౧౧. రాహులసుత్తవణ్ణనా

౩౩౮. కచ్చి అభిణ్హసంవాసాతి రాహులసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? భగవా సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా బోధిమణ్డతో అనుపుబ్బేన కపిలవత్థుం గన్త్వా తత్థ రాహులకుమారేన ‘‘దాయజ్జం మే సమణ దేహీ’’తి దాయజ్జం యాచితో సారిపుత్తత్థేరం ఆణాపేసి – ‘‘రాహులకుమారం పబ్బాజేహీ’’తి. తం సబ్బం ఖన్ధకట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౧౦౫) వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బం. ఏవం పబ్బజితం పన రాహులకుమారం వుడ్ఢిప్పత్తం సారిపుత్తత్థేరోవ ఉపసమ్పాదేసి, మహామోగ్గల్లానత్థేరో అస్స కమ్మవాచాచరియో అహోసి. తం భగవా ‘‘అయం కుమారో జాతిఆదిసమ్పన్నో, సో జాతిగోత్తకులవణ్ణపోక్ఖరతాదీని నిస్సాయ మానం వా మదం వా మా అకాసీ’’తి దహరకాలతో పభుతి యావ న అరియభూమిం పాపుణి, తావ ఓవదన్తో అభిణ్హం ఇమం సుత్తమభాసి. తస్మా చేతం సుత్తపరియోసానేపి వుత్తం ‘‘ఇత్థం సుదం భగవా ఆయస్మన్తం రాహులం ఇమాహి గాథాహి అభిణ్హం ఓవదతీ’’తి. తత్థ పఠమగాథాయం అయం సఙ్ఖేపత్థో ‘‘కచ్చి త్వం, రాహుల, అభిణ్హం సంవాసహేతు జాతిఆదీనం అఞ్ఞతరేన వత్థునా న పరిభవసి పణ్డితం, ఞాణపదీపస్స ధమ్మదేసనాపదీపస్స చ ధారణతో ఉక్కాధారో మనుస్సానం కచ్చి అపచితో తయా, కచ్చి నిచ్చం పూజితో తయా’’తి ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం సన్ధాయ భణతి.

౩౩౯. ఏవం వుత్తే ఆయస్మా రాహులో ‘‘నాహం భగవా నీచపురిసో వియ సంవాసహేతు మానం వా మదం వా కరోమీ’’తి దీపేన్తో ఇమం పటిగాథమాహ ‘‘నాహం అభిణ్హసంవాసా’’తి. సా ఉత్తానత్థా ఏవ.

౩౪౦. తతో నం భగవా ఉత్తరిం ఓవదన్తో పఞ్చ కామగుణేతిఆదికా అవసేసగాథాయో ఆహ. తత్థ యస్మా పఞ్చ కామగుణా సత్తానం పియరూపా పియజాతికా అతివియ సత్తేహి ఇచ్ఛితా పత్థితా, మనో చ నేసం రమయన్తి, తే చాయస్మా రాహులో హిత్వా సద్ధాయ ఘరా నిక్ఖన్తో, న రాజాభినీతో, న చోరాభినీతో, న ఇణట్టో, న భయట్టో, న జీవికాపకతో, తస్మా నం భగవా ‘‘పఞ్చ కామగుణే హిత్వా, పియరూపే మనోరమే, సద్ధాయ ఘరా నిక్ఖమ్మా’’తి సముత్తేజేత్వా ఇమస్స నేక్ఖమ్మస్స పతిరూపాయ పటిపత్తియా నియోజేన్తో ఆహ – ‘‘దుక్ఖస్సన్తకరో భవా’’తి.

తత్థ సియా ‘‘నను చాయస్మా దాయజ్జం పత్థేన్తో బలక్కారేన పబ్బాజితో, అథ కస్మా భగవా ఆహ – ‘సద్ధాయ ఘరా నిక్ఖమ్మా’’’తి వుచ్చతే – నేక్ఖమ్మాధిముత్తత్తా. అయఞ్హి ఆయస్మా దీఘరత్తం నేక్ఖమ్మాధిముత్తో పదుముత్తరసమ్మాసమ్బుద్ధస్స పుత్తం ఉపరేవతం నామ సామణేరం దిస్వా సఙ్ఖో నామ నాగరాజా హుత్వా సత్త దివసే దానం దత్వా తథాభావం పత్థేత్వా తతో పభుతి పత్థనాసమ్పన్నో అభినీహారసమ్పన్నో సతసహస్సకప్పే పారమియో పూరేత్వా అన్తిమభవం ఉపపన్నో. ఏవం నేక్ఖమ్మాధిముత్తతఞ్చస్స భగవా జానాతి. తథాగతబలఞ్ఞతరఞ్హి ఏతం ఞాణం. తస్మా ఆహ – ‘‘సద్ధాయ ఘరా నిక్ఖమ్మా’’తి. అథ వా దీఘరత్తం సద్ధాయేవ ఘరా నిక్ఖమ్మ ఇదాని దుక్ఖస్సన్తకరో భవాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో.

౩౪౧. ఇదానిస్స ఆదితో పభుతి వట్టదుక్ఖస్స అన్తకిరియాయ పటిపత్తిం దస్సేతుం ‘‘మిత్తే భజస్సు కల్యాణే’’తిఆదిమాహ. తత్థ సీలాదీహి అధికా కల్యాణమిత్తా నామ, తే భజన్తో హిమవన్తం నిస్సాయ మహాసాలా మూలాదీహి వియ సీలాదీహి వడ్ఢతి. తేనాహ – ‘‘మిత్తే భజస్సు కల్యాణే’’తి. పన్తఞ్చ సయనాసనం, వివిత్తం అప్పనిగ్ఘోసన్తి యఞ్చ సయనాసనం పన్తం దూరం వివిత్తం అప్పాకిణ్ణం అప్పనిగ్ఘోసం, యత్థ మిగసూకరాదిసద్దేన అరఞ్ఞసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, తథారూపం సయనాసనఞ్చ భజస్సు. మత్తఞ్ఞూ హోహి భోజనేతి పమాణఞ్ఞూ హోహి, పటిగ్గహణమత్తం పరిభోగమత్తఞ్చ జానాహీతి అత్థో. తత్థ పటిగ్గహణమత్తఞ్ఞునా దేయ్యధమ్మేపి అప్పే దాయకేపి అప్పం దాతుకామే అప్పమేవ గహేతబ్బం, దేయ్యధమ్మే అప్పే దాయకే పన బహుం దాతుకామేపి అప్పమేవ గహేతబ్బం, దేయ్యధమ్మే పన బహుతరే దాయకేపి అప్పం దాతుకామే అప్పమేవ గహేతబ్బం, దేయ్యధమ్మేపి బహుతరే దాయకేపి బహుం దాతుకామే అత్తనో బలం జానిత్వా గహేతబ్బం. అపిచ మత్తాయేవ వణ్ణితా భగవతాతి పరిభోగమత్తఞ్ఞునా పుత్తమంసం వియ అక్ఖబ్భఞ్జనమివ చ యోనిసో మనసి కరిత్వా భోజనం పరిభుఞ్జితబ్బన్తి.

౩౪౨. ఏవమిమాయ గాథాయ బ్రహ్మచరియస్స ఉపకారభూతాయ కల్యాణమిత్తసేవనాయ నియోజేత్వా సేనాసనభోజనముఖేన చ పచ్చయపరిభోగపారిసుద్ధిసీలే సమాదపేత్వా ఇదాని యస్మా చీవరాదీసు తణ్హాయ మిచ్ఛాఆజీవో హోతి, తస్మా తం పటిసేధేత్వా ఆజీవపారిసుద్ధిసీలే సమాదపేన్తో ‘‘చీవరే పిణ్డపాతే చా’’తి ఇమం గాథమాహ. తత్థ పచ్చయేతి గిలానప్పచ్చయే. ఏతేసూతి ఏతేసు చతూసు చీవరాదీసు భిక్ఖూనం తణ్హుప్పాదవత్థూసు. తణ్హం మాకాసీతి ‘‘హిరికోపీనపటిచ్ఛాదనాదిఅత్థమేవ తే చత్తారో పచ్చయా నిచ్చాతురానం పురిసానం పటికారభూతా జజ్జరఘరస్సేవిమస్స అతిదుబ్బలస్స కాయస్స ఉపత్థమ్భభూతా’’తిఆదినా నయేన ఆదీనవం పస్సన్తో తణ్హం మా జనేసి, అజనేన్తో అనుప్పాదేన్తో విహరాహీతి వుత్తం హోతి. కిం కారణం? మా లోకం పునరాగమి. ఏతేసు హి తణ్హం కరోన్తో తణ్హాయ ఆకడ్ఢియమానో పునపి ఇమం లోకం ఆగచ్ఛతి. సో త్వం ఏతేసు తణ్హం మాకాసి, ఏవం సన్తే న పున ఇమం లోకం ఆగమిస్ససీతి.

ఏవం వుత్తే ఆయస్మా రాహులో ‘‘చీవరే తణ్హం మాకాసీతి మం భగవా ఆహా’’తి చీవరపటిసంయుత్తాని ద్వే ధుతఙ్గాని సమాదియి పంసుకూలికఙ్గఞ్చ, తేచీవరికఙ్గఞ్చ. ‘‘పిణ్డపాతే తణ్హం మాకాసీతి మం భగవా ఆహా’’తి పిణ్డపాతపటిసంయుత్తాని పఞ్చ ధుతఙ్గాని సమాదియి – పిణ్డపాతికఙ్గం, సపదానచారికఙ్గం, ఏకాసనికఙ్గం, పత్తపిణ్డికఙ్గం, ఖలుపచ్ఛాభత్తికఙ్గన్తి. ‘‘సేనాసనే తణ్హం మాకాసీతి మం భగవా ఆహా’’తి సేనాసనపటిసంయుత్తాని ఛ ధుతఙ్గాని సమాదియి – ఆరఞ్ఞికఙ్గం, అబ్భోకాసికఙ్గం, రుక్ఖమూలికఙ్గం, యథాసన్థతికఙ్గం, సోసానికఙ్గం, నేసజ్జికఙ్గన్తి. ‘‘గిలానప్పచ్చయే తణ్హం మాకాసీతి మం భగవా ఆహా’’తి సబ్బప్పచ్చయేసు యథాలాభం యథాబలం యథాసారుప్పన్తి తీహి సన్తోసేహి సన్తుట్ఠో అహోసి, యథా తం సుబ్బచో కులపుత్తో పదక్ఖిణగ్గాహీ అనుసాసనిన్తి.

౩౪౩. ఏవం భగవా ఆయస్మన్తం రాహులం ఆజీవపారిసుద్ధిసీలే సమాదపేత్వా ఇదాని అవసేససీలే సమథవిపస్సనాసు చ సమాదపేతుం ‘‘సంవుతో పాతిమోక్ఖస్మి’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సంవుతో పాతిమోక్ఖస్మిన్తి ఏత్థ భవస్సూతి పాఠసేసో. భవాతి అన్తిమపదేన వా సమ్బన్ధో వేదితబ్బో, తథా దుతియపదే. ఏవమేతేహి ద్వీహి వచనేహి పాతిమోక్ఖసంవరసీలే, ఇన్ద్రియసంవరసీలే చ సమాదపేసి. పాకటవసేన చేత్థ పఞ్చిన్ద్రియాని వుత్తాని. లక్ఖణతో పన ఛట్ఠమ్పి వుత్తంయేవ హోతీతి వేదితబ్బం. సతి కాయగతా త్యత్థూతి ఏవం చతుపారిసుద్ధిసీలే పతిట్ఠితస్స తుయ్హం చతుధాతువవత్థానచతుబ్బిధసమ్పజఞ్ఞానాపానస్సతిఆహారేపటికూలసఞ్ఞాభావనాదిభేదా కాయగతా సతి అత్థు భవతు, భావేహి నన్తి అత్థో. నిబ్బిదాబహులో భవాతి సంసారవట్టే ఉక్కణ్ఠనబహులో సబ్బలోకే అనభిరతసఞ్ఞీ హోహీతి అత్థో.

౩౪౪. ఏత్తావతా నిబ్బేధభాగియం ఉపచారభూమిం దస్సేత్వా ఇదాని అప్పనాభూమిం దస్సేన్తో ‘‘నిమిత్తం పరివజ్జేహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ నిమిత్తన్తి రాగట్ఠానియం సుభనిమిత్తం. తేనేవ నం పరతో విసేసేన్తో ఆహ – ‘‘సుభం రాగూపసఞ్హిత’’న్తి. పరివజ్జేహీతి అమనసికారేన పరిచ్చజాహి. అసుభాయ చిత్తం భావేహీతి యథా సవిఞ్ఞాణకే అవిఞ్ఞాణకే వా కాయే అసుభభావనా సమ్పజ్జతి, ఏవం చిత్తం భావేహి. ఏకగ్గం సుసమాహితన్తి ఉపచారసమాధినా ఏకగ్గం, అప్పనాసమాధినా సుసమాహితం. యథా తే ఈదిసం చిత్తం హోతి, తథా నం భావేహీతి అత్థో.

౩౪౫. ఏవమస్స అప్పనాభూమిం దస్సేత్వా విపస్సనం దస్సేన్తో ‘‘అనిమిత్త’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అనిమిత్తఞ్చ భావేహీతి ఏవం నిబ్బేధభాగియేన సమాధినా సమాహితచిత్తో విపస్సనం భావేహీతి వుత్తం హోతి. విపస్సనా హి ‘‘అనిచ్చానుపస్సనాఞాణం నిచ్చనిమిత్తతో విముచ్చతీతి అనిమిత్తో విమోక్ఖో’’తిఆదినా నయేన రాగనిమిత్తాదీనం వా అగ్గహణేన అనిమిత్తవోహారం లభతి. యథాహ –

‘‘సో ఖ్వాహం, ఆవుసో, సబ్బనిమిత్తానం అమనసికారా అనిమిత్తం చేతోసమాధిం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. తస్స మయ్హం, ఆవుసో, ఇమినా విహారేన విహరతో నిమిత్తానుసారి విఞ్ఞాణం హోతీ’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౦).

మానానుసయముజ్జహాతి ఇమాయ అనిమిత్తభావనాయ అనిచ్చసఞ్ఞం పటిలభిత్వా ‘‘అనిచ్చసఞ్ఞినో, మేఘియ, అనత్తసఞ్ఞా సణ్ఠాతి, అనత్తసఞ్ఞీ అస్మిమానసముగ్ఘాతం పాపుణాతీ’’తి ఏవమాదినా (అ. ని. ౯.౩; ఉదా. ౩౧) అనుక్కమేన మానానుసయం ఉజ్జహ పజహ పరిచ్చజాహీతి అత్థో. తతో మానాభిసమయా, ఉపసన్తో చరిస్ససీతి అథేవం అరియమగ్గేన మానస్స అభిసమయా ఖయా వయా పహానా పటినిస్సగ్గా ఉపసన్తో నిబ్బుతో సీతిభూతో సబ్బదరథపరిళాహవిరహితో యావ అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాసి, తావ సుఞ్ఞతానిమిత్తాప్పణిహితానం అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన ఫలసమాపత్తివిహారేన చరిస్ససి విహరిస్ససీతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి.

తతో పరం ‘‘ఇత్థం సుదం భగవా’’తిఆది సఙ్గీతికారకానం వచనం. తత్థ ఇత్థం సుదన్తి ఇత్థం సు ఇదం, ఏవమేవాతి వుత్తం హోతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ. ఏవం ఓవదియమానో చాయస్మా రాహులో పరిపాకగతేసు విముత్తిపరిపాచనియేసు ధమ్మేసు చూళరాహులోవాదసుత్తపరియోసానే అనేకేహి దేవతాసహస్సేహి సద్ధిం అరహత్తే పతిట్ఠాసీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ రాహులసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.