి నన్దవచ్ఛసంకిచ్చేహి ఆదిపుగ్గలేహి తీహి తిత్థకరేహి కతే దిట్ఠితిత్థే జాతా, తేసం సాసనే పబ్బజితా పూరణాదయో ఛ సత్థారో. తత్థ నాటపుత్తో నిగణ్ఠో, అవసేసా ఆజీవకాతి తే సబ్బే దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యే కేచిమే తిత్థియా వాదసీలా’’తి, ‘‘మయం సమ్మా పటిపన్నా, అఞ్ఞే మిచ్ఛా పటిపన్నా’’తి ఏవం వాదకరణసీలా లోకం ముఖసత్తీహి వితుదన్తా విచరన్తి. ఆజీవకా వాతి తే ఏకజ్ఝముద్దిట్ఠే భిన్దిత్వా దస్సేతి. నాతితరన్తీతి నాతిక్కమన్తి. సబ్బేతి అఞ్ఞేపి యే కేచి తిత్థియసావకాదయో, తేపి పరిగ్గణ్హన్తో ఆహ. ‘‘ఠితో వజన్తం వియా’’తి యథా కోచి ఠితో గతివికలో సీఘగామినం పురిసం గచ్ఛన్తం నాతితరేయ్య, ఏవం తే పఞ్ఞాగతియా అభావేన తే తే అత్థప్పభేదే బుజ్ఝితుం అసక్కోన్తా ఠితా, అతిజవనపఞ్ఞం భగవన్తం నాతితరన్తీతి అత్థో.

౩౮౫. బ్రాహ్మణా వాదసీలా వుద్ధా చాతి ఏత్తావతా చఙ్కీతారుక్ఖపోక్ఖరసాతిజాణుస్సోణిఆదయో దస్సేతి, అపి బ్రాహ్మణా సన్తి కేచీతి ఇమినా మజ్ఝిమాపి దహరాపి కేవలం బ్రాహ్మణా సన్తి అత్థి ఉపలబ్భన్తి కేచీతి ఏవం అస్సలాయనవాసేట్ఠఅమ్బట్ఠఉత్తరమాణవకాదయో దస్సేతి. అత్థబద్ధాతి ‘‘అపి ను ఖో ఇమం పఞ్హం బ్యాకరేయ్య, ఇమం కఙ్ఖం ఛిన్దేయ్యా’’తి ఏవం అత్థబద్ధా భవన్తి. యే చాపి అఞ్ఞేతి అఞ్ఞేపి యే ‘‘మయం వాదినో’’తి ఏవం మఞ్ఞమానా విచరన్తి ఖత్తియపణ్డితబ్రాహ్మణబ్రహ్మదేవయక్ఖాదయో అపరిమాణా. తేపి సబ్బే తయి అత్థబద్ధా భవన్తీతి దస్సేతి.

౩౮౬-౭. ఏవం నానప్పకారేహి భగవన్తం పసంసిత్వా ఇదాని ధమ్మేనేవ తం పసంసిత్వా ధమ్మకథం యాచన్తో ‘‘అయఞ్హి ధమ్మో’’తి గాథాద్వయమాహ. తత్థ అయఞ్హి ధమ్మోతి సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మే సన్ధాయాహ. నిపుణోతి సణ్హో దుప్పటివిజ్ఝో. సుఖోతి పటివిద్ధో సమానో లోకుత్తరసుఖమావహతి, తస్మా సుఖావహత్తా ‘‘సుఖో’’తి వుచ్చతి. సుప్పవుత్తోతి సుదేసితో. సుస్సూసమానాతి సోతుకామమ్హాతి అత్థో. తం నో వదాతి తం ధమ్మం అమ్హాకం వద. ‘‘త్వం నో’’తిపి పాఠో, త్వం అమ్హాకం వదాతి అత్థో. సబ్బేపిమే భిక్ఖవోతి తఙ్ఖణం నిసిన్నాని కిర పఞ్చ భిక్ఖుసతాని హోన్తి, తాని దస్సేన్తో యాచతి. ఉపాసకా చాపీతి అత్తనో పరివారే అఞ్ఞే చ దస్సేతి. సేసమేత్థ పాకటమేవ.

౩౮౮. అథ భగవా అనగారియపటిపదం తావ దస్సేతుం భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ‘‘సుణాథ మే భిక్ఖవో’’తిఆదిమాహ. తత్థ ధమ్మం ధుతం తఞ్చ చరాథ సబ్బేతి కిలేసే ధునాతీతి ధుతో, ఏవరూపం కిలేసధుననకం పటిపదాధమ్మం సావయామి వో, తఞ్చ మయా సావితం సబ్బే చరథ పటిపజ్జథ, మా పమాదిత్థాతి వుత్తం హోతి. ఇరియాపథన్తి గమనాదిచతుబ్బిధం. పబ్బజితానులోమికన్తి సమణసారుప్పం సతిసమ్పజఞ్ఞయుత్తం. అరఞ్ఞే కమ్మట్ఠానానుయోగవసేన పవత్తమేవాతి అపరే. సేవేథ నన్తి తం ఇరియాపథం భజేయ్య. అత్థదసోతి హితానుపస్సీ. ముతీమాతి బుద్ధిమా. సేసమేత్థ గాథాయ పాకటమేవ.

౩౮౯. నో వే వికాలేతి ఏవం పబ్బజితానులోమికం ఇరియాపథం సేవమానో చ దివామజ్ఝన్హికవీతిక్కమం ఉపాదాయ వికాలే న చరేయ్య భిక్ఖు, యుత్తకాలే ఏవ పన గామం పిణ్డాయ చరేయ్య. కిం కారణం? అకాలచారిఞ్హి సజన్తి సఙ్గా, అకాలచారిం పుగ్గలం రాగసఙ్గాదయో అనేకే సఙ్గా సజన్తి పరిస్సజన్తి ఉపగుహన్తి అల్లీయన్తి. తస్మా వికాలే న చరన్తి బుద్ధా, తస్మా యే చతుసచ్చబుద్ధా అరియపుగ్గలా, న తే వికాలే పిణ్డాయ చరన్తీతి. తేన కిర సమయేన వికాలభోజనసిక్ఖాపదం అప్పఞ్ఞత్తం హోతి, తస్మా ధమ్మదేసనావసేనేవేత్థ పుథుజ్జనానం ఆదీనవం దస్సేన్తో ఇమం గాథమాహ. అరియా పన సహ మగ్గపటిలాభా ఏవ తతో పటివిరతా హోన్తి, ఏసా ధమ్మతా.

౩౯౦. ఏవం వికాలచరియం పటిసేధేత్వా ‘‘కాలే చరన్తేనపి ఏవం చరితబ్బ’’న్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘రూపా చ సద్దా చా’’తి. తస్సత్థో – యే తే రూపాదయో నానప్పకారకం మదం జనేన్తా సత్తే సమ్మదయన్తి, తేసు పిణ్డపాతపారిసుద్ధిసుత్తాదీసు (మ. ని. ౩.౪౩౮ ఆదయో) వుత్తనయేన ఛన్దం వినోదేత్వా యుత్తకాలేనేవ పాతరాసం పవిసేయ్యాతి. ఏత్థ చ పాతో అసితబ్బోతి పాతరాసో, పిణ్డపాతస్సేతం నామం. యో యత్థ లబ్భతి, సో పదేసోపి తం యోగేన ‘‘పాతరాసో’’తి ఇధ వుత్తో. యతో పిణ్డపాతం లభతి, తం ఓకాసం గచ్ఛేయ్యాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

౩౯౧. ఏవం పవిట్ఠో –

‘‘పిణ్డఞ్చ భిక్ఖు సమయేన లద్ధా,

ఏకో పటిక్కమ్మ రహో నిసీదే;

అజ్ఝత్తచిన్తీ న మనో బహిద్ధా,

నిచ్ఛారయే సఙ్గహితత్తభావో’’.

తత్థ పిణ్డన్తి మిస్సకభిక్ఖం, సా హి తతో తతో సమోధానేత్వా సమ్పిణ్డితట్ఠేన ‘‘పిణ్డో’’తి వుచ్చతి. సమయేనాతి అన్తోమజ్ఝన్హికకాలే. ఏకో పటిక్కమ్మాతి కాయవివేకం సమ్పాదేన్తో అదుతియో నివత్తిత్వా. అజ్ఝత్తచిన్తీతి తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా ఖన్ధసన్తానం చిన్తేన్తో. న మనో బహిద్ధా నిచ్ఛారయేతి బహిద్ధా రూపాదీసు రాగవసేన చిత్తం న నీహరే. సఙ్గహితత్తభావోతి సుట్ఠు గహితచిత్తో.

౩౯౨. ఏవం విహరన్తో చ –

‘‘సచేపి సో సల్లపే సావకేన,

అఞ్ఞేన వా కేనచి భిక్ఖునా వా;

ధమ్మం పణీతం తముదాహరేయ్య,

న పేసుణం నోపి పరూపవాదం’’.

కిం వుత్తం హోతి? సో యోగావచరో కిఞ్చిదేవ సోతుకామతాయ ఉపగతేన సావకేన వా కేనచి అఞ్ఞతిత్థియగహట్ఠాదినా వా ఇధేవ పబ్బజితేన భిక్ఖునా వా సద్ధిం సచేపి సల్లపే, అథ య్వాయం మగ్గఫలాదిపటిసంయుత్తో దసకథావత్థుభేదో వా అతప్పకట్ఠేన పణీతో ధమ్మో. తం ధమ్మం పణీతం ఉదాహరేయ్య, అఞ్ఞం పన పిసుణవచనం వా పరూపవాదం వా అప్పమత్తకమ్పి న ఉదాహరేయ్యాతి.

౩౯౩. ఇదాని తస్మిం పరూపవాదే దోసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వాదఞ్హి ఏకే’’తి. తస్సత్థో – ఇధేకచ్చే మోఘపురిసా పరూపవాదసఞ్హితం నానప్పకారం విగ్గాహికకథాభేదం వాదం పటిసేనియన్తి విరుజ్ఝన్తి, యుజ్ఝితుకామా హుత్వా సేనాయ పటిముఖం గచ్ఛన్తా వియ హోన్తి, తే మయం లామకపఞ్ఞే న పసంసామ. కిం కారణం? తతో తతో నే పసజన్తి సఙ్గా, యస్మా తే తాదిసకే పుగ్గలే తతో తతో వచనపథతో సముట్ఠాయ వివాదసఙ్గా సజన్తి అల్లీయన్తి. కిం కారణా సజన్తీతి? చిత్తఞ్హి తే తత్థ గమేన్తి దూరే, యస్మా తే పటిసేనియన్తా చిత్తం తత్థ గమేన్తి, యత్థ గతం సమథవిపస్సనానం దూరే హోతీతి.

౩౯౪-౫. ఏవం పరిత్తపఞ్ఞానం పవత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని మహాపఞ్ఞానం పవత్తిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పిణ్డం విహారం…పే… సావకో’’తి. తత్థ విహారేన పతిస్సయో, సయనాసనేన మఞ్చపీఠన్తి తీహిపి పదేహి సేనాసనమేవ వుత్తం. ఆపన్తి ఉదకం. సఙ్ఘాటిరజూపవాహనన్తి పంసుమలాదినో సఙ్ఘాటిరజస్స ధోవనం. సుత్వాన ధమ్మం సుగతేన దేసితన్తి సబ్బాసవసంవరాదీసు ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరం పటిసేవతి సీతస్స పటిఘాతాయా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮) నయేన భగవతా దేసితం ధమ్మం సుత్వా. సఙ్ఖాయ సేవే వరపఞ్ఞసావకోతి ఏతం ఇధ పిణ్డన్తి వుత్తం పిణ్డపాతం, విహారాదీహి వుత్తం సేనాసనం, ఆపముఖేన దస్సితం గిలానపచ్చయం, సఙ్ఘాటియా చీవరన్తి చతుబ్బిధమ్పి పచ్చయం సఙ్ఖాయ ‘‘యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮) నయేన పచ్చవేక్ఖిత్వా సేవే వరపఞ్ఞసావకో, సేవితుం సక్కుణేయ్య వరపఞ్ఞస్స తథాగతస్స సావకో సేక్ఖో వా పుథుజ్జనో వా, నిప్పరియాయేన చ అరహా. సో హి చతురాపస్సేనో ‘‘సఙ్ఖాయేకం పటిసేవతి, సఙ్ఖాయేకం అధివాసేతి, సఙ్ఖాయేకం పరివజ్జేతి, సఙ్ఖాయేకం వినోదేతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౦౮; మ. ని. ౨.౧౬౮; అ. ని. ౧౦.౨౦) వుత్తో. యస్సా చ సఙ్ఖాయ సేవే వరపఞ్ఞసావకో, తస్మా హి పిణ్డే…పే… యథా పోక్ఖరే వారిబిన్దు, తథా హోతీతి వేదితబ్బో.

౩౯౬. ఏవం ఖీణాసవపటిపత్తిం దస్సేన్తో అరహత్తనికూటేన అనగారియపటిపదం నిట్ఠాపేత్వా ఇదాని అగారియపటిపదం దస్సేతుం ‘‘గహట్ఠవత్తం పన వో’’తిఆదిమాహ. తత్థ పఠమగాథాయ తావ సావకోతి అగారియసావకో. సేసం ఉత్తానత్థమేవ. అయం పన యోజనా – యో మయా ఇతో పుబ్బే కేవలో అబ్యామిస్సో సకలో పరిపుణ్ణో భిక్ఖుధమ్మో కథితో. ఏస ఖేత్తవత్థుఆదిపరిగ్గహేహి సపరిగ్గహేన న లబ్భా ఫస్సేతుం న సక్కా అధిగన్తున్తి.

౩౯౭. ఏవం తస్స భిక్ఖుధమ్మం పటిసేధేత్వా గహట్ఠధమ్మమేవ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పాణం న హనే’’తి. తత్థ పురిమడ్ఢేన తికోటిపరిసుద్ధా పాణాతిపాతావేరమణి వుత్తా, పచ్ఛిమడ్ఢేన సత్తేసు హితపటిపత్తి. తతియపాదో చేత్థ ఖగ్గవిసాణసుత్తే (సు. ని. ౩౫ ఆదయో) చతుత్థపాదే థావరతసభేదో మేత్తసుత్తవణ్ణనాయం (సు. ని. ౧౪౩ ఆదయో) సబ్బప్పకారతో వణ్ణితో. సేసం ఉత్తానత్థమేవ. ఉప్పటిపాటియా పన యోజనా కాతబ్బా – తసథావరేసు సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డం న హనే న ఘాతయేయ్య నానుజఞ్ఞాతి. ‘‘నిధాయ దణ్డ’’న్తి ఇతో వా పరం ‘‘వత్తేయ్యా’’తి పాఠసేసో ఆహరితబ్బో. ఇతరథా హి న పుబ్బేనాపరం సన్ధియతి.

౩౯౮. ఏవం పఠమసిక్ఖాపదం దస్సేత్వా ఇదాని దుతియసిక్ఖాపదం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తతో అదిన్న’’న్తి. తత్థ కిఞ్చీతి అప్పం వా బహుం వా. క్వచీతి గామే వా అరఞ్ఞే వా. సావకోతి అగారియసావకో. బుజ్ఝమానోతి ‘‘పరసన్తకమిద’’న్తి జానమానో. సబ్బం అదిన్నం పరివజ్జయేయ్యాతి ఏవఞ్హి పటిపజ్జమానో సబ్బం అదిన్నం పరివజ్జేయ్య, నో అఞ్ఞథాతి దీపేతి. సేసమేత్థ వుత్తనయఞ్చ పాకటఞ్చాతి.

౩౯౯. ఏవం దుతియసిక్ఖాపదమ్పి తికోటిపరిసుద్ధం దస్సేత్వా ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతో పభుతి తతియం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అబ్రహ్మచరియ’’న్తి. తత్థ అసమ్భుణన్తోతి అసక్కోన్తో.

౪౦౦. ఇదాని చతుత్థసిక్ఖాపదం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సభగ్గతో వా’’తి. తత్థ సభగ్గతోతి సన్థాగారాదిగతో. పరిసగ్గతోతి పూగమజ్జగతో. సేసమేత్థ వుత్తనయఞ్చ పాకటఞ్చాతి.

౪౦౧. ఏవం చతుత్థసిక్ఖాపదమ్పి తికోటిపరిసుద్ధం దస్సేత్వా పఞ్చమం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మజ్జఞ్చ పాన’’న్తి. తత్థ మజ్జఞ్చ పానన్తి గాథాబన్ధసుఖత్థం ఏవం వుత్తం. అయం పనత్థో ‘‘మజ్జపానఞ్చ న సమాచరేయ్యా’’తి. ధమ్మం ఇమన్తి ఇమం మజ్జపానవేరమణీధమ్మం. ఉమ్మాదనన్తన్తి ఉమ్మాదనపరియోసానం. యో హి సబ్బలహుకో మజ్జపానస్స విపాకో, సో మనుస్సభూతస్స ఉమ్మత్తకసంవత్తనికో హోతి. ఇతి నం విదిత్వాతి ఇతి నం మజ్జపానం ఞత్వా. సేసమేత్థ వుత్తనయఞ్చ పాకటఞ్చాతి.

౪౦౨. ఏవం పఞ్చమసిక్ఖాపదమ్పి తికోటిపరిసుద్ధం దస్సేత్వా ఇదాని పురిమసిక్ఖాపదానమ్పి మజ్జపానమేవ సంకిలేసకరఞ్చ భేదకరఞ్చ దస్సేత్వా దళ్హతరం తతో వేరమణియం నియోజేన్తో ఆహ ‘‘మదా హి పాపాని కరోన్తీ’’తి. తత్థ మదాతి మదహేతు. హికారో పదపూరణమత్తే నిపాతో. పాపాని కరోన్తీతి పాణాతిపాతాదీని సబ్బాకుసలాని కరోన్తి. ఉమ్మాదనం మోహనన్తి పరలోకే ఉమ్మాదనం ఇహలోకే మోహనం. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

౪౦౩-౪. ఏత్తావతా అగారియసావకస్స నిచ్చసీలం దస్సేత్వా ఇదాని ఉపోసథఙ్గాని దస్సేన్తో ‘‘పాణం న హనే’’తి గాథాద్వయమాహ. తత్థ అబ్రహ్మచరియాతి అసేట్ఠచరియభూతా. మేథునాతి మేథునధమ్మసమాపత్తితో. రత్తిం న భుఞ్జేయ్య వికాలభోజనన్తి రత్తిమ్పి న భుఞ్జేయ్య, దివాపి కాలాతిక్కన్తభోజనం న భుఞ్జేయ్య. న చ గన్ధన్తి ఏత్థ గన్ధగ్గహణేన విలేపనచుణ్ణాదీనిపి గహితానేవాతి వేదితబ్బాని. మఞ్చేతి కప్పియమఞ్చే. సన్థతేతి తట్టికాదీహి కప్పియత్థరణేహి అత్థతే. ఛమాయం పన గోనకాదిసన్థతాయపి వట్టతి. అట్ఠఙ్గికన్తి పఞ్చఙ్గికం వియ తూరియం, న అఙ్గవినిముత్తం. దుక్ఖన్తగునాతి వట్టదుక్ఖస్స అన్తగతేన. సేసమేత్థ పాకటమేవ. పచ్ఛిమడ్ఢుం పన సఙ్గీతికారకేహి వుత్తన్తిపి ఆహు.

౪౦౫. ఏవం ఉపోసథఙ్గాని దస్సేత్వా ఇదాని ఉపోసథకాలం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తతో చ పక్ఖస్సా’’తి. తత్థ తతోతి పదపూరణమత్తే నిపాతో. పక్ఖస్సుపవస్సుపోసథన్తి ఏవం పరపదేన యోజేతబ్బం ‘‘పక్ఖస్స చాతుద్దసిం పఞ్చదసిం అట్ఠమిన్తి ఏతే తయో దివసే ఉపవస్స ఉపోసథం, ఏతం అట్ఠఙ్గికఉపోసథం ఉపగమ్మ వసిత్వా’’తి. పాటిహారియపక్ఖఞ్చాతి ఏత్థ పన వస్సూపనాయికాయ పురిమభాగే ఆసాళ్హమాసో, అన్తోవస్సం తయో మాసా, కత్తికమాసోతి ఇమే పఞ్చ మాసా ‘‘పాటిహారియపక్ఖో’’తి వుచ్చన్తి. ఆసాళ్హకత్తికఫగ్గుణమాసా తయో ఏవాతి అపరే. పక్ఖుపోసథదివసానం పురిమపచ్ఛిమదివసవసేన పక్ఖే పక్ఖే తేరసీపాటిపదసత్తమీనవమీసఙ్ఖాతా చత్తారో చత్తారో దివసాతి అపరే. యం రుచ్చతి, తం గహేతబ్బం. సబ్బం వా పన పుఞ్ఞకామీనం భాసితబ్బం. ఏవమేతం పాటిహారియపక్ఖఞ్చ పసన్నమానసో సుసమత్తరూపం సుపరిపుణ్ణరూపం ఏకమ్పి దివసం అపరిచ్చజన్తో అట్ఠఙ్గుపేతం ఉపోసథం ఉపవస్సాతి సమ్బన్ధితబ్బం.

౪౦౬. ఏవం ఉపోసథకాలం దస్సేత్వా ఇదాని తేసు కాలేసు ఏతం ఉపోసథం ఉపవస్స యం కాతబ్బం, తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తతో చ పాతో’’తి. ఏత్థాపి తతోతి పదపూరణమత్తే నిపాతో, అనన్తరత్థే వా, అథాతి వుత్తం హోతి. పాతోతి అపరజ్జుదివసపుబ్బభాగే. ఉపవుత్థుపోసథోతి ఉపవసితఉపోసథో. అన్నేనాతి యాగుభత్తాదినా. పానేనాతి అట్ఠవిధపానేన. అనుమోదమానోతి అనుపమోదమానో, నిరన్తరం మోదమానోతి అత్థో. యథారహన్తి అత్తనో అనురూపేన, యథాసత్తి యథాబలన్తి వుత్తం హోతి. సంవిభజేథాతి భాజేయ్య పతిమానేయ్య. సేసం పాకటమేవ.

౪౦౭. ఏవం ఉపవుత్థుపోసథస్స కిచ్చం వత్వా ఇదాని యావజీవికం గరువత్తం ఆజీవపారిసుద్ధిఞ్చ కథేత్వా తాయ పటిపదాయ అధిగన్తబ్బట్ఠానం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ధమ్మేన మాతాపితరో’’తి. తత్థ ధమ్మేనాతి ధమ్మలద్ధేన భోగేన. భరేయ్యాతి పోసేయ్య. ధమ్మికం సో వణిజ్జన్తి సత్తవణిజ్జా, సత్థవణిజ్జా, విసవణిజ్జా, మంసవణిజ్జా, సురావణిజ్జాతి ఇమా పఞ్చ అధమ్మవణిజ్జా వజ్జేత్వా అవసేసా ధమ్మికవణిజ్జా. వణిజ్జాముఖేన చేత్థ కసిగోరక్ఖాది అపరోపి ధమ్మికో వోహారో సఙ్గహితో. సేసముత్తానత్థమేవ. అయం పన యోజనా – సో నిచ్చసీలఉపోసథసీలదానధమ్మసమన్నాగతో అరియసావకో పయోజయే ధమ్మికం వణిజ్జం, తతో లద్ధేన చ ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మేన భోగేన మాతాపితరో భరేయ్య. అథ సో గిహీ ఏవం అప్పమత్తో ఆదితో పభుతి వుత్తం ఇమం వత్తం వత్తయన్తో కాయస్స భేదా యే తే అత్తనో ఆభాయ అన్ధకారం విధమేత్వా ఆలోకకరణేన సయమ్పభాతి లద్ధనామా ఛ కామావచరదేవా, తే సయమ్పభే నామ దేవే ఉపేతి భజతి అల్లీయతి, తేసం నిబ్బత్తట్ఠానే నిబ్బత్తతీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ ధమ్మికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో చ దుతియో వగ్గో అత్థవణ్ణనానయతో, నామేన

చూళవగ్గోతి.