౧౩. సమ్మాపరిబ్బాజనీయసుత్త-(మహాసమయసుత్త)-వణ్ణనా

౩౬౨. పుచ్ఛామి మునిం పహూతపఞ్ఞన్తి సమ్మాపరిబ్బాజనీయసుత్తం, ‘‘మహాసమయసుత్త’’న్తిపి వుచ్చతి మహాసమయదివసే కథితత్తా. కా ఉప్పత్తి? పుచ్ఛావసికా ఉప్పత్తి. నిమ్మితబుద్ధేన హి పుట్ఠో భగవా ఇమం సుత్తమభాసి, తం సద్ధిం పుచ్ఛాయ ‘‘సమ్మాపరిబ్బాజనీయసుత్త’’న్తి వుచ్చతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పన సాకియకోలియానం ఉప్పత్తితో పభుతి పోరాణేహి వణ్ణీయతి.

తత్రాయం ఉద్దేసమగ్గవణ్ణనా – పఠమకప్పికానం కిర రఞ్ఞో మహాసమ్మతస్స రోజో నామ పుత్తో అహోసి. రోజస్స వరరోజో, వరరోజస్స కల్యాణో, కల్యాణస్స వరకల్యాణో, వరకల్యాణస్స మన్ధాతా, మన్ధాతుస్స వరమన్ధాతా, వరమన్ధాతుస్స ఉపోసథో, ఉపోసథస్స వరో, వరస్స ఉపవరో, ఉపవరస్స మఘదేవో, మఘదేవస్స పరమ్పరా చతురాసీతి ఖత్తియసహస్సాని అహేసుం. తేసం పరతో తయో ఓక్కాకవంసా అహేసుం. తేసు తతియఓక్కాకస్స పఞ్చ మహేసియో అహేసుం – హత్థా, చిత్తా, జన్తు, జాలినీ, విసాఖాతి. ఏకేకిస్సా పఞ్చ పఞ్చ ఇత్థిసతాని పరివారా. సబ్బజేట్ఠాయ చత్తారో పుత్తా – ఓక్కాముఖో, కరకణ్డు, హత్థినికో, సినిపురోతి; పఞ్చ ధీతరో – పియా, సుప్పియా, ఆనన్దా, విజితా, విజితసేనాతి. ఏవం సా నవ పుత్తే లభిత్వా కాలమకాసి.

అథ రాజా అఞ్ఞం దహరం అభిరూపం రాజధీతరం ఆనేత్వా అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేసి. సాపి జన్తుం నామ ఏకం పుత్తం విజాయి. తం జన్తుకుమారం పఞ్చమదివసే అలఙ్కరిత్వా రఞ్ఞో దస్సేసి. రాజా తుట్ఠో మహేసియా వరం అదాసి. సా ఞాతకేహి సద్ధిం మన్తేత్వా పుత్తస్స రజ్జం యాచి. రాజా ‘‘నస్స వసలి, మమ పుత్తానం అన్తరాయమిచ్ఛసీ’’తి నాదాసి. సా పునప్పునం రహో రాజానం పరితోసేత్వా ‘‘న, మహారాజ, ముసావాదో వట్టతీ’’తిఆదీని వత్వా యాచతి ఏవ. అథ రాజా పుత్తే ఆమన్తేసి – ‘‘అహం, తాతా, తుమ్హాకం కనిట్ఠం జన్తుకుమారం దిస్వా తస్స మాతుయా సహసా వరం అదాసిం. సా పుత్తస్స రజ్జం పరిణామేతుం ఇచ్ఛతి. తుమ్హే మమచ్చయేన ఆగన్త్వా రజ్జం కారేయ్యాథా’’తి అట్ఠహి అమచ్చేహి సద్ధిం ఉయ్యోజేసి. తే భగినియో ఆదాయ చతురఙ్గినియా సేనాయ నగరా నిక్ఖమింసు. ‘‘కుమారా పితుఅచ్చయేన ఆగన్త్వా రజ్జం కారేస్సన్తి, గచ్ఛామ నే ఉపట్ఠహామా’’తి చిన్తేత్వా బహూ మనుస్సా అనుబన్ధింసు. పఠమదివసే యోజనమత్తా సేనా అహోసి, దుతియదివసే ద్వియోజనమత్తా, తతియదివసే తియోజనమత్తా. కుమారా చిన్తేసుం – ‘‘మహా అయం బలకాయో, సచే మయం కఞ్చి సామన్తరాజానం అక్కమిత్వా జనపదం గణ్హిస్సామ, సోపి నో న పహోస్సతి, కిం పరేసం పీళం కత్వా లద్ధరజ్జేన, మహా జమ్బుదీపో, అరఞ్ఞే నగరం మాపేస్సామా’’తి హిమవన్తాభిముఖా అగమింసు.

తత్థ నగరమాపనోకాసం పరియేసమానా హిమవతి కపిలో నామ ఘోరతపో తాపసో పటివసతి పోక్ఖరణితీరే మహాసాకసణ్డే, తస్స వసనోకాసం గతా. సో తే దిస్వా పుచ్ఛిత్వా సబ్బం పవత్తిం సుత్వా తేసు అనుకమ్పం అకాసి. సో కిర భుమ్మజాలం నామ విజ్జం జానాతి, యాయ ఉద్ధం అసీతిహత్థే ఆకాసే చ హేట్ఠా భూమియఞ్చ గుణదోసే పస్సతి. అథేకస్మిం పదేసే సూకరమిగా సీహబ్యగ్ఘాదయో తాసేత్వా పరిపాతేన్తి, మణ్డూకమూసికా సప్పే భింసాపేన్తి. సో తే దిస్వా ‘‘అయం భూమిప్పదేసో పథవీఅగ్గ’’న్తి తస్మిం పదేసే అస్సమం మాపేసి. తతో సో రాజకుమారే ఆహ – ‘‘సచే మమ నామేన నగరం కరోథ, దేమి వో ఇమం ఓకాస’’న్తి. తే తథా పటిజానింసు. తాపసో ‘‘ఇమస్మిం ఓకాసే ఠత్వా చణ్డాలపుత్తోపి చక్కవత్తిం బలేన అతిసేతీ’’తి వత్వా ‘‘అస్సమే రఞ్ఞో ఘరం మాపేత్వా నగరం మాపేథా’’తి తం ఓకాసం దత్వా సయం అవిదూరే పబ్బతపాదే అస్సమం కత్వా వసి. తతో కుమారా తత్థ నగరం మాపేత్వా కపిలస్స వుత్థోకాసే కతత్తా ‘‘కపిలవత్థూ’’తి నామం ఆరోపేత్వా తత్థ నివాసం కప్పేసుం.

అథ అమచ్చా ‘‘ఇమే కుమారా వయప్పత్తా, యది నేసం పితా సన్తికే భవేయ్య, సో ఆవాహవివాహం కారేయ్య. ఇదాని పన అమ్హాకం భారో’’తి చిన్తేత్వా కుమారేహి సద్ధిం మన్తేసుం. కుమారా ‘‘అమ్హాకం సదిసా ఖత్తియధీతరో న పస్సామ, తాసమ్పి భగినీనం సదిసే ఖత్తియకుమారే, జాతిసమ్భేదఞ్చ న కరోమా’’తి. తే జాతిసమ్భేదభయేన జేట్ఠభగినిం మాతుట్ఠానే ఠపేత్వా అవసేసాహి సంవాసం కప్పేసుం. తేసం పితా తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘సక్యా వత, భో కుమారా, పరమసక్యా వత, భో కుమారా’’తి ఉదానం ఉదానేసి. అయం తావ సక్యానం ఉప్పత్తి. వుత్తమ్పి చేతం భగవతా –

‘‘అథ ఖో, అమ్బట్ఠ, రాజా ఓక్కాకో అమచ్చే పారిసజ్జే ఆమన్తేసి – ‘కహం ను ఖో, భో, ఏతరహి కుమారా సమ్మన్తీ’తి. అత్థి, దేవ, హిమవన్తపస్సే పోక్ఖరణియా తీరే మహాసాకసణ్డో, తత్థేతరహి కుమారా సమ్మన్తి. తే జాతిసమ్భేదభయా సకాహి భగినీహి సద్ధిం సంవాసం కప్పేన్తీతి. అథ ఖో, అమ్బట్ఠ, రాజా ఓక్కాకో ఉదానం ఉదానేసి – ‘సక్యా వత, భో కుమారా, పరమసక్యా వత, భో కుమారా’తి, తదగ్గే ఖో పన, అమ్బట్ఠ, సక్యా పఞ్ఞాయన్తి, సో చ సక్యానం పుబ్బపురిసో’’తి (దీ. ని. ౧.౨౬౭).

తతో నేసం జేట్ఠభగినియా కుట్ఠరోగో ఉదపాది, కోవిళారపుప్ఫసదిసాని గత్తాని అహేసుం. రాజకుమారా ‘‘ఇమాయ సద్ధిం ఏకతో నిసజ్జట్ఠానభోజనాదీని కరోన్తానమ్పి ఉపరి ఏస రోగో సఙ్కమతీ’’తి చిన్తేత్వా ఉయ్యానకీళం గచ్ఛన్తా వియ తం యానే ఆరోపేత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా పోక్ఖరణిం ఖణాపేత్వా తం తత్థ ఖాదనీయభోజనీయేహి సద్ధిం పక్ఖిపిత్వా ఉపరి పదరం పటిచ్ఛాదాపేత్వా పంసుం దత్వా పక్కమింసు. తేన చ సమయేన రామో నామ రాజా కుట్ఠరోగీ ఓరోధేహి చ నాటకేహి చ జిగుచ్ఛియమానో తేన సంవేగేన జేట్ఠపుత్తస్స రజ్జం దత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా తత్థ పణ్ణమూలఫలాని పరిభుఞ్జన్తో నచిరస్సేవ అరోగో సువణ్ణవణ్ణో హుత్వా, ఇతో చితో చ విచరన్తో మహన్తం సుసిరరుక్ఖం దిస్వా తస్సబ్భన్తరే సోళసహత్థప్పమాణం తం కోలాపం సోధేత్వా, ద్వారఞ్చ వాతపానఞ్చ కత్వా నిస్సేణిం బన్ధిత్వా తత్థ వాసం కప్పేసి. సో అఙ్గారకటాహే అగ్గిం కత్వా రత్తిం విస్సరఞ్చ సుస్సరఞ్చ సుణన్తో సయతి. సో ‘‘అసుకస్మిం పదేసే సీహో సద్దమకాసి, అసుకస్మిం బ్యగ్ఘో’’తి సల్లక్ఖేత్వా పభాతే తత్థ గన్త్వా విఘాసమంసం ఆదాయ పచిత్వా ఖాదతి.

అథేకదివసం సో పచ్చూససమయే అగ్గిం జాలేత్వా నిసీది. తేన చ సమయేన తస్సా రాజధీతాయ గన్ధం ఘాయిత్వా బ్యగ్ఘో తం పదేసం ఖణిత్వా పదరత్థరే వివరమకాసి. తేన వివరేన సా బ్యగ్ఘం దిస్వా భీతా విస్సరమకాసి. సో తం సద్దం సుత్వా ‘‘ఇత్థిసద్దో ఏసో’’తి చ సల్లక్ఖేత్వా పాతోవ తత్థ గన్త్వా ‘‘కో ఏత్థా’’తి ఆహ. ‘‘మాతుగామో సామీ’’తి. ‘‘నిక్ఖమా’’తి. ‘‘న నిక్ఖమామీ’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘ఖత్తియకఞ్ఞా అహ’’న్తి. ఏవం సోబ్భే నిఖాతాపి మానమేవ కరోతి. సో సబ్బం పుచ్ఛిత్వా ‘‘అహమ్పి ఖత్తియో’’తి జాతిం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఏహి దాని ఖీరే పక్ఖిత్తసప్పి వియ జాత’’న్తి ఆహ. సా ‘‘కుట్ఠరోగినీమ్హి సామి, న సక్కా నిక్ఖమితు’’న్తి ఆహ. సో ‘‘కతకమ్మో దాని అహం సక్కా తికిచ్ఛితు’’న్తి నిస్సేణిం దత్వా తం ఉద్ధరిత్వా అత్తనో వసనోకాసం నేత్వా సయం పరిభుత్తభేసజ్జాని ఏవ దత్వా నచిరస్సేవ అరోగం సువణ్ణవణ్ణమకాసి. సో తాయ సద్ధిం సంవాసం కప్పేసి. సా పఠమసంవాసేనేవ గబ్భం గణ్హిత్వా ద్వే పుత్తే విజాయి, పునపి ద్వేతి ఏవం సోళసక్ఖత్తుం విజాయి. ఏవం తే ద్వత్తింస భాతరో అహేసుం. తే అనుపుబ్బేన వుడ్ఢిప్పత్తే పితా సబ్బసిప్పాని సిక్ఖాపేసి.

అథేకదివసం ఏకో రామరఞ్ఞో నగరవాసీ పబ్బతే రతనాని గవేసన్తో తం పదేసం ఆగతో రాజానం దిస్వా అఞ్ఞాసి. ‘‘జానామహం, దేవ, తుమ్హే’’తి ఆహ. ‘‘కుతో త్వం ఆగతోసీ’’తి చ తేన పుట్ఠో ‘‘నగరతో దేవా’’తి ఆహ. తతో నం రాజా సబ్బం పవత్తిం పుచ్ఛి. ఏవం తేసు సముల్లపమానేసు తే దారకా ఆగమింసు. సో తే దిస్వా ‘‘ఇమే కే దేవా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘పుత్తా మే భణే’’తి. ‘‘ఇమేహి దాని, దేవ, ద్వత్తింసకుమారేహి పరివుతో వనే కిం కరిస్ససి, ఏహి రజ్జమనుసాసా’’తి? ‘‘అలం, భణే, ఇధేవ సుఖ’’న్తి. సో ‘‘లద్ధం దాని మే కథాపాభత’’న్తి నగరం గన్త్వా రఞ్ఞో పుత్తస్సారోచేసి. రఞ్ఞో పుత్తో ‘‘పితరం ఆనేస్సామీ’’తి చతురఙ్గినియా సేనాయ తత్థ గన్త్వా నానప్పకారేహి పితరం యాచి. సోపి ‘‘అలం, తాత కుమార, ఇధేవ సుఖ’’న్తి నేవ ఇచ్ఛి. తతో రాజపుత్తో ‘‘న దాని రాజా ఆగన్తుం ఇచ్ఛతి, హన్దస్స ఇధేవ నగరం మాపేమీ’’తి చిన్తేత్వా తం కోలరుక్ఖం ఉద్ధరిత్వా ఘరం కత్వా నగరం మాపేత్వా కోలరుక్ఖం అపనేత్వా కతత్తా ‘‘కోలనగర’’న్తి చ బ్యగ్ఘపథే కతత్తా ‘‘బ్యగ్ఘపజ్జ’’న్తి చాతి ద్వే నామాని ఆరోపేత్వా అగమాసి.

తతో వయప్పత్తే కుమారే మాతా ఆణాపేసి – ‘‘తాతా, తుమ్హాకం కపిలవత్థువాసినో సక్యా మాతులా హోన్తి, ధీతరో నేసం గణ్హథా’’తి. తే యం దివసం ఖత్తియకఞ్ఞాయో నదీకీళనం గచ్ఛన్తి, తం దివసం గన్త్వా నదీతిత్థం ఉపరున్ధిత్వా నామాని సావేత్వా పత్థితా పత్థితా రాజధీతరో గహేత్వా అగమంసు. సక్యరాజానో సుత్వా ‘‘హోతు భణే, అమ్హాకం ఞాతకా ఏవా’’తి తుణ్హీ అహేసుం. అయం కోలియానం ఉప్పత్తి.

ఏవం తేసం సాకియకోలియానం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆవాహవివాహం కరోన్తానం ఆగతో వంసో యావ సీహహనురాజా, తావ విత్థారతో వేదితబ్బో – సీహహనురఞ్ఞో కిర పఞ్చ పుత్తా అహేసుం – సుద్ధోదనో, అమితోదనో, ధోతోదనో, సక్కోదనో, సుక్కోదనోతి. తేసు సుద్ధోదనే రజ్జం కారయమానే తస్స పజాపతియా అఞ్జనరఞ్ఞో ధీతాయ మహామాయాదేవియా కుచ్ఛిమ్హి పూరితపారమీ మహాపురిసో జాతకనిదానే వుత్తనయేన తుసితపురా చవిత్వా పటిసన్ధిం గహేత్వా అనుపుబ్బేన కతమహాభినిక్ఖమనో సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో అనుక్కమేన కపిలవత్థుం గన్త్వా సుద్ధోదనమహారాజాదయో అరియఫలే పతిట్ఠాపేత్వా జనపదచారికం పక్కమిత్వా పునపి అపరేన సమయేన పచ్చాగన్త్వా పన్నరసహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం కపిలవత్థుస్మిం విహరతి నిగ్రోధారామే.

తత్థ విహరన్తే చ భగవతి సాకియకోలియానం ఉదకం పటిచ్చ కలహో అహోసి. కథం? నేసం కిర ఉభిన్నమ్పి కపిలపురకోలియపురానం అన్తరే రోహిణీ నామ నదీ పవత్తతి. సా కదాచి అప్పోదకా హోతి, కదాచి మహోదకా. అప్పోదకకాలే సేతుం కత్వా సాకియాపి కోలియాపి అత్తనో అత్తనో సస్సపాయనత్థం ఉదకం ఆనేన్తి. తేసం మనుస్సా ఏకదివసం సేతుం కరోన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం భణ్డన్తా ‘‘అరే తుమ్హాకం రాజకులం భగినీహి సద్ధిం సంవాసం కప్పేసి కుక్కుటసోణసిఙ్గాలాదితిరచ్ఛానా వియ, తుమ్హాకం రాజకులం సుసిరరుక్ఖే వాసం కప్పేసి పిసాచిల్లికా వియా’’తి ఏవం జాతివాదేన ఖుంసేత్వా అత్తనో అత్తనో రాజూనం ఆరోచేసుం. తే కుద్ధా యుద్ధసజ్జా హుత్వా రోహిణీనదీతీరం సమ్పత్తా. ఏవం సాగరసదిసం బలం అట్ఠాసి.

అథ భగవా ‘‘ఞాతకా కలహం కరోన్తి, హన్ద, నే వారేస్సామీ’’తి ఆకాసేనాగన్త్వా ద్విన్నం సేనానం మజ్ఝే అట్ఠాసి. తమ్పి ఆవజ్జేత్వా సావత్థితో ఆగతోతి ఏకే. ఏవం ఠత్వా చ పన అత్తదణ్డసుత్తం (సు. ని. ౯౪౧ ఆదయో) అభాసి. తం సుత్వా సబ్బే సంవేగప్పత్తా ఆవుధాని ఛడ్డేత్వా భగవన్తం నమస్సమానా అట్ఠంసు, మహగ్ఘఞ్చ ఆసనం పఞ్ఞాపేసుం. భగవా ఓరుయ్హ పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదిత్వా ‘‘కుఠారీహత్థో పురిసో’’తిఆదికం ఫన్దనజాతకం (జా. ౧.౧౩.౧౪), ‘‘వన్దామి తం కుఞ్జరా’’తిఆదికం లటుకికజాతకం (జా. ౧.౫.౩౯).

‘‘సమ్మోదమానా గచ్ఛన్తి, జాలమాదాయ పక్ఖినో;

యదా తే వివదిస్సన్తి, తదా ఏహిన్తి మే వస’’న్తి. (జా. ౧.౧.౩౩) –

ఇమం వట్టకజాతకఞ్చ కథేత్వా పున తేసం చిరకాలప్పవత్తం ఞాతిభావం దస్సేన్తో ఇమం మహావంసం కథేసి. తే ‘‘పుబ్బే కిర మయం ఞాతకా ఏవా’’తి అతివియ పసీదింసు. తతో సక్యా అడ్ఢతేయ్యకుమారసతే, కోలియా అడ్ఢతేయ్యకుమారసతేతి పఞ్చ కుమారసతే భగవతో పరివారత్థాయ అదంసు. భగవా తేసం పుబ్బహేతుం దిస్వా ‘‘ఏథ భిక్ఖవో’’తి ఆహ. తే సబ్బే ఇద్ధియా నిబ్బత్తఅట్ఠపరిక్ఖారయుత్తా ఆకాసే అబ్భుగ్గన్త్వా ఆగమ్మ భగవన్తం వన్దిత్వా అట్ఠంసు. భగవా తే ఆదాయ మహావనం అగమాసి. తేసం పజాపతియో దూతే పాహేసుం, తే తాహి నానప్పకారేహి పలోభియమానా ఉక్కణ్ఠింసు. భగవా తేసం ఉక్కణ్ఠితభావం ఞత్వా హిమవన్తం దస్సేత్వా తత్థ కుణాలజాతకకథాయ (జా. ౨.౨౧.౨౮౯ కుణాలజాతకం) తేసం అనభిరతిం వినోదేతుకామో ఆహ – ‘‘దిట్ఠపుబ్బో వో, భిక్ఖవే, హిమవా’’తి? ‘‘న భగవా’’తి. ‘‘ఏథ, భిక్ఖవే, పేక్ఖథా’’తి అత్తనో ఇద్ధియా తే ఆకాసేన నేన్తో ‘‘అయం సువణ్ణపబ్బతో, అయం రజతపబ్బతో, అయం మణిపబ్బతో’’తి నానప్పకారే పబ్బతే దస్సేత్వా కుణాలదహే మనోసిలాతలే పచ్చుట్ఠాసి. తతో ‘‘హిమవన్తే సబ్బే చతుప్పదబహుప్పదాదిభేదా తిరచ్ఛానగతా పాణా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బేసఞ్చ పచ్ఛతో కుణాలసకుణో’’తి అధిట్ఠాసి. ఆగచ్ఛన్తే చ తే జాతినామనిరుత్తివసేన వణ్ణేన్తో ‘‘ఏతే, భిక్ఖవే, హంసా, ఏతే కోఞ్చా, ఏతే చక్కవాకా, కరవీకా, హత్థిసోణ్డకా, పోక్ఖరసాతకా’’తి తేసం దస్సేసి.

తే విమ్హితహదయా పస్సన్తా సబ్బపచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తం ద్వీహి దిజకఞ్ఞాహి ముఖతుణ్డకేన డంసిత్వా గహితకట్ఠవేమజ్ఝే నిసిన్నం సహస్సదిజకఞ్ఞాపరివారం కుణాలసకుణం దిస్వా అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతా భగవన్తం ఆహంసు – ‘‘కచ్చి, భన్తే, భగవాపి ఇధ కుణాలరాజా భూతపుబ్బో’’తి? ‘‘ఆమ, భిక్ఖవే, మయావేస కుణాలవంసో కతో. అతీతే హి మయం చత్తారో జనా ఇధ వసిమ్హా – నారదో దేవిలో ఇసి, ఆనన్దో గిజ్ఝరాజా, పుణ్ణముఖో ఫుస్సకోకిలో, అహం కుణాలో సకుణో’’తి సబ్బం మహాకుణాలజాతకం కథేసి. తం సుత్వా తేసం భిక్ఖూనం పురాణదుతియికాయో ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనభిరతి వూపసన్తా. తతో తేసం భగవా సచ్చకథం కథేసి, కథాపరియోసానే సబ్బపచ్ఛిమకో సోతాపన్నో, సబ్బఉపరిమో అనాగామీ అహోసి, ఏకోపి పుథుజ్జనో వా అరహా వా నత్థి. తతో భగవా తే ఆదాయ పునదేవ మహావనే ఓరుహి. ఆగచ్ఛమానా చ తే భిక్ఖూ అత్తనోవ ఇద్ధియా ఆగచ్ఛింసు.

అథ నేసం భగవా ఉపరిమగ్గత్థాయ పున ధమ్మం దేసేసి. తే పఞ్చసతాపి విపస్సనం ఆరభిత్వా అరహత్తే పతిట్ఠహింసు. పఠమం పత్తో పఠమమేవ అగమాసి ‘‘భగవతో ఆరోచేస్సామీ’’తి. ఆగన్త్వా చ ‘‘అభిరమామహం భగవా, న ఉక్కణ్ఠామీ’’తి వత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏవం తే సబ్బేపి అనుక్కమేన ఆగన్త్వా భగవన్తం పరివారేత్వా నిసీదింసు జేట్ఠమాసఉపోసథదివసే సాయన్హసమయే. తతో పఞ్చసతఖీణాసవపరివుతం వరబుద్ధాసనే నిసిన్నం భగవన్తం ఠపేత్వా అసఞ్ఞసత్తే చ అరూపబ్రహ్మానో చ సకలదససహస్సచక్కవాళే అవసేసదేవతాదయో మఙ్గలసుత్తవణ్ణనాయం వుత్తనయేన సుఖుమత్తభావే నిమ్మినిత్వా సమ్పరివారేసుం ‘‘విచిత్రపటిభానం ధమ్మదేసనం సోస్సామా’’తి. తత్థ చత్తారో ఖీణాసవబ్రహ్మానో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ బ్రహ్మగణం అపస్సన్తా ‘‘కుహిం గతా’’తి ఆవజ్జేత్వా తమత్థం ఞత్వా పచ్ఛా ఆగన్త్వా ఓకాసం అలభమానా చక్కవాళముద్ధని ఠత్వా పచ్చేకగాథాయో అభాసింసు. యథాహ –

‘‘అథ ఖో చతున్నం సుద్ధావాసకాయికానం దేవతానం ఏతదహోసి – ‘అయం, ఖో, భగవా సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం మహావనే మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి సబ్బేహేవ అరహన్తేహి. దసహి చ లోకధాతూహి దేవతా యేభుయ్యేన సన్నిపతితా హోన్తి భగవన్తం దస్సనాయ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. యంనూన మయమ్పి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమేయ్యామ, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో సన్తికే పచ్చేకం గాథం భాసేయ్యామా’’’తి (దీ. ని. ౨.౩౩౧; సం. ని. ౧.౩౭).

సబ్బం సగాథావగ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఏవం గన్త్వా చ తత్థ ఏకో బ్రహ్మా పురత్థిమచక్కవాళముద్ధని ఓకాసం లభిత్వా తత్థ ఠితో ఇమం గాథం అభాసి –

‘‘మహాసమయో పవనస్మిం…పే…

దక్ఖితాయే అపరాజితసఙ్ఘ’’న్తి. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭);

ఇమఞ్చస్స గాథం భాసమానస్స పచ్ఛిమచక్కవాళపబ్బతే ఠితో సద్దం అస్సోసి.

దుతియో పచ్ఛిమచక్కవాళముద్ధని ఓకాసం లభిత్వా తత్థ ఠితో తం గాథం సుత్వా ఇమం గాథం అభాసి –

‘‘తత్ర భిక్ఖవో సమాదహంసు…పే…

ఇన్ద్రియాని రక్ఖన్తి పణ్డితా’’తి. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭);

తతియో దక్ఖిణచక్కవాళముద్ధని ఓకాసం లభిత్వా తత్థ ఠితో తం గాథం సుత్వా ఇమం గాథం అభాసి –

‘‘ఛేత్వా ఖీలం ఛేత్వా పలిఘం…పే… సుసునాగా’’తి. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭);

చతుత్థో ఉత్తరచక్కవాళముద్ధని ఓకాసం లభిత్వా తత్థ ఠితో తం గాథం సుత్వా ఇమం గాథమభాసి –

‘‘యే కేచి బుద్ధం సరణం గతాసే…పే…

దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తీ’’తి. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭);

తస్సపి తం సద్దం దక్ఖిణచక్కవాళముద్ధని ఠితో అస్సోసి. ఏవం తదా ఇమే చత్తారో బ్రహ్మానో పరిసం థోమేత్వా ఠితా అహేసుం, మహాబ్రహ్మానో ఏకచక్కవాళం ఛాదేత్వా అట్ఠంసు.

అథ భగవా దేవపరిసం ఓలోకేత్వా భిక్ఖూనం ఆరోచేసి – ‘‘యేపి తే, భిక్ఖవే, అహేసుం అతీతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా, తేసమ్పి భగవన్తానం ఏతప్పరమాయేవ దేవతా సన్నిపతితా అహేసుం. సేయ్యథాపి మయ్హం ఏతరహి, యేపి తే, భిక్ఖవే, భవిస్సన్తి అనాగతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా, తేసమ్పి భగవన్తానం ఏతప్పరమాయేవ దేవతా సన్నిపతితా భవిస్సన్తి సేయ్యథాపి మయ్హం ఏతరహీ’’తి. తతో తం దేవపరిసం భబ్బాభబ్బవసేన ద్విధా విభజి ‘‘ఏత్తకా భబ్బా, ఏత్తకా అభబ్బా’’తి. తత్థ ‘‘అభబ్బపరిసా బుద్ధసతేపి ధమ్మం దేసేన్తే న బుజ్ఝతి, భబ్బపరిసా సక్కా బోధేతు’’న్తి ఞత్వా పున భబ్బపుగ్గలే చరియవసేన ఛధా విభజి ‘‘ఏత్తకా రాగచరితా, ఏత్తకా దోస-మోహ-వితక్క-సద్ధా-బుద్ధిచరితా’’తి. ఏవం చరియవసేన పరిగ్గహేత్వా ‘‘అస్సా పరిసాయ కీదిసా ధమ్మదేసనా సప్పాయా’’తి ధమ్మకథం విచినిత్వా పున తం పరిసం మనసాకాసి – ‘‘అత్తజ్ఝాసయేన ను ఖో జానేయ్య, పరజ్ఝాసయేన, అట్ఠుప్పత్తివసేన, పుచ్ఛావసేనా’’తి. తతో ‘‘పుచ్ఛావసేన జానేయ్యా’’తి ఞత్వా ‘‘పఞ్హం పుచ్ఛితుం సమత్థో అత్థి, నత్థీ’’తి పున సకలపరిసం ఆవజ్జేత్వా ‘‘నత్థి కోచీ’’తి ఞత్వా ‘‘సచే అహమేవ పుచ్ఛిత్వా అహమేవ విస్సజ్జేయ్యం, ఏవమస్సా పరిసాయ సప్పాయం న హోతి. యంనూనాహం నిమ్మితబుద్ధం మాపేయ్యన్తి పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ మనోమయిద్ధియా అభిసఙ్ఖరిత్వా నిమ్మితబుద్ధం మాపేసి. సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గీ లక్ఖణసమ్పన్నో పత్తచీవరధరో ఆలోకితవిలోకితాదిసమ్పన్నో హోతూ’’తి అధిట్ఠానచిత్తేన సహ పాతురహోసి. సో పాచీనలోకధాతుతో ఆగన్త్వా భగవతో సమసమే ఆసనే నిసిన్నో ఏవం ఆగన్త్వా యాని భగవతా ఇమమ్హి సమాగమే చరియవసేన ఛ సుత్తాని (సు. ని. ౮౫౪ ఆదయో, ౮౬౮ ఆదయో, ౮౮౪ ఆదయో, ౯౦౧ ఆదయో, ౯౨౧ ఆదయో) కథితాని. సేయ్యథిదం – పురాభేదసుత్తం కలహవివాదసుత్తం చూళబ్యూహం మహాబ్యూహం తువటకం ఇదమేవ సమ్మాపరిబ్బాజనీయన్తి. తేసు రాగచరితదేవతానం సప్పాయవసేన కథేతబ్బస్స ఇమస్స సుత్తస్స పవత్తనత్థం పఞ్హం పుచ్ఛన్తో ‘‘పుచ్ఛామి మునిం పహూతపఞ్ఞ’’న్తి ఇమం గాథమాహ.

తత్థ పహూతపఞ్ఞన్తి మహాపఞ్ఞం. తిణ్ణన్తి చతురోఘతిణ్ణం. పారఙ్గతన్తి నిబ్బానప్పత్తం. పరినిబ్బుతన్తి సఉపాదిసేసనిబ్బానవసేన పరినిబ్బుతం. ఠితత్తన్తి లోకధమ్మేహి అకమ్పనీయచిత్తం. నిక్ఖమ్మ ఘరా పనుజ్జ కామేతి వత్థుకామే పనుదిత్వా ఘరావాసా నిక్ఖమ్మ. కథం భిక్ఖు సమ్మా సో లోకే పరిబ్బజేయ్యాతి సో భిక్ఖు కథం లోకే సమ్మా పరిబ్బజేయ్య విహరేయ్య అనుపలిత్తో లోకేన హుత్వా, లోకం అతిక్కమేయ్యాతి వుత్తం హోతి. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవ.

౩౬౩. అథ భగవా యస్మా ఆసవక్ఖయం అప్పత్వా లోకే సమ్మా పరిబ్బజన్తో నామ నత్థి, తస్మా తస్మిం రాగచరితాదివసేన పరిగ్గహితే సబ్బపుగ్గలసమూహే తం తం తేసం తేసం సమానదోసానం దేవతాగణానం ఆచిణ్ణదోసప్పహానత్థం ‘‘యస్స మఙ్గలా’’తి ఆరభిత్వా అరహత్తనికూటేనేవ ఖీణాసవపటిపదం పకాసేన్తో పన్నరస గాథాయో అభాసి.

తత్థ పఠమగాథాయ తావ మఙ్గలాతి మఙ్గలసుత్తే వుత్తానం దిట్ఠమఙ్గలాదీనమేతం అధివచనం. సమూహతాతి సుట్ఠు ఊహతా పఞ్ఞాసత్థేన సముచ్ఛిన్నా. ఉప్పాతాతి ‘‘ఉక్కాపాతదిసాడాహాదయో ఏవం విపాకా హోన్తీ’’తి ఏవం పవత్తా ఉప్పాతాభినివేసా. సుపినాతి ‘‘పుబ్బణ్హసమయే సుపినం దిస్వా ఇదం నామ హోతి, మజ్ఝన్హికాదీసు ఇదం, వామపస్సేన సయతా దిట్ఠే ఇదం నామ హోతి, దక్ఖిణపస్సాదీహి ఇదం, సుపినన్తే చన్దం దిస్వా ఇదం నామ హోతి, సూరియాదయో దిస్వా ఇద’’న్తి ఏవం పవత్తా సుపినాభినివేసా. లక్ఖణాతి దణ్డలక్ఖణవత్థలక్ఖణాదిపాఠం పఠిత్వా ‘‘ఇమినా ఇదం నామ హోతీ’’తి ఏవం పవత్తా లక్ఖణాభినివేసా. తే సబ్బేపి బ్రహ్మజాలే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. సో మఙ్గలదోసవిప్పహీనోతి అట్ఠతింస మహామఙ్గలాని ఠపేత్వా అవసేసా మఙ్గలదోసా నామ. యస్స పనేతే మఙ్గలాదయో సమూహతా, సో మఙ్గలదోసవిప్పహీనో హోతి. అథ వా మఙ్గలానఞ్చ ఉప్పాతాదిదోసానఞ్చ పహీనత్తా మఙ్గలదోసవిప్పహీనో హోతి, న మఙ్గలాదీహి సుద్ధిం పచ్చేతి అరియమగ్గస్స అధిగతత్తా. తస్మా సమ్మా సో లోకే పరిబ్బజేయ్య, సో ఖీణాసవో సమ్మా లోకే పరిబ్బజేయ్య అనుపలిత్తో లోకేనాతి.

౩౬౪. దుతియగాథాయ రాగం వినయేథ మానుసేసు, దిబ్బేసు కామేసు చాపి భిక్ఖూతి మానుసేసు చ దిబ్బేసు చ కామగుణేసు అనాగామిమగ్గేన అనుప్పత్తిధమ్మతం నేన్తో రాగం వినయేథ. అతిక్కమ్మ భవం సమేచ్చ ధమ్మన్తి ఏవం రాగం వినేత్వా తతో పరం అరహత్తమగ్గేన సబ్బప్పకారతో పరిఞ్ఞాభిసమయాదయో సాధేన్తో చతుసచ్చభేదమ్పి సమేచ్చ ధమ్మం ఇమాయ పటిపదాయ తివిధమ్పి అతిక్కమ్మ భవం. సమ్మా సోతి సోపి భిక్ఖు సమ్మా లోకే పరిబ్బజేయ్య.

౩౬౫. తతియగాథాయ ‘‘అనురోధవిరోధవిప్పహీనో’’తి సబ్బవత్థూసు పహీనరాగదోసో. సేసం వుత్తనయమేవ సబ్బగాథాసు చ ‘‘సోపి భిక్ఖు సమ్మా లోకే పరిబ్బజేయ్యా’’తి యోజేతబ్బం. ఇతో పరఞ్హి యోజనమ్పి అవత్వా అవుత్తనయమేవ వణ్ణయిస్సామ.

౩౬౬. చతుత్థగాథాయ సత్తసఙ్ఖారవసేన దువిధం పియఞ్చ అప్పియఞ్చ వేదితబ్బం, తత్థ ఛన్దరాగపటిఘప్పహానేన హిత్వా. అనుపాదాయాతి చతూహి ఉపాదానేహి కఞ్చి ధమ్మం అగ్గహేత్వా. అనిస్సితో కుహిఞ్చీతి అట్ఠసతభేదేన తణ్హానిస్సయేన ద్వాసట్ఠిభేదేన దిట్ఠినిస్సయేన చ కుహిఞ్చి రూపాదిధమ్మే భవే వా అనిస్సితో. సంయోజనియేహి విప్పముత్తోతి సబ్బేపి తేభూమకధమ్మా దసవిధసంయోజనస్స విసయత్తా సంయోజనియా, తేహి సబ్బప్పకారతో మగ్గభావనాయ పరిఞ్ఞాతత్తా చ విప్పముత్తోతి అత్థో. పఠమపాదేన చేత్థ రాగదోసప్పహానం వుత్తం, దుతియేన ఉపాదాననిస్సయాభావో, తతియేన సేసాకుసలేహి అకుసలవత్థూహి చ విప్పమోక్ఖో. పఠమేన వా రాగదోసప్పహానం, దుతియేన తదుపాయో, తతియేన తేసం పహీనత్తా సంయోజనియేహి విప్పమోక్ఖోతి వేదితబ్బో.

౩౬౭. పఞ్చమగాథాయ ఉపధీసూతి ఖన్ధుపధీసు. ఆదానన్తి ఆదాతబ్బట్ఠేన తేయేవ వుచ్చన్తి. అనఞ్ఞనేయ్యోతి అనిచ్చాదీనం సుదిట్ఠత్తా ‘‘ఇదం సేయ్యో’’తి కేనచి అనేతబ్బో. సేసం ఉత్తానపదత్థమేవ. ఇదం వుత్తం హోతి – ఆదానేసు చతుత్థమగ్గేన సబ్బసో ఛన్దరాగం వినేత్వా సో వినీతఛన్దరాగో, తేసు ఉపధీసు న సారమేతి, సబ్బే ఉపధీ అసారకత్తేనేవ పస్సతి. తతో తేసు దువిధేనపి నిస్సయేన అనిస్సితో అఞ్ఞేన వా కేనచి ‘‘ఇదం సేయ్యో’’తి అనేతబ్బో ఖీణాసవో భిక్ఖు సమ్మా సో లోకే పరిబ్బజేయ్య.

౩౬౮. ఛట్ఠగాథాయ అవిరుద్ధోతి ఏతేసం తిణ్ణం దుచ్చరితానం పహీనత్తా సుచరితేహి సద్ధిం అవిరుద్ధో. విదిత్వా ధమ్మన్తి మగ్గేన చతుసచ్చధమ్మం ఞత్వా. నిబ్బానపదాభిపత్థయానోతి అనుపాదిసేసం ఖన్ధపరినిబ్బానపదం పత్థయమానో. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

౩౬౯. సత్తమగాథాయ అక్కుట్ఠోతి దసహి అక్కోసవత్థూహి అభిసత్తో. న సన్ధియేథాతి న ఉపనయ్హేథ న కుప్పేయ్య. లద్ధా పరభోజనం న మజ్జేతి పరేహి దిన్నం సద్ధాదేయ్యం లభిత్వా ‘‘అహం ఞాతో యసస్సీ లాభీ’’తి న మజ్జేయ్య. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

౩౭౦. అట్ఠమగాథాయ లోభన్తి విసమలోభం. భవన్తి కామభవాదిభవం. ఏవం ద్వీహి పదేహి భవభోగతణ్హా వుత్తా. పురిమేన వా సబ్బాపి తణ్హా, పచ్ఛిమేన కమ్మభవో. విరతో ఛేదనబన్ధనా చాతి ఏవమేతేసం కమ్మకిలేసానం పహీనత్తా పరసత్తఛేదనబన్ధనా చ విరతోతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

౩౭౧. నవమగాథాయ సారుప్పం అత్తనో విదిత్వాతి అత్తనో భిక్ఖుభావస్స పతిరూపం అనేసనాదిం పహాయ సమ్మాఏసనాదిఆజీవసుద్ధిం అఞ్ఞఞ్చ సమ్మాపటిపత్తిం తత్థ పతిట్ఠహనేన విదిత్వా. న హి ఞాతమత్తేనేవ కిఞ్చి హోతి. యథాతథియన్తి యథాతథం యథాభూతం. ధమ్మన్తి ఖన్ధాయతనాదిభేదం యథాభూతఞాణేన, చతుసచ్చధమ్మం వా మగ్గేన విదిత్వా. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

౩౭౨. దసమగాథాయ సో నిరాసో అనాసిసానోతి యస్స అరియమగ్గేన వినాసితత్తా అనుసయా చ న సన్తి, అకుసలమూలా చ సమూహతా, సో నిరాసో నిత్తణ్హో హోతి. తతో ఆసాయ అభావేన కఞ్చి రూపాదిధమ్మం నాసీసతి. తేనాహ ‘‘నిరాసో అనాసిసానో’’తి. సేసం వుత్తనయమేవ.

౩౭౩. ఏకాదసమగాథాయ ఆసవఖీణోతి ఖీణచతురాసవో. పహీనమానోతి పహీననవవిధమానో. రాగపథన్తి రాగవిసయభూతం తేభూమకధమ్మజాతం. ఉపాతివత్తోతి పరిఞ్ఞాపహానేహి అతిక్కన్తో. దన్తోతి సబ్బద్వారవిసేవనం హిత్వా అరియేన దమథేన దన్తభూమిం పత్తో. పరినిబ్బుతోతి కిలేసగ్గివూపసమేన సీతిభూతో. సేసం వుత్తనయమేవ.

౩౭౪. ద్వాదసమగాథాయ సద్ధోతి బుద్ధాదిగుణేసు పరప్పచ్చయవిరహితత్తా సబ్బాకారసమ్పన్నేన అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, న పరస్స సద్ధాయ పటిపత్తియం గమనభావేన. యథాహ – ‘‘న ఖ్వాహం ఏత్థ భన్తే భగవతో సద్ధాయ గచ్ఛామీ’’తి (అ. ని. ౫.౩౪). సుతవాతి వోసితసుతకిచ్చత్తా పరమత్థికసుతసమన్నాగతో. నియామదస్సీతి సంసారకన్తారమూళ్హే లోకే అమతపురగామినో సమ్మత్తనియామభూతస్స మగ్గస్స దస్సావీ, దిట్ఠమగ్గోతి వుత్తం హోతి. వగ్గగతేసు న వగ్గసారీతి వగ్గగతా నామ ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతికా అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిలోమత్తా, ఏవం వగ్గాహి దిట్ఠీహి గతేసు సత్తేసు న వగ్గసారీ – ‘‘ఇదం ఉచ్ఛిజ్జిస్సతి, ఇదం తథేవ భవిస్సతీ’’తి ఏవం దిట్ఠివసేన అగమనతో. పటిఘన్తి పటిఘాతకం, చిత్తవిఘాతకన్తి వుత్తం హోతి. దోసవిసేసనమేవేతం. వినేయ్యాతి వినేత్వా. సేసం వుత్తనయమేవ.

౩౭౫. తేరసమగాథాయ సంసుద్ధజినోతి సంసుద్ధేన అరహత్తమగ్గేన విజితకిలేసో. వివట్టచ్ఛదోతి వివటరాగదోసమోహఛదనో. ధమ్మేసు వసీతి చతుసచ్చధమ్మేసు వసిప్పత్తో. న హిస్స సక్కా తే ధమ్మా యథా ఞాతా కేనచి అఞ్ఞథా కాతుం, తేన ఖీణాసవో ‘‘ధమ్మేసు వసీ’’తి వుచ్చతి. పారగూతి పారం వుచ్చతి నిబ్బానం, తం గతో, సఉపాదిసేసవసేన అధిగతోతి వుత్తం హోతి. అనేజోతి అపగతతణ్హాచలనో. సఙ్ఖారనిరోధఞాణకుసలోతి సఙ్ఖారనిరోధో వుచ్చతి నిబ్బానం, తమ్హి ఞాణం అరియమగ్గపఞ్ఞా, తత్థ కుసలో, చతుక్ఖత్తుం భావితత్తా ఛేకోతి వుత్తం హోతి.

౩౭౬. చుద్దసమగాథాయ అతీతేసూతి పవత్తిం పత్వా అతిక్కన్తేసు పఞ్చక్ఖన్ధేసు. అనాగతేసూతి పవత్తిం అప్పత్తేసు పఞ్చక్ఖన్ధేసు ఏవ. కప్పాతీతోతి ‘‘అహం మమ’’న్తి కప్పనం సబ్బమ్పి వా తణ్హాదిట్ఠికప్పం అతీతో. అతిచ్చ సుద్ధిపఞ్ఞోతి అతీవ సుద్ధిపఞ్ఞో, అతిక్కమిత్వా వా సుద్ధిపఞ్ఞో. కిం అతిక్కమిత్వా? అద్ధత్తయం. అరహా హి య్వాయం అవిజ్జాసఙ్ఖారసఙ్ఖాతో అతీతో అద్ధా, జాతిజరామరణసఙ్ఖాతో అనాగతో అద్ధా, విఞ్ఞాణాదిభవపరియన్తో పచ్చుప్పన్నో చ అద్ధా, తం సబ్బమ్పి అతిక్కమ్మ కఙ్ఖం వితరిత్వా పరమసుద్ధిప్పత్తపఞ్ఞో హుత్వా ఠితో. తేన వుచ్చతి ‘‘అతిచ్చ సుద్ధిపఞ్ఞో’’తి. సబ్బాయతనేహీతి ద్వాదసహాయతనేహి. అరహా హి ఏవం కప్పాతీతో. కప్పాతీతత్తా అతిచ్చ సుద్ధిపఞ్ఞత్తా చ ఆయతిం న కిఞ్చి ఆయతనం ఉపేతి. తేనాహ – ‘‘సబ్బాయతనేహి విప్పముత్తో’’తి.

౩౭౭. పన్నరసమగాథాయ అఞ్ఞాయ పదన్తి యే తే ‘‘సచ్చానం చతురో పదా’’తి వుత్తా, తేసు ఏకేకపదం పుబ్బభాగసచ్చవవత్థాపనపఞ్ఞాయ ఞత్వా. సమేచ్చ ధమ్మన్తి తతో పరం చతూహి అరియమగ్గేహి చతుసచ్చధమ్మం సమేచ్చ. వివటం దిస్వాన పహానమాసవానన్తి అథ పచ్చవేక్ఖణఞాణేన ఆసవక్ఖయసఞ్ఞితం నిబ్బానం వివటం పాకటమనావటం దిస్వా. సబ్బుపధీనం పరిక్ఖయాతి సబ్బేసం ఖన్ధకామగుణకిలేసాభిసఙ్ఖారభేదానం ఉపధీనం పరిక్ఖీణత్తా కత్థచి అసజ్జమానో భిక్ఖు సమ్మా సో లోకే పరిబ్బజేయ్య విహరేయ్య, అనల్లీయన్తో లోకం గచ్ఛేయ్యాతి దేసనం నిట్ఠాపేసి.

౩౭౮. తతో సో నిమ్మితో ధమ్మదేసనం థోమేన్తో ‘‘అద్ధా హి భగవా’’తి ఇమం గాథమాహ. తత్థ యో సో ఏవం విహారీతి యో సో మఙ్గలాదీని సమూహనిత్వా సబ్బమఙ్గలదోసప్పహానవిహారీ, యోపి సో దిబ్బమానుసకేసు కామేసు రాగం వినేయ్య భవాతిక్కమ్మ ధమ్మాభిసమయవిహారీతి ఏవం తాయ తాయ గాథాయ నిద్దిట్ఠభిక్ఖుం దస్సేన్తో ఆహ. సేసం ఉత్తానమేవ. అయం పన యోజనా – అద్ధా హి భగవా తథేవ ఏతం యం త్వం ‘‘యస్స మఙ్గలా సమూహతా’’తిఆదీని వత్వా తస్సా తస్సా గాథాయ పరియోసానే ‘‘సమ్మా సో లోకే పరిబ్బజేయ్యా’’తి అవచ. కిం కారణం? యో సో ఏవంవిహారీ భిక్ఖు, సో ఉత్తమేన దమథేన దన్తో, సబ్బాని చ దసపి సంయోజనాని చతురో చ యోగే వీతివత్తో హోతి. తస్మా సమ్మా సో లోకే పరిబ్బజేయ్య, నత్థి మే ఏత్థ విచికిచ్ఛాతి ఇతి దేసనాథోమనగాథమ్పి వత్వా అరహత్తనికూటేనేవ దేసనం నిట్ఠాపేసి. సుత్తపరియోసానే కోటిసతసహస్సదేవతానం అగ్గఫలప్పత్తి అహోసి, సోతాపత్తిసకదాగామిఅనాగామిఫలప్పత్తా పన గణనతో అసఙ్ఖ్యేయ్యాతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ సమ్మాపరిబ్బాజనీయసుత్తవణ్ణనా

నిట్ఠితా.