౯. హేమవతసుత్తవణ్ణనా

అజ్జ పన్నరసోతి హేమవతసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? పుచ్ఛావసికా ఉప్పత్తి. హేమవతేన హి పుట్ఠో భగవా ‘‘ఛసు లోకో సముప్పన్నో’’తిఆదీని అభాసి. తత్థ ‘‘అజ్జ పన్నరసో’’తిఆది సాతాగిరేన వుత్తం, ‘‘ఇతి సాతాగిరో’’తిఆది సఙ్గీతికారేహి, ‘‘కచ్చిమనో’’తిఆది హేమవతేన, ‘‘ఛసు లోకో’’తిఆది భగవతా, తం సబ్బమ్పి సమోధానేత్వా ‘‘హేమవతసుత్త’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘సాతాగిరిసుత్త’’న్తి ఏకచ్చేహి.

తత్థ యాయం ‘‘అజ్జ పన్నరసో’’తిఆది గాథా. తస్సా ఉప్పత్తి – ఇమస్మింయేవ భద్దకప్పే వీసతివస్ససహస్సాయుకేసు పురిసేసు ఉప్పజ్జిత్వా సోళసవస్ససహస్సాయుకాని ఠత్వా పరినిబ్బుతస్స భగవతో కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధస్స మహతియా పూజాయ సరీరకిచ్చం అకంసు. తస్స ధాతుయో అవికిరిత్వా సువణ్ణక్ఖన్ధో వియ ఏకగ్ఘనా హుత్వా అట్ఠంసు. దీఘాయుకబుద్ధానఞ్హి ఏసా ధమ్మతా. అప్పాయుకబుద్ధా పన యస్మా బహుతరేన జనేన అదిట్ఠా ఏవ పరినిబ్బాయన్తి, తస్మా ధాతుపూజమ్పి కత్వా ‘‘తత్థ తత్థ జనా పుఞ్ఞం పసవిస్సన్తీ’’తి అనుకమ్పాయ ‘‘ధాతుయో వికిరన్తూ’’తి అధిట్ఠహన్తి. తేన తేసం సువణ్ణచుణ్ణాని వియ ధాతుయో వికిరన్తి, సేయ్యథాపి అమ్హాకం భగవతో.

మనుస్సా తస్స భగవతో ఏకంయేవ ధాతుఘరం కత్వా చేతియం పతిట్ఠాపేసుం యోజనం ఉబ్బేధేన పరిక్ఖేపేన చ. తస్స ఏకేకగావుతన్తరాని చత్తారి ద్వారాని అహేసుం. ఏకం ద్వారం కికీ రాజా అగ్గహేసి; ఏకం తస్సేవ పుత్తో పథవిన్ధరో నామ; ఏకం సేనాపతిపముఖా అమచ్చా; ఏకం సేట్ఠిపముఖా జానపదా రత్తసువణ్ణమయా ఏకగ్ఘనా సువణ్ణరసపటిభాగా చ నానారతనమయా ఇట్ఠకా అహేసుం ఏకేకా సతసహస్సగ్ఘనికా. తే హరితాలమనోసిలాహి మత్తికాకిచ్చం సురభితేలేన ఉదకకిచ్చఞ్చ కత్వా తం చేతియం పతిట్ఠాపేసుం.

ఏవం పతిట్ఠితే చేతియే ద్వే కులపుత్తా సహాయకా నిక్ఖమిత్వా సమ్ముఖసావకానం థేరానం సన్తికే పబ్బజింసు. దీఘాయుకబుద్ధానఞ్హి సమ్ముఖసావకాయేవ పబ్బాజేన్తి, ఉపసమ్పాదేన్తి, నిస్సయం దేన్తి, ఇతరే న లభన్తి. తతో తే కులపుత్తా ‘‘సాసనే, భన్తే, కతి ధురానీ’’తి పుచ్ఛింసు. థేరా ‘‘ద్వే ధురానీ’’తి కథేసుం – ‘‘వాసధురం, పరియత్తిధురఞ్చా’’తి. తత్థ పబ్బజితేన కులపుత్తేన ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తికే పఞ్చ వస్సాని వసిత్వా, వత్తపటివత్తం పూరేత్వా, పాతిమోక్ఖం ద్వే తీణి భాణవారసుత్తన్తాని చ పగుణం కత్వా, కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేత్వా, కులే వా గణే వా నిరాలయేన అరఞ్ఞం పవిసిత్వా, అరహత్తసచ్ఛికిరియాయ ఘటితబ్బం వాయమితబ్బం, ఏతం వాసధురం. అత్తనో థామేన పన ఏకం వా నికాయం పరియాపుణిత్వా ద్వే వా పఞ్చ వా నికాయే పరియత్తితో చ అత్థతో చ సువిసదం సాసనం అనుయుఞ్జితబ్బం, ఏతం పరియత్తిధురన్తి. అథ తే కులపుత్తా ‘‘ద్విన్నం ధురానం వాసధురమేవ సేట్ఠ’’న్తి వత్వా ‘‘మయం పనమ్హా దహరా, వుడ్ఢకాలే వాసధురం పరిపూరేస్సామ, పరియత్తిధురం తావ పూరేమా’’తి పరియత్తిం ఆరభింసు. తే పకతియావ పఞ్ఞవన్తో నచిరస్సేవ సకలే బుద్ధవచనే పకతఞ్ఞనో వినయే చ అతివియ వినిచ్ఛయకుసలా అహేసుం. తేసం పరియత్తిం నిస్సాయ పరివారో ఉప్పజ్జి, పరివారం నిస్సాయ లాభో, ఏకమేకస్స పఞ్చసతపఞ్చసతా భిక్ఖూ పరివారా అహేసుం. తే సత్థుసాసనం దీపేన్తా విహరింసు, పున బుద్ధకాలో వియ అహోసి.

తదా ద్వే భిక్ఖూ గామకావాసే విహరన్తి ధమ్మవాదీ చ అధమ్మవాదీ చ. అధమ్మవాదీ చణ్డో హోతి ఫరుసో, ముఖరో, తస్స అజ్ఝాచారో ఇతరస్స పాకటో హోతి. తతో నం ‘‘ఇదం తే, ఆవుసో, కమ్మం సాసనస్స అప్పతిరూప’’న్తి చోదేసి. సో ‘‘కిం తే దిట్ఠం, కిం సుత’’న్తి విక్ఖిపతి. ఇతరో ‘‘వినయధరా జానిస్సన్తీ’’తి ఆహ. తతో అధమ్మవాదీ ‘‘సచే ఇమం వత్థుం వినయధరా వినిచ్ఛినిస్సన్తి, అద్ధా మే సాసనే పతిట్ఠా న భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా అత్తనో పక్ఖం కాతుకామో తావదేవ పరిక్ఖారే ఆదాయ తే ద్వే థేరే ఉపసఙ్కమిత్వా సమణపరిక్ఖారే దత్వా తేసం నిస్సయేన విహరితుమారద్ధో. సబ్బఞ్చ నేసం ఉపట్ఠానం కరోన్తో సక్కచ్చం వత్తపటివత్తం పూరేతుకామో వియ అకాసి. తతో ఏకదివసం ఉపట్ఠానం గన్త్వా వన్దిత్వా తేహి విస్సజ్జియమానోపి అట్ఠాసియేవ. థేరా ‘‘కిఞ్చి వత్తబ్బమత్థీ’’తి తం పుచ్ఛింసు. సో ‘‘ఆమ, భన్తే, ఏకేన మే భిక్ఖునా సహ అజ్ఝాచారం పటిచ్చ వివాదో అత్థి. సో యది తం వత్థుం ఇధాగన్త్వా ఆరోచేతి, యథావినిచ్ఛయం న వినిచ్ఛినితబ్బ’’న్తి. థేరా ‘‘ఓసటం వత్థుం యథావినిచ్ఛయం న వినిచ్ఛినితుం న వట్టతీ’’తి ఆహంసు. సో ‘‘ఏవం కరియమానే, భన్తే, మమ సాసనే పతిట్ఠా నత్థి, మయ్హేతం పాపం హోతు, మా తుమ్హే వినిచ్ఛినథా’’తి. తే తేన నిప్పీళియమానా సమ్పటిచ్ఛింసు. సో తేసం పటిఞ్ఞం గహేత్వా పున తం ఆవాసం గన్త్వా ‘‘సబ్బం వినయధరానం సన్తికే నిట్ఠిత’’న్తి తం ధమ్మవాదిం సుట్ఠుతరం అవమఞ్ఞన్తో ఫరుసేన సముదాచరతి. ధమ్మవాదీ ‘‘నిస్సఙ్కో అయం జాతో’’తి తావదేవ నిక్ఖమిత్వా థేరానం పరివారం భిక్ఖుసహస్సం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘నను, ఆవుసో, ఓసటం వత్థు యథాధమ్మం వినిచ్ఛినితబ్బం, అనోసరాపేత్వా ఏవ వా అఞ్ఞమఞ్ఞం అచ్చయం దేసాపేత్వా సామగ్గీ కాతబ్బా. ఇమే పన థేరా నేవ వత్థుం వినిచ్ఛినింసు, న సామగ్గిం అకంసు. కిం నామేత’’న్తి? తేపి సుత్వా తుణ్హీ అహేసుం – ‘‘నూన కిఞ్చి ఆచరియేహి ఞాత’’న్తి. తతో అధమ్మవాదీ ఓకాసం లభిత్వా ‘‘త్వం పుబ్బే ‘వినయధరా జానిస్సన్తీ’తి భణసి. ఇదాని తేసం వినయధరానం ఆరోచేహి తం వత్థు’’న్తి ధమ్మవాదిం పీళేత్వా ‘‘అజ్జతగ్గే పరాజితో త్వం, మా తం ఆవాసం ఆగచ్ఛీ’’తి వత్వా పక్కామి. తతో ధమ్మవాదీ థేరే ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘తుమ్హే సాసనం అనపేక్ఖిత్వా ‘అమ్హే ఉపట్ఠేసి పరితోసేసీ’తి పుగ్గలమేవ అపేక్ఖిత్థ, సాసనం అరక్ఖిత్వా పుగ్గలం రక్ఖిత్థ, అజ్జతగ్గే దాని తుమ్హాకం వినిచ్ఛయం వినిచ్ఛినితుం న వట్టతి, అజ్జ పరినిబ్బుతో కస్సపో భగవా’’తి మహాసద్దేన కన్దిత్వా ‘‘నట్ఠం సత్థు సాసన’’న్తి పరిదేవమానో పక్కామి.

అథ ఖో తే భిక్ఖూ సంవిగ్గమానసా ‘‘మయం పుగ్గలమనురక్ఖన్తా సాసనరతనం సోబ్భే పక్ఖిపిమ్హా’’తి కుక్కుచ్చం ఉప్పాదేసుం. తే తేనేవ కుక్కుచ్చేన ఉపహతాసయత్తా కాలం కత్వా సగ్గే నిబ్బత్తితుమసక్కోన్తా ఏకాచరియో హిమవతి హేమవతే పబ్బతే నిబ్బత్తి హేమవతో యక్ఖోతి నామేన. దుతియాచరియో మజ్ఝిమదేసే సాతపబ్బతే సాతాగిరోతి నామేన. తేపి నేసం పరివారా భిక్ఖూ తేసంయేవ అనువత్తిత్వా సగ్గే నిబ్బత్తితుమసక్కోన్తా తేసం పరివారా యక్ఖావ హుత్వా నిబ్బత్తింసు. తేసం పన పచ్చయదాయకా గహట్ఠా దేవలోకే నిబ్బతింసు. హేమవతసాతాగిరా అట్ఠవీసతియక్ఖసేనాపతీనమబ్భన్తరా మహానుభావా యక్ఖరాజానో అహేసుం.

యక్ఖసేనాపతీనఞ్చ అయం ధమ్మతా – మాసే మాసే అట్ఠ దివసాని ధమ్మవినిచ్ఛయత్థం హిమవతి మనోసిలాతలే నాగవతిమణ్డపే దేవతానం సన్నిపాతో హోతి, తత్థ సన్నిపతితబ్బన్తి. అథ సాతాగిరహేమవతా తస్మిం సమాగమే అఞ్ఞమఞ్ఞం దిస్వా సఞ్జానింసు – ‘‘త్వం, సమ్మ, కుహిం ఉప్పన్నో, త్వం కుహి’’న్తి అత్తనో అత్తనో ఉప్పత్తిట్ఠానఞ్చ పుచ్ఛిత్వా విప్పటిసారినో అహేసుం. ‘‘నట్ఠా మయం, సమ్మ, పుబ్బే వీసతి వస్ససహస్సాని సమణధమ్మం కత్వా ఏకం పాపసహాయం నిస్సాయ యక్ఖయోనియం ఉప్పన్నా, అమ్హాకం పన పచ్చయదాయకా కామావచరదేవేసు నిబ్బత్తా’’తి. అథ సాతాగిరో ఆహ – ‘‘మారిస, హిమవా నామ అచ్ఛరియబ్భుతసమ్మతో, కిఞ్చి అచ్ఛరియం దిస్వా వా సుత్వా వా మమాపి ఆరోచేయ్యాసీ’’తి. హేమవతోపి ఆహ – ‘‘మారిస, మజ్ఝిమదేసో నామ అచ్ఛరియబ్భుతసమ్మతో, కిఞ్చి అచ్ఛరియం దిస్వా వా సుత్వా వా మమాపి ఆరోచేయ్యాసీ’’తి. ఏవం తేసు ద్వీసు సహాయేసు అఞ్ఞమఞ్ఞం కతికం కత్వా, తమేవ ఉప్పత్తిం అవివజ్జేత్వా వసమానేసు ఏకం బుద్ధన్తరం వీతివత్తం, మహాపథవీ ఏకయోజనతిగావుతమత్తం ఉస్సదా.

అథమ్హాకం బోధిసత్తో దీపఙ్కరపాదమూలే కతపణిధానో యావ వేస్సన్తరజాతకం, తావ పారమియో పూరేత్వా, తుసితభవనే ఉప్పజ్జిత్వా, తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా, ధమ్మపదనిదానే వుత్తనయేన దేవతాహి ఆయాచితో పఞ్చ మహావిలోకనాని విలోకేత్వా, దేవతానం ఆరోచేత్వా, ద్వత్తింసాయ పుబ్బనిమిత్తేసు వత్తమానేసు ఇధ పటిసన్ధిం అగ్గహేసి దససహస్సిలోకధాతుం కమ్పేత్వా. తాని దిస్వాపి ఇమే రాజయక్ఖా ‘‘ఇమినా కారణేన నిబ్బత్తానీ’’తి న జానింసు. ‘‘ఖిడ్డాపసుతత్తా నేవాద్దసంసూ’’తి ఏకే. ఏస నయో జాతియం అభినిక్ఖమనే బోధియఞ్చ. ధమ్మచక్కప్పవత్తనే పన పఞ్చవగ్గియే ఆమన్తేత్వా భగవతి తిపరివట్టం ద్వాదసాకారం వరధమ్మచక్కం పవత్తేన్తే మహాభూమిచాలం పుబ్బనిమిత్తం పాటిహారియాని చ ఏతేసం ఏకో సాతాగిరోయేవ పఠమం అద్దస. నిబ్బత్తికారణఞ్చ తేసం ఞత్వా సపరిసో భగవన్తం ఉపసఙ్కమ్మ ధమ్మదేసనం అస్సోసి, న చ కిఞ్చి విసేసం అధిగచ్ఛి. కస్మా? సో హి ధమ్మం సుణన్తో హేమవతం అనుస్సరిత్వా ‘‘ఆగతో ను ఖో మే సహాయకో, నో’’తి పరిసం ఓలోకేత్వా తం అపస్సన్తో ‘‘వఞ్చితో మే సహాయో, యో ఏవం విచిత్రపటిభానం భగవతో ధమ్మదేసనం న సుణాతీ’’తి విక్ఖిత్తచిత్తో అహోసి. భగవా చ అత్థఙ్గతేపి చ సూరియే దేసనం న నిట్ఠాపేసి.

అథ సాతాగిరో ‘‘సహాయం గహేత్వా తేన సహాగమ్మ ధమ్మదేసనం సోస్సామీ’’తి హత్థియానఅస్సయానగరుళయానాదీని మాపేత్వా పఞ్చహి యక్ఖసతేహి పరివుతో హిమవన్తాభిముఖో పాయాసి, తదా హేమవతోపి. యస్మా పటిసన్ధిజాతి-అభినిక్ఖమన-బోధిపరినిబ్బానేస్వేవ ద్వత్తింస పుబ్బనిమిత్తాని హుత్వావ పతివిగచ్ఛన్తి, న చిరట్ఠితికాని హోన్తి, ధమ్మచక్కపవత్తనే పన తాని సవిసేసాని హుత్వా, చిరతరం ఠత్వా నిరుజ్ఝన్తి, తస్మా హిమవతి తం అచ్ఛరియపాతుభావం దిస్వా ‘‘యతో అహం జాతో, న కదాచి అయం పబ్బతో ఏవం అభిరామో భూతపుబ్బో, హన్ద దాని మమ సహాయం గహేత్వా ఆగమ్మ తేన సహ ఇమం పుప్ఫసిరిం అనుభవిస్సామీ’’తి తథేవ మజ్ఝిమదేసాభిముఖో ఆగచ్ఛతి. తే ఉభోపి రాజగహస్స ఉపరి సమాగన్త్వా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఆగమనకారణం పుచ్ఛింసు. హేమవతో ఆహ – ‘‘యతో అహం, మారిస, జాతో, నాయం పబ్బతో ఏవం అకాలకుసుమితేహి రుక్ఖేహి అభిరామో భూతపుబ్బో, తస్మా ఏతం పుప్ఫసిరిం తయా సద్ధిం అనుభవిస్సామీతి ఆగతోమ్హీ’’తి. సాతాగిరో ఆహ – ‘‘జానాసి, పన, త్వం మారిస, యేన కారణేన ఇమం అకాలపుప్ఫపాటిహారియం జాత’’న్తి? ‘‘న జానామి, మారిసా’’తి. ‘‘ఇమం, మారిస, పాటిహారియం న కేవల హిమవన్తేయేవ, అపిచ ఖో పన దససహస్సిలోకధాతూసు నిబ్బత్తం, సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో, అజ్జ ధమ్మచక్కం పవత్తేసి, తేన కారణేనా’’తి. ఏవం సాతాగిరో హేమవతస్స బుద్ధుప్పాదం కథేత్వా, తం భగవతో సన్తికం ఆనేతుకామో ఇమం గాథమాహ. కేచి పన గోతమకే చేతియే విహరన్తే భగవతి అయమేవమాహాతి భణన్తి ‘‘అజ్జ పన్నరసో’’తి.

౧౫౩. తత్థ అజ్జాతి అయం రత్తిన్దివో పక్ఖగణనతో పన్నరసో, ఉపవసితబ్బతో ఉపోసథో. తీసు వా ఉపోసథేసు అజ్జ పన్నరసో ఉపోసథో, న చాతుద్దసీ ఉపోసథో, న సామగ్గీఉపోసథో. యస్మా వా పాతిమోక్ఖుద్దేసఅట్ఠఙ్గఉపవాసపఞ్ఞత్తిదివసాదీసు సమ్బహులేసు అత్థేసు ఉపోసథసద్దో వత్తతి. ‘‘ఆయామావుసో, కప్పిన, ఉపోసథం గమిస్సామా’’తిఆదీసు హి పాతిమోక్ఖుద్దేసే ఉపోసథసద్దో. ‘‘ఏవం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతో ఖో విసాఖే ఉపోసథో ఉపవుత్థో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౪౩) పాణాతిపాతా వేరమణిఆదికేసు అట్ఠఙ్గేసు. ‘‘సుద్ధస్స వే సదా ఫగ్గు, సుద్ధస్సుపోసథో సదా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౭౯) ఉపవాసే. ‘‘ఉపోసథో నామ నాగరాజా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౪౬; మ. ని. ౩.౨౫౮) పఞ్ఞత్తియం. ‘‘తదహుపోసథే పన్నరసే సీసంన్హాతస్సా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౮౫; మ. ని. ౩.౨౫౬) దివసే. తస్మా అవసేసత్థం పటిక్ఖిపిత్వా ఆసాళ్హీపుణ్ణమదివసంయేవ నియామేన్తో ఆహ – ‘‘అజ్జ పన్నరసో ఉపోసథో’’తి. పాటిపదో దుతియోతి ఏవం గణియమానే అజ్జ పన్నరసో దివసోతి అత్థో.

దివి భవాని దిబ్బాని, దిబ్బాని ఏత్థ అత్థీతి దిబ్బా. కాని తాని? రూపాని. తఞ్హి రత్తిం దేవానం దససహస్సిలోకధాతుతో సన్నిపతితానం సరీరవత్థాభరణవిమానప్పభాహి అబ్భాదిఉపక్కిలేసవిరహితాయ చన్దప్పభాయ చ సకలజమ్బుదీపో అలఙ్కతో అహోసి. విసేసాలఙ్కతో చ పరమవిసుద్ధిదేవస్స భగవతో సరీరప్పభాయ. తేనాహ ‘‘దిబ్బా రత్తి ఉపట్ఠితా’’తి.

ఏవం రత్తిగుణవణ్ణనాపదేసేనాపి సహాయస్స చిత్తప్పసాదం జనేన్తో బుద్ధుప్పాదం కథేత్వా ఆహ ‘‘అనోమనామం సత్థారం, హన్ద పస్సామ గోతమ’’న్తి. తత్థ అనోమేహి అలామకేహి సబ్బాకారపరిపూరేహి గుణేహి నామం అస్సాతి అనోమనామో. తథా హిస్స ‘‘బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో, బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో’’తిఆదినా (మహాని. ౧౯౨; చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౯౭; పటి. మ. ౧.౧౬౨) నయేన బుద్ధోతి అనోమేహి గుణేహి నామం, ‘‘భగ్గరాగోతి భగవా, భగ్గదోసోతి భగవా’’తిఆదినా (మహాని. ౮౪) నయేన చ అనోమేహి గుణేహి నామం. ఏస నయో ‘‘అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో’’తిఆదీసు. దిట్ఠధమ్మికాదీసు అత్థేసు దేవమనుస్సే అనుసాసతి ‘‘ఇమం పజహథ, ఇమం సమాదాయ వత్తథా’’తి సత్థా. అపిచ ‘‘సత్థా భగవా సత్థవాహో, యథా సత్థవాహో సత్తే కన్తారం తారేతీ’’తిఆదినా (మహాని. ౧౯౦) నిద్దేసే వుత్తనయేనాపి సత్థా. తం అనోమనామం సత్థారం. హన్దాతి బ్యవసానత్థే నిపాతో. పస్సామాతి తేన అత్తానం సహ సఙ్గహేత్వా పచ్చుప్పన్నవచనం. గోతమన్తి గోతమగోత్తం. కిం వుత్తం హోతి? ‘‘సత్థా, న సత్థా’’తి మా విమతిం అకాసి, ఏకన్తబ్యవసితో హుత్వావ ఏహి పస్సామ గోతమన్తి.

౧౫౪. ఏవం వుత్తే హేమవతో ‘‘అయం సాతాగిరో ‘అనోమనామం సత్థార’న్తి భణన్తో తస్స సబ్బఞ్ఞుతం పకాసేతి, సబ్బఞ్ఞునో చ దుల్లభా లోకే, సబ్బఞ్ఞుపటిఞ్ఞేహి పూరణాదిసదిసేహేవ లోకో ఉపద్దుతో. సో పన యది సబ్బఞ్ఞూ, అద్ధా తాదిలక్ఖణప్పత్తో భవిస్సతి, తేన తం ఏవం పరిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తాదిలక్ఖణం పుచ్ఛన్తో ఆహ – ‘‘కచ్చి మనో’’తి.

తత్థ కచ్చీతి పుచ్ఛా. మనోతి చిత్తం. సుపణిహితోతి సుట్ఠు ఠపితో, అచలో అసమ్పవేధీ. సబ్బేసు భూతేసు సబ్బభూతేసు. తాదినోతి తాదిలక్ఖణప్పత్తస్సేవ సతో. పుచ్ఛా ఏవ వా అయం ‘‘సో తే సత్థా సబ్బభూతేసు తాదీ, ఉదాహు నో’’తి. ఇట్ఠే అనిట్ఠే చాతి ఏవరూపే ఆరమ్మణే. సఙ్కప్పాతి వితక్కా. వసీకతాతి వసం గమితా. కిం వుత్తం హోతి? యం త్వం సత్థారం వదసి, తస్స తే సత్థునో కచ్చి తాదిలక్ఖణప్పత్తస్స సతో సబ్బభూతేసు మనో సుపణిహితో, ఉదాహు యావ చలనపచ్చయం న లభతి, తావ సుపణిహితో వియ ఖాయతి. సో వా తే సత్థా కచ్చి సబ్బభూతేసు సమచిత్తేన తాదీ, ఉదాహు నో, యే చ ఖో ఇట్ఠానిట్ఠేసు ఆరమ్మణేసు రాగదోసవసేన సఙ్కప్పా ఉప్పజ్జేయ్యుం, త్యాస్స కచ్చి వసీకతా, ఉదాహు కదాచి తేసమ్పి వసేన వత్తతీతి.

౧౫౫. తతో సాతాగిరో భగవతో సబ్బఞ్ఞుభావే బ్యవసితత్తా సబ్బే సబ్బఞ్ఞుగుణే అనుజానన్తో ఆహ ‘‘మనో చస్స సుపణిహితో’’తిఆది. తత్థ సుపణిహితోతి సుట్ఠు ఠపితో, పథవీసమో అవిరుజ్ఝనట్ఠేన, సినేరుసమో సుప్పతిట్ఠితాచలనట్ఠేన, ఇన్దఖీలసమో చతుబ్బిధమారపరవాదిగణేహి అకమ్పియట్ఠేన. అనచ్ఛరియఞ్చేతం, భగవతో ఇదాని సబ్బాకారసమ్పన్నత్తా సబ్బఞ్ఞుభావే ఠితస్స మనో సుపణిహితో అచలో భవేయ్య. యస్స తిరచ్ఛానభూతస్సాపి సరాగాదికాలే ఛద్దన్తనాగకులే ఉప్పన్నస్స సవిసేన సల్లేన విద్ధస్స అచలో అహోసి, వధకేపి తస్మిం నప్పదుస్సి, అఞ్ఞదత్థు తస్సేవ అత్తనో దన్తే ఛేత్వా అదాసి; తథా మహాకపిభూతస్స మహతియా సిలాయ సీసే పహటస్సాపి తస్సేవ చ మగ్గం దస్సేసి; తథా విధురపణ్డితభూతస్స పాదేసు గహేత్వా సట్ఠియోజనే కాళపబ్బతపపాతే పక్ఖిత్తస్సాపి అఞ్ఞదత్థు తస్సేవ యక్ఖస్సత్థాయ ధమ్మం దేసేసి. తస్మా సమ్మదేవ ఆహ సాతాగిరో – ‘‘మనో చస్స సుపణిహితో’’తి.

సబ్బభూతేసు తాదినోతి సబ్బసత్తేసు తాదిలక్ఖణప్పత్తస్సేవ సతో మనో సుపణిహితో, న యావ పచ్చయం న లభతీతి అత్థో. తత్థ భగవతో తాదిలక్ఖణం పఞ్చధా వేదితబ్బం. యథాహ –

‘‘భగవా పఞ్చహాకారేహి తాదీ, ఇట్ఠానిట్ఠే తాదీ, చత్తావీతి తాదీ, ముత్తావీతి తాదీ, తిణ్ణావీతి తాదీ, తన్నిద్దేసాతి తాదీ. కథం భగవా ఇట్ఠానిట్ఠే తాదీ? భగవా లాభేపి తాదీ’’తి (మహాని. ౩౮).

ఏవమాది సబ్బం నిద్దేసే వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బం. లాభాదయో చ తస్స మహాఅట్ఠకథాయం విత్థారితనయేన వేదితబ్బా. ‘‘పుచ్ఛా ఏవ వా అయం. సో తే సత్థా సబ్బభూతేసు తాదీ, ఉదాహు నో’’తి ఇమస్మిమ్పి వికప్పే సబ్బభూతేసు సమచిత్తతాయ తాదీ అమ్హాకం సత్థాతి అత్థో. అయఞ్హి భగవా సుఖూపసంహారకామతాయ దుక్ఖాపనయనకామతాయ చ సబ్బసత్తేసు సమచిత్తో, యాదిసో అత్తని, తాదిసో పరేసు, యాదిసో మాతరి మహామాయాయ, తాదిసో చిఞ్చమాణవికాయ, యాదిసో పితరి సుద్ధోదనే, తాదిసో సుప్పబుద్ధే, యాదిసో పుత్తే రాహులే, తాదిసో వధకేసు దేవదత్తధనపాలకఅఙ్గులిమాలాదీసు. సదేవకే లోకేపి తాదీ. తస్మా సమ్మదేవాహ సాతాగిరో – ‘‘సబ్బభూతేసు తాదినో’’తి.

అథో ఇట్ఠే అనిట్ఠే చాతి. ఏత్థ పన ఏవం అత్థో దట్ఠబ్బో – యం కిఞ్చి ఇట్ఠం వా అనిట్ఠం వా ఆరమ్మణం, సబ్బప్పకారేహి తత్థ యే రాగదోసవసేన సఙ్కప్పా ఉప్పజ్జేయ్యుం, త్యాస్స అనుత్తరేన మగ్గేన రాగాదీనం పహీనత్తా వసీకతా, న కదాచి తేసం వసే వత్తతి. సో హి భగవా అనావిలసఙ్కప్పో సువిముత్తచిత్తో సువిముత్తపఞ్ఞోతి. ఏత్థ చ సుపణిహితమనతాయ అయోనిసోమనసికారాభావో వుత్తో. సబ్బభూతేసు ఇట్ఠానిట్ఠేహి సో యత్థ భవేయ్య, తం సత్తసఙ్ఖారభేదతో దువిధమారమ్మణం వుత్తం. సఙ్కప్పవసీభావేన తస్మిం ఆరమ్మణే తస్స మనసికారాభావతో కిలేసప్పహానం వుత్తం. సుపణిహితమనతాయ చ మనోసమాచారసుద్ధి, సబ్బభూతేసు తాదితాయ కాయసమాచారసుద్ధి, సఙ్కప్పవసీభావేన వితక్కమూలకత్తా వాచాయ వచీసమాచారసుద్ధి. తథా సుపణిహితమనతాయ లోభాదిసబ్బదోసాభావో, సబ్బభూతేసు తాదితాయ మేత్తాదిగుణసబ్భావో, సఙ్కప్పవసీభావేన పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞితాదిభేదా అరియిద్ధి, తాయ చస్స సబ్బఞ్ఞుభావో వుత్తో హోతీతి వేదితబ్బో.

౧౫౬. ఏవం హేమవతో పుబ్బే మనోద్వారవసేనేవ తాదిభావం పుచ్ఛిత్వా తఞ్చ పటిజానన్తమిమం సుత్వా దళ్హీకమ్మత్థం ఇదాని ద్వారత్తయవసేనాపి, పుబ్బే వా సఙ్ఖేపేన కాయవచీమనోద్వారసుద్ధిం పుచ్ఛిత్వా తఞ్చ పటిజానన్తమిమం సుత్వా దళ్హీకమ్మత్థమేవ విత్థారేనాపి పుచ్ఛన్తో ఆహ ‘‘కచ్చి అదిన్న’’న్తి. తత్థ గాథాబన్ధసుఖత్థాయ పఠమం అదిన్నాదానవిరతిం పుచ్ఛతి. ఆరా పమాదమ్హాతి పఞ్చసు కామగుణేసు చిత్తవోస్సగ్గతో దూరీభావేన అబ్రహ్మచరియవిరతిం పుచ్ఛతి. ‘‘ఆరా పమదమ్హా’’తిపి పఠన్తి, ఆరా మాతుగామాతి వుత్తం హోతి. ఝానం న రిఞ్చతీతి ఇమినా పన తస్సాయేవ తివిధాయ కాయదుచ్చరితవిరతియా బలవభావం పుచ్ఛతి. ఝానయుత్తస్స హి విరతి బలవతీ హోతీతి.

౧౫౭. అథ సాతాగిరో యస్మా భగవా న కేవలం ఏతరహి, అతీతేపి అద్ధానే దీఘరత్తం అదిన్నాదానాదీహి పటివిరతో, తస్సా తస్సాయేవ చ విరతియా ఆనుభావేన తం తం మహాపురిసలక్ఖణం పటిలభి, సదేవకో చస్స లోకో ‘‘అదిన్నాదానా పటివిరతో సమణో గోతమో’’తిఆదినా నయేన వణ్ణం భాసతి. తస్మా విస్సట్ఠాయ వాచాయ సీహనాదం నదన్తో ఆహ ‘‘న సో అదిన్నం ఆదియతీ’’తి. తం అత్థతో పాకటమేవ. ఇమిస్సాపి గాథాయ తతియపాదే ‘‘పమాదమ్హా పమదమ్హా’’తి ద్విధా పాఠో. చతుత్థపాదే చ ఝానం న రిఞ్చతీతి ఝానం రిత్తకం సుఞ్ఞకం న కరోతి, న పరిచ్చజతీతి అత్థో వేదితబ్బో.

౧౫౮. ఏవం కాయద్వారే సుద్ధిం సుత్వా ఇదాని వచీద్వారే సుద్ధిం పుచ్ఛన్తో ఆహ – ‘‘కచ్చి ముసా న భణతీ’’తి. ఏత్థ ఖీణాతీతి ఖీణో, విహింసతి బధతీతి అత్థో. వాచాయ పథో బ్యప్పథో, ఖీణో బ్యప్పథో అస్సాతి ఖీణబ్యప్పథో. తం న-కారేన పటిసేధేత్వా పుచ్ఛతి ‘‘న ఖీణబ్యప్పథో’’తి, న ఫరుసవాచోతి వుత్తం హోతి. ‘‘నాఖీణబ్యప్పథో’’తిపి పాఠో, న అఖీణవచనోతి అత్థో. ఫరుసవచనఞ్హి పరేసం హదయే అఖీయమానం తిట్ఠతి. తాదిసవచనో కచ్చి న సోతి వుత్తం హోతి. విభూతీతి వినాసో, విభూతిం కాసతి కరోతి వాతి విభూతికం, విభూతికమేవ వేభూతికం, వేభూతియన్తిపి వుచ్చతి, పేసుఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. తఞ్హి సత్తానం అఞ్ఞమఞ్ఞతో భేదనేన వినాసం కరోతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

౧౫౯. అథ సాతాగిరో యస్మా భగవా న కేవలం ఏతరహి, అతీతేపి అద్ధానే దీఘరత్తం ముసావాదాదీహి పటివిరతో, తస్సా తస్సాయేవ చ విరతియా ఆనుభావేన తం తం మహాపురిసలక్ఖణం పటిలభి, సదేవకో చస్స లోకో ‘‘ముసావాదా పటివిరతో సమణో గోతమో’’తి వణ్ణం భాసతి. తస్మా విస్సట్ఠాయ వాచాయ సీహనాదం నదన్తో ఆహ, ‘‘ముసా చ సో న భణతీ’’తి. తత్థ ముసాతి వినిధాయ దిట్ఠాదీని పరవిసంవాదనవచనం. తం సో న భణతి. దుతియపాదే పన పఠమత్థవసేన న ఖీణబ్యప్పథోతి, దుతియత్థవసేన నాఖీణబ్యప్పథోతి పాఠో. చతుత్థపాదే మన్తాతి పఞ్ఞా వుచ్చతి. భగవా యస్మా తాయ మన్తాయ పరిచ్ఛిన్దిత్వా అత్థమేవ భాసతి అత్థతో అనపేతవచనం, న సమ్ఫం. అఞ్ఞాణపురేక్ఖారఞ్హి నిరత్థకవచనం బుద్ధానం నత్థి. తస్మా ఆహ – ‘‘మన్తా అత్థం సో భాసతీ’’తి. సేసమేత్థ పాకటమేవ.

౧౬౦. ఏవం వచీద్వారసుద్ధిమ్పి సుత్వా ఇదాని మనోద్వారసుద్ధిం పుచ్ఛన్తో ఆహ ‘‘కచ్చి న రజ్జతి కామేసూ’’తి. తత్థ కామాతి వత్థుకామా. తేసు కిలేసకామేన న రజ్జతీతి పుచ్ఛన్తో అనభిజ్ఝాలుతం పుచ్ఛతి. అనావిలన్తి పుచ్ఛన్తో బ్యాపాదేన ఆవిలభావం సన్ధాయ అబ్యాపాదతం పుచ్ఛతి. మోహం అతిక్కన్తోతి పుచ్ఛన్తో యేన మోహేన మూళ్హో మిచ్ఛాదిట్ఠిం గణ్హాతి, తస్సాతిక్కమేన సమ్మాదిట్ఠితం పుచ్ఛతి. ధమ్మేసు చక్ఖుమాతి పుచ్ఛన్తో సబ్బధమ్మేసు అప్పటిహతస్స ఞాణచక్ఖునో, పఞ్చచక్ఖువిసయేసు వా ధమ్మేసు పఞ్చన్నమ్పి చక్ఖూనం వసేన సబ్బఞ్ఞుతం పుచ్ఛతి ‘‘ద్వారత్తయపారిసుద్ధియాపి సబ్బఞ్ఞూ న హోతీ’’తి చిన్తేత్వా.

౧౬౧. అథ సాతాగిరో యస్మా భగవా అప్పత్వావ అరహత్తం అనాగామిమగ్గేన కామరాగబ్యాపాదానం పహీనత్తా నేవ కామేసు రజ్జతి, న బ్యాపాదేన ఆవిలచిత్తో, సోతాపత్తిమగ్గేనేవ చ మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయస్స సచ్చపటిచ్ఛాదకమోహస్స పహీనత్తా మోహం అతిక్కన్తో, సామఞ్చ సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా బుద్ధోతి విమోక్ఖన్తికం నామం యథావుత్తాని చ చక్ఖూని పటిలభి, తస్మా తస్స మనోద్వారసుద్ధిం సబ్బఞ్ఞుతఞ్చ ఉగ్ఘోసేన్తో ఆహ ‘‘న సో రజ్జతి కామేసూ’’తి.

౧౬౨. ఏవం హేమవతో భగవతో ద్వారత్తయపారిసుద్ధిం సబ్బఞ్ఞుతఞ్చ సుత్వా హట్ఠో ఉదగ్గో అతీతజాతియం బాహుసచ్చవిసదాయ పఞ్ఞాయ అసజ్జమానవచనప్పథో హుత్వా అచ్ఛరియబ్భుతరూపే సబ్బఞ్ఞుగుణే సోతుకామో ఆహ ‘‘కచ్చి విజ్జాయ సమ్పన్నో’’తి. తత్థ విజ్జాయ సమ్పన్నోతి ఇమినా దస్సనసమ్పత్తిం పుచ్ఛతి, సంసుద్ధచారణోతి ఇమినా గమనసమ్పత్తిం. ఛన్దవసేన చేత్థ దీఘం కత్వా చాకారమాహ, సంసుద్ధచరణోతి అత్థో. ఆసవా ఖీణాతి ఇమినా ఏతాయ దస్సనగమనసమ్పత్తియా పత్తబ్బాయ ఆసవక్ఖయసఞ్ఞితాయ పఠమనిబ్బానధాతుయా పత్తిం పుచ్ఛతి, నత్థి పునబ్భవోతి ఇమినా దుతియనిబ్బానధాతుపత్తిసమత్థతం, పచ్చవేక్ఖణఞాణేన వా పరమస్సాసప్పత్తిం ఞత్వా ఠితభావం.

౧౬౩. తతో యా ఏసా ‘‘సో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాస’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౫౨) నయేన భయభేరవాదీసు తివిధా, ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే…పే… ఆనేఞ్జప్పత్తే ఞాణదస్సనాయ చిత్తం అభినీహరతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౭౯) నయేన అమ్బట్ఠాదీసు అట్ఠవిధా విజ్జా వుత్తా, తాయ యస్మా సబ్బాయపి సబ్బాకారసమ్పన్నాయ భగవా ఉపేతో. యఞ్చేతం ‘‘ఇధ, మహానామ, అరియసావకో సీలసమ్పన్నో హోతి, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి, భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి, జాగరియం అనుయుత్తో హోతి, సత్తహి సద్ధమ్మేహి సమన్నాగతో హోతి, చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ హోతీ’’తి ఏవం ఉద్దిసిత్వా ‘‘కథఞ్చ, మహానామ, అరియసావకో సీలసమ్పన్నో హోతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౨౪) నయేన సేఖసుత్తే నిద్దిట్ఠం పన్నరసప్పభేదం చరణం. తఞ్చ యస్మా సబ్బూపక్కిలేసప్పహానేన భగవతో అతివియ సంసుద్ధం. యేపిమే కామాసవాదయో చత్తారో ఆసవా, తేపి యస్మా సబ్బే సపరివారా సవాసనా భగవతో ఖీణా. యస్మా చ ఇమాయ విజ్జాచరణసమ్పదాయ ఖీణాసవో హుత్వా తదా భగవా ‘‘నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి పచ్చవేక్ఖిత్వా ఠితో, తస్మా సాతాగిరో భగవతో సబ్బఞ్ఞుభావే బ్యవసాయేన సముస్సాహితహదయో సబ్బేపి గుణే అనుజానన్తో ఆహ ‘‘విజ్జాయ చేవ సమ్పన్నో’’తి.

౧౬౪. తతో హేమవతో ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా’’తి భగవతి నిక్కఙ్ఖో హుత్వా ఆకాసే ఠితోయేవ భగవన్తం పసంసన్తో సాతాగిరఞ్చ ఆరాధేన్తో ఆహ ‘‘సమ్పన్నం మునినో చిత్త’’న్తి. తస్సత్థో – సమ్పన్నం మునినో చిత్తం, ‘‘మనో చస్స సుపణిహితో’’తి ఏత్థ వుత్తతాదిభావేన పుణ్ణం సమ్పుణ్ణం, ‘‘న సో అదిన్నం ఆదియతీ’’తి ఏత్థ వుత్తకాయకమ్మునా, ‘‘న సో రజ్జతి కామేసూ’’తి ఏత్థ వుత్తమనోకమ్మునా చ పుణ్ణం సమ్పుణ్ణం, ‘‘ముసా చ సో న భణతీ’’తి ఏత్థ వుత్తబ్యప్పథేన చ వచీకమ్మునాతి వుత్తం హోతి. ఏవం సమ్పన్నచిత్తఞ్చ అనుత్తరాయ విజ్జాచరణసమ్పదాయ సమ్పన్నత్తా విజ్జాచరణసమ్పన్నఞ్చ ఇమేహి గుణేహి ‘‘మనో చస్స సుపణిహితో’’తిఆదినా నయేన ధమ్మతో నం పసంససి, సభావతో తచ్ఛతో భూతతో ఏవ నం పసంససి, న కేవలం సద్ధామత్తకేనాతి దస్సేతి.

౧౬౫-౧౬౬. తతో సాతాగిరోపి ‘‘ఏవమేతం, మారిస, సుట్ఠు తయా ఞాతఞ్చ అనుమోదితఞ్చా’’తి అధిప్పాయేన తమేవ సంరాధేన్తో ఆహ – ‘‘సమ్పన్నం మునినో…పే… ధమ్మతో అనుమోదసీ’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా పున భగవతో దస్సనే తం అభిత్థవయమానో ఆహ ‘‘సమ్పన్నం…పే… హన్ద పస్సామ గోతమ’’న్తి.

౧౬౭. అథ హేమవతో అత్తనో అభిరుచితగుణేహి పురిమజాతిబాహుసచ్చబలేన భగవన్తం అభిత్థునన్తో సాతాగిరం ఆహ – ‘‘ఏణిజఙ్ఘం…పే… ఏహి పస్సామ గోతమ’’న్తి. తస్సత్థో – ఏణిమిగస్సేవ జఙ్ఘా అస్సాతి ఏణిజఙ్ఘో. బుద్ధానఞ్హి ఏణిమిగస్సేవ అనుపుబ్బవట్టా జఙ్ఘా హోన్తి, న పురతో నిమ్మంసా పచ్ఛతో సుసుమారకుచ్ఛి వియ ఉద్ధుమాతా. కిసా చ బుద్ధా హోన్తి దీఘరస్ససమవట్టితయుత్తట్ఠానేసు తథారూపాయ అఙ్గపచ్చఙ్గసమ్పత్తియా, న వఠరపురిసా వియ థూలా. పఞ్ఞాయ విలిఖితకిలేసత్తా వా కిసా. అజ్ఝత్తికబాహిరసపత్తవిద్ధంసనతో వీరా. ఏకాసనభోజితాయ పరిమితభోజితాయ చ అప్పాహారా, న ద్వత్తిమత్తాలోపభోజితాయ. యథాహ –

‘‘అహం ఖో పన, ఉదాయి, అప్పేకదా ఇమినా పత్తేన సమతిత్తికమ్పి భుఞ్జామి, భియ్యోపి భుఞ్జామి. ‘అప్పాహారో సమణో గోతమో అప్పాహారతాయ చ వణ్ణవాదీ’తి ఇతి చే మం, ఉదాయి, సావకా సక్కరేయ్యుం, గరుం కరేయ్యుం, మానేయ్యుం, పూజేయ్యుం, సక్కత్వా, గరుం కత్వా, ఉపనిస్సాయ విహరేయ్యుం. యే తే, ఉదాయి, మమ సావకా కోసకాహారాపి అడ్ఢకోసకాహారాపి బేలువాహారాపి అడ్ఢబేలువాహారాపి, న మం తే ఇమినా ధమ్మేన సక్కరేయ్యుం…పే… ఉపనిస్సాయ విహరేయ్యు’’న్తి (మ. ని. ౨.౨౪౨).

ఆహారే ఛన్దరాగాభావేన అలోలుపా అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం ఆహారం ఆహారేన్తి మోనేయ్యసమ్పత్తియా మునినో. అనగారికతాయ వివేకనిన్నమానసతాయ చ వనే ఝాయన్తి. తేనాహ హేమవతో యక్ఖో ‘‘ఏణిజఙ్ఘం…పే… ఏహి పస్సామ గోతమ’’న్తి.

౧౬౮. ఏవఞ్చ వత్వా పున తస్స భగవతో సన్తికే ధమ్మం సోతుకామతాయ ‘‘సీహంవేకచర’’న్తి ఇమం గాథమాహ. తస్సత్థో – సీహంవాతి దురాసదట్ఠేన ఖమనట్ఠేన నిబ్భయట్ఠేన చ కేసరసీహసదిసం. యాయ తణ్హాయ ‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో’’తి వుచ్చతి, తస్సా అభావేన ఏకచరం, ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్విన్నం బుద్ధానం అనుప్పత్తితోపి ఏకచరం. ఖగ్గవిసాణసుత్తే వుత్తనయేనాపి చేత్థ తం తం అత్థో దట్ఠబ్బో. నాగన్తి పునబ్భవం నేవ గన్తారం నాగన్తారం. అథ వా ఆగుం న కరోతీతిపి నాగో. బలవాతిపి నాగో. తం నాగం. కామేసు అనపేక్ఖినన్తి ద్వీసుపి కామేసు ఛన్దరాగాభావేన అనపేక్ఖినం. ఉపసఙ్కమ్మ పుచ్ఛామ, మచ్చుపాసప్పమోచనన్తి తం ఏవరూపం మహేసిం ఉపసఙ్కమిత్వా తేభూమకవట్టస్స మచ్చుపాసస్స పమోచనం వివట్టం నిబ్బానం పుచ్ఛామ. యేన వా ఉపాయేన దుక్ఖసముదయసఙ్ఖాతా మచ్చుపాసా పముచ్చతి, తం మచ్చుపాసప్పమోచనం పుచ్ఛామాతి. ఇమం గాథం హేమవతో సాతాగిరఞ్చ సాతాగిరపరిసఞ్చ అత్తనో పరిసఞ్చ సన్ధాయ ఆహ.

తేన ఖో పన సమయేన ఆసాళ్హీనక్ఖత్తం ఘోసితం అహోసి. అథ సమన్తతో అలఙ్కతపటియత్తే దేవనగరే సిరిం పచ్చనుభోన్తీ వియ రాజగహే కాళీ నామ కురరఘరికా ఉపాసికా పాసాదమారుయ్హ సీహపఞ్జరం వివరిత్వా గబ్భపరిస్సమం వినోదేన్తీ సవాతప్పదేసే ఉతుగ్గహణత్థం ఠితా తేసం యక్ఖసేనాపతీనం తం బుద్ధగుణపటిసంయుత్తం కథం ఆదిమజ్ఝపరియోసానతో అస్సోసి. సుత్వా చ ‘‘ఏవం వివిధగుణసమన్నాగతా బుద్ధా’’తి బుద్ధారమ్మణం పీతిం ఉప్పాదేత్వా తాయ నీవరణాని విక్ఖమ్భేత్వా తత్థేవ ఠితా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. తతో ఏవ భగవతా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావికానం ఉపాసికానం అనుస్సవప్పసన్నానం, యదిదం కాళీ ఉపాసికా కురరఘరికా’’తి (అ. ని. ౧.౨౬౭) ఏతదగ్గే ఠపితా.

౧౬౯. తేపి యక్ఖసేనాపతయో సహస్సయక్ఖపరివారా మజ్ఝిమయామసమయే ఇసిపతనం పత్వా, ధమ్మచక్కప్పవత్తితపల్లఙ్కేనేవ నిసిన్నం భగవన్తం ఉపసఙ్కమ్మ వన్దిత్వా, ఇమాయ గాథాయ భగవన్తం అభిత్థవిత్వా ఓకాసమకారయింసు ‘‘అక్ఖాతారం పవత్తార’’న్తి. తస్సత్థో – ఠపేత్వా తణ్హం తేభూమకే ధమ్మే ‘‘ఇదం ఖో పన, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అరియసచ్చ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౪) నయేన సచ్చానం వవత్థానకథాయ అక్ఖాతారం, ‘‘‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖం అరియసచ్చం పరిఞ్ఞేయ్య’న్తి మే భిక్ఖవే’’తిఆదినా నయేన తేసు కిచ్చఞాణకతఞాణప్పవత్తనేన పవత్తారం. యే వా ధమ్మా యథా వోహరితబ్బా, తేసు తథా వోహారకథనేన అక్ఖాతారం, తేసంయేవ ధమ్మానం సత్తానురూపతో పవత్తారం. ఉగ్ఘటితఞ్ఞువిపఞ్చితఞ్ఞూనం వా దేసనాయ అక్ఖాతారం, నేయ్యానం పటిపాదనేన పవత్తారం. ఉద్దేసేన వా అక్ఖాతారం, విభఙ్గేన తేహి తేహి పకారేహి వచనతో పవత్తారం. బోధిపక్ఖియానం వా సలక్ఖణకథనేన అక్ఖాతారం, సత్తానం చిత్తసన్తానే పవత్తనేన పవత్తారం. సఙ్ఖేపతో వా తీహి పరివట్టేహి సచ్చానం కథనేన అక్ఖాతారం, విత్థారతో పవత్తారం. ‘‘సద్ధిన్ద్రియం ధమ్మో, తం ధమ్మం పవత్తేతీతి ధమ్మచక్క’’న్తి (పటి. మ. ౨.౪౦) ఏవమాదినా పటిసమ్భిదానయేన విత్థారితస్స ధమ్మచక్కస్స పవత్తనతో పవత్తారం.

సబ్బధమ్మానన్తి చతుభూమకధమ్మానం. పారగున్తి ఛహాకారేహి పారం గతం అభిఞ్ఞాయ, పరిఞ్ఞాయ, పహానేన, భావనాయ, సచ్ఛికిరియాయ, సమాపత్తియా. సో హి భగవా సబ్బధమ్మే అభిజానన్తో గతోతి అభిఞ్ఞాపారగూ, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే పరిజానన్తో గతోతి పరిఞ్ఞాపారగూ, సబ్బకిలేసే పజహన్తో గతోతి పహానపారగూ, చత్తారో మగ్గే భావేన్తో గతోతి భావనాపారగూ, నిరోధం సచ్ఛికరోన్తో గతోతి సచ్ఛికిరియాపారగూ, సబ్బా సమాపత్తియో సమాపజ్జన్తో గతోతి సమాపత్తిపారగూ. ఏవం సబ్బధమ్మానం పారగుం. బుద్ధం వేరభయాతీతన్తి అఞ్ఞాణసయనతో పటిబుద్ధత్తా బుద్ధం, సబ్బేన వా సరణవణ్ణనాయం వుత్తేనత్థేన బుద్ధం, పఞ్చవేరభయానం అతీతత్తా వేరభయాతీతం. ఏవం భగవన్తం అతిత్థవన్తా ‘‘మయం పుచ్ఛామ గోతమ’’న్తి ఓకాసమకారయింసు.

౧౭౦. అథ నేసం యక్ఖానం తేజేన చ పఞ్ఞాయ చ అగ్గో హేమవతో యథాధిప్పేతం పుచ్ఛితబ్బం పుచ్ఛన్తో ‘‘కిస్మిం లోకో’’తి ఇమం గాథమాహ. తస్సాదిపాదే కిస్మిన్తి భావేనభావలక్ఖణే భుమ్మవచనం, కిస్మిం ఉప్పన్నే లోకో సముప్పన్నో హోతీతి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో. సత్తలోకసఙ్ఖారలోకే సన్ధాయ పుచ్ఛతి. కిస్మిం కుబ్బతి సన్థవన్తి అహన్తి వా మమన్తి వా తణ్హాదిట్ఠిసన్థవం కిస్మిం కుబ్బతి, అధికరణత్థే భుమ్మవచనం. కిస్స లోకోతి ఉపయోగత్థే సామివచనం, కిం ఉపాదాయ లోకోతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో. కిస్మిం లోకోతి భావేనభావలక్ఖణకారణత్థేసు భుమ్మవచనం. కిస్మిం సతి కేన కారణేన లోకో విహఞ్ఞతి పీళీయతి బాధీయతీతి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో.

౧౭౧. అథ భగవా యస్మా ఛసు అజ్ఝత్తికబాహిరేసు ఆయతనేసు ఉప్పన్నేసు సత్తలోకో చ ధనధఞ్ఞాదివసేన సఙ్ఖారలోకో చ ఉప్పన్నో హోతి, యస్మా చేత్థ సత్తలోకో తేస్వేవ ఛసు దువిధమ్పి సన్థవం కరోతి. చక్ఖాయతనం వా హి ‘‘అహం మమ’’న్తి గణ్హాతి అవసేసేసు వా అఞ్ఞతరం. యథాహ – ‘‘చక్ఖు అత్తాతి యో వదేయ్య, తం న ఉపపజ్జతీ’’తిఆది (మ. ని. ౩.౪౨౨). యస్మా చ ఏతానియేవ ఛ ఉపాదాయ దువిధోపి లోకోతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, యస్మా చ తేస్వేవ ఛసు సతి సత్తలోకో దుక్ఖపాతుభావేన విహఞ్ఞతి. యథాహ –

‘‘హత్థేసు, భిక్ఖవే, సతి ఆదాననిక్ఖేపనం హోతి, పాదేసు సతి అభిక్కమపటిక్కమో హోతి, పబ్బేసు సతి సమిఞ్జనపసారణం హోతి, కుచ్ఛిస్మిం సతి జిఘచ్ఛాపిపాసా హోతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, చక్ఖుస్మిం సతి చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖం దుక్ఖ’’న్తిఆది (సం. ని. ౪.౨౩౭).

తథా తేసు ఆధారభూతేసు పటిహతో సఙ్ఖారలోకో విహఞ్ఞతి. యథాహ –

‘‘చక్ఖుస్మిం అనిదస్సనే సప్పటిఘే పటిహఞ్ఞి వా’’ఇతి (ధ. స. ౫౯౭-౮) చ.

‘‘చక్ఖు, భిక్ఖవే, పటిహఞ్ఞతి మనాపామనాపేసు రూపేసూ’’తి (సం. ని. ౪.౨౩౮) ఏవమాది.

తథా తేహియేవ కారణభూతేహి దువిధోపి లోకో విహఞ్ఞతి. యథాహ –

‘‘చక్ఖు విహఞ్ఞతి మనాపామనాపేసు రూపేసూ’’తి (సం. ని. ౪.౨౩౮) చ.

‘‘చక్ఖు, భిక్ఖవే, ఆదిత్తం, రూపా ఆదిత్తా. కేన ఆదిత్తం? రాగగ్గినా’’తి (సం. ని. ౪.౨౮; మహావ. ౫౪) ఏవమాది.

తస్మా ఛఅజ్ఝత్తికబాహిరాయతనవసేన తం పుచ్ఛం విస్సజ్జేన్తో ఆహ ‘‘ఛసు లోకో సముప్పన్నో’’తి.

౧౭౨. అథ సో యక్ఖో అత్తనా వట్టవసేన పుట్ఠపఞ్హం భగవతా ద్వాదసాయతనవసేన సఙ్ఖిపిత్వా విస్సజ్జితం న సుట్ఠు ఉపలక్ఖేత్వా తఞ్చ అత్థం తప్పటిపక్ఖఞ్చ ఞాతుకామో సఙ్ఖేపేనేవ వట్టవివట్టం పుచ్ఛన్తో ఆహ ‘‘కతమం త’’న్తి. తత్థ ఉపాదాతబ్బట్ఠేన ఉపాదానం, దుక్ఖసచ్చస్సేతం అధివచనం. యత్థ లోకో విహఞ్ఞతీతి ‘‘ఛసు లోకో విహఞ్ఞతీ’’తి ఏవం భగవతా యత్థ ఛబ్బిధే ఉపాదానే లోకో విహఞ్ఞతీతి వుత్తో, తం కతమం ఉపాదానన్తి? ఏవం ఉపడ్ఢగాథాయ సరూపేనేవ దుక్ఖసచ్చం పుచ్ఛి. సముదయసచ్చం పన తస్స కారణభావేన గహితమేవ హోతి. నియ్యానం పుచ్ఛితోతి ఇమాయ పన ఉపడ్ఢగాథాయ మగ్గసచ్చం పుచ్ఛి. మగ్గసచ్చేన హి అరియసావకో దుక్ఖం పరిజానన్తో, సముదయం పజహన్తో, నిరోధం సచ్ఛికరోన్తో, మగ్గం భావేన్తో లోకమ్హా నియ్యాతి, తస్మా నియ్యానన్తి వుచ్చతి. కథన్తి కేన పకారేన. దుక్ఖా పముచ్చతీతి ‘‘ఉపాదాన’’న్తి వుత్తా వట్టదుక్ఖా పమోక్ఖం పాపుణాతి. ఏవమేత్థ సరూపేనేవ మగ్గసచ్చం పుచ్ఛి, నిరోధసచ్చం పన తస్స విసయభావేన గహితమేవ హోతి.

౧౭౩. ఏవం యక్ఖేన సరూపేన దస్సేత్వా చ అదస్సేత్వా చ చతుసచ్చవసేన పఞ్హం పుట్ఠో భగవా తేనేవ నయేన విస్సజ్జేన్తో ఆహ ‘‘పఞ్చ కామగుణా’’తి. తత్థ పఞ్చకామగుణసఙ్ఖాతగోచరగ్గహణేన తగ్గోచరాని పఞ్చాయతనాని గహితానేవ హోన్తి. మనో ఛట్ఠో ఏతేసన్తి మనోఛట్ఠా. పవేదితాతి పకాసితా. ఏత్థ అజ్ఝత్తికేసు ఛట్ఠస్స మనాయతనస్స గహణేన తస్స విసయభూతం ధమ్మాయతనం గహితమేవ హోతి. ఏవం ‘‘కతమం తం ఉపాదాన’’న్తి ఇమం పఞ్హం విస్సజ్జేన్తో పునపి ద్వాదసాయతనానం వసేనేవ దుక్ఖసచ్చం పకాసేసి. మనోగహణేన వా సత్తన్నం విఞ్ఞాణధాతూనం గహితత్తా తాసు పురిమపఞ్చవిఞ్ఞాణధాతుగ్గహణేన తాసం వత్థూని పఞ్చ చక్ఖాదీని ఆయతనాని, మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుగ్గహణేన తాసం వత్థుగోచరభేదం ధమ్మాయతనం గహితమేవాతి ఏవమ్పి ద్వాదసాయతనవసేన దుక్ఖసచ్చం పకాసేసి. లోకుత్తరమనాయతనధమ్మాయతనేకదేసో పనేత్థ యత్థ లోకో విహఞ్ఞతి, తం సన్ధాయ నిద్దిట్ఠత్తా న సఙ్గయ్హతి.

ఏత్థ ఛన్దం విరాజేత్వాతి ఏత్థ ద్వాదసాయతనభేదే దుక్ఖసచ్చే తానేవాయతనాని ఖన్ధతో ధాతుతో నామరూపతోతి తథా తథా వవత్థపేత్వా, తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా, విపస్సన్తో అరహత్తమగ్గపరియోసానాయ విపస్సనాయ తణ్హాసఙ్ఖాతం ఛన్దం సబ్బసో విరాజేత్వా వినేత్వా విద్ధంసేత్వాతి అత్థో. ఏవం దుక్ఖా పముచ్చతీతి ఇమినా పకారేన ఏతస్మా వట్టదుక్ఖా పముచ్చతీతి. ఏవమిమాయ ఉపడ్ఢగాథాయ ‘‘నియ్యానం పుచ్ఛితో బ్రూహి, కథం దుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి అయం పఞ్హో విస్సజ్జితో హోతి, మగ్గసచ్చఞ్చ పకాసితం సముదయనిరోధసచ్చాని పనేత్థ పురిమనయేనేవ సఙ్గహితత్తా పకాసితానేవ హోన్తీతి వేదితబ్బాని. ఉపడ్ఢగాథాయ వా దుక్ఖసచ్చం, ఛన్దేన సముదయసచ్చం, ‘‘విరాజేత్వా’’తి ఏత్థ విరాగేన నిరోధసచ్చం, ‘‘విరాగావిముచ్చతీ’’తి వచనతో వా మగ్గసచ్చం. ‘‘ఏవ’’న్తి ఉపాయనిదస్సనేన మగ్గసచ్చం, దుక్ఖనిరోధన్తి వచనతో వా. ‘‘దుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి దుక్ఖపమోక్ఖేన నిరోధసచ్చన్తి ఏవమేత్థ చత్తారి సచ్చాని పకాసితాని హోన్తీతి వేదితబ్బాని.

౧౭౪. ఏవం చతుసచ్చగబ్భాయ గాథాయ లక్ఖణతో నియ్యానం పకాసేత్వా పున తదేవ సకేన నిరుత్తాభిలాపేన నిగమేన్తో ఆహ ‘‘ఏతం లోకస్స నియ్యాన’’న్తి. ఏత్థ ఏతన్తి పుబ్బే వుత్తస్స నిద్దేసో, లోకస్సాతి తేధాతుకలోకస్స. యథాతథన్తి అవిపరీతం. ఏతం వో అహమక్ఖామీతి సచేపి మం సహస్సక్ఖత్తుం పుచ్ఛేయ్యాథ, ఏతం వో అహమక్ఖామి, న అఞ్ఞం. కస్మా? యస్మా ఏవం దుక్ఖా పముచ్చతి, న అఞ్ఞథాతి అధిప్పాయో. అథ వా ఏతేన నియ్యానేన ఏకద్వత్తిక్ఖతుం నిగ్గతానమ్పి ఏతం వో అహమక్ఖామి, ఉపరివిసేసాధిగమాయపి ఏతదేవ అహమక్ఖామీతి అత్థో. కస్మా? యస్మా ఏవం దుక్ఖా పముచ్చతి అసేసనిస్సేసాతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి. దేసనాపరియోసానే ద్వేపి యక్ఖసేనాపతయో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు సద్ధిం యక్ఖసహస్సేన.

౧౭౫. అథ హేమవతో పకతియాపి ధమ్మగరు ఇదాని అరియభూమియం పతిట్ఠాయ సుట్ఠుతరం అతిత్తో భగవతో విచిత్రపటిభానాయ దేసనాయ భగవన్తం సేక్ఖాసేక్ఖభూమిం పుచ్ఛన్తో ‘‘కో సూధ తరతీ’’తి గాథమభాసి. తత్థ కో సూధ తరతి ఓఘన్తి ఇమినా చతురోఘం కో తరతీతి సేక్ఖభూమిం పుచ్ఛతి అవిసేసేన. యస్మా అణ్ణవన్తి న విత్థతమత్తం నాపి గమ్భీరమత్తం అపిచ పన యం విత్థతతరఞ్చ గమ్భీరతరఞ్చ, తం వుచ్చతి. తాదిసో చ సంసారణ్ణవో. అయఞ్హి సమన్తతో పరియన్తాభావేన విత్థతో, హేట్ఠా పతిట్ఠాభావేన ఉపరి ఆలమ్బనాభావేన చ గమ్భీరో, తస్మా ‘‘కో ఇధ తరతి అణ్ణవం, తస్మిఞ్చ అప్పతిట్ఠే అనాలమ్బే గమ్భీరే అణ్ణవే కో న సీదతీ’’తి అసేక్ఖభూమిం పుచ్ఛతి.

౧౭౬. అథ భగవా యో భిక్ఖు జీవితహేతుపి వీతిక్కమం అకరోన్తో సబ్బదా సీలసమ్పన్నో లోకియలోకుత్తరాయ చ పఞ్ఞాయ పఞ్ఞవా, ఉపచారప్పనాసమాధినా ఇరియాపథహేట్ఠిమమగ్గఫలేహి చ సుసమాహితో, తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా విపస్సనాయ నియకజ్ఝత్తచిన్తనసీలో, సాతచ్చకిరియావహాయ అప్పమాదసతియా చ సమన్నాగతో. యస్మా సో చతుత్థేన మగ్గేన ఇమం సుదుత్తరం ఓఘం అనవసేసం తరతి, తస్మా సేక్ఖభూమిం విస్సజ్జేన్తో ‘‘సబ్బదా సీలసమ్పన్నో’’తి ఇమం తిసిక్ఖాగబ్భం గాథమాహ. ఏత్థ హి సీలసమ్పదాయ అధిసీలసిక్ఖా, సతిసమాధీహి అధిచిత్తసిక్ఖా, అజ్ఝత్తచిన్తితాపఞ్ఞాహి అధిపఞ్ఞాసిక్ఖాతి తిస్సో సిక్ఖా సఉపకారా సానిసంసా చ వుత్తా. ఉపకారో హి సిక్ఖానం లోకియపఞ్ఞా సతి చ, అనిసంసో సామఞ్ఞఫలానీతి.

౧౭౭. ఏవం పఠమగాథాయ సేక్ఖభూమిం దస్సేత్వా ఇదాని అసేక్ఖభూమిం దస్సేన్తో దుతియగాథమాహ. తస్సత్థో విరతో కామసఞ్ఞాయాతి యా కాచి కామసఞ్ఞా, తతో సబ్బతో చతుత్థమగ్గసమ్పయుత్తాయ సముచ్ఛేదవిరతియా విరతో. ‘‘విరత్తో’’తిపి పాఠో. తదా ‘‘కామసఞ్ఞాయా’’తి భుమ్మవచనం హోతి, సగాథావగ్గే పన ‘‘కామసఞ్ఞాసూ’’తిపి (సం. ని. ౧.౯౬) పాఠో. చతూహిపి మగ్గేహి దసన్నం సంయోజనానం అతీతత్తా సబ్బసంయోజనాతిగో, చతుత్థేనేవ వా ఉద్ధమ్భాగియసబ్బసంయోజనాతిగో, తత్రతత్రాభినన్దినీతణ్హాసఙ్ఖాతాయ నన్దియా తిణ్ణఞ్చ భవానం పరిక్ఖీణత్తా నన్దీభవపరిక్ఖీణో సో తాదిసో ఖీణాసవో భిక్ఖు గమ్భీరే సంసారణ్ణవే న సీదతి నన్దీపరిక్ఖయేన సఉపాదిసేసం, భవపరిక్ఖయేన చ అనుపాదిసేసం నిబ్బానథలం సమాపజ్జ పరమస్సాసప్పత్తియాతి.

౧౭౮. అథ హేమవతో సహాయఞ్చ యక్ఖపరిసఞ్చ ఓలోకేత్వా పీతిసోమనస్సజాతో ‘‘గమ్భీరపఞ్ఞ’’న్తి ఏవమాదీహి గాథాహి భగవన్తం అభిత్థవిత్వా సబ్బావతియా పరిసాయ సహాయేన చ సద్ధిం అభివాదేత్వా, పదక్ఖిణం కత్వా, అత్తనో వసనట్ఠానం అగమాసి.

తాసం పన గాథానం అయం అత్థవణ్ణనా – గమ్భీరపఞ్ఞన్తి గమ్భీరాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతం. తత్థ పటిసమ్భిదాయం వుత్తనయేన గమ్భీరపఞ్ఞా వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘గమ్భీరేసు ఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి గమ్భీరపఞ్ఞా’’తిఆది (పటి. మ. ౩.౪). నిపుణత్థదస్సిన్తి నిపుణేహి ఖత్తియపణ్డితాదీహి అభిసఙ్ఖతానం పఞ్హానం అత్థదస్సిం అత్థానం వా యాని నిపుణాని కారణాని దుప్పటివిజ్ఝాని అఞ్ఞేహి తేసం దస్సనేన నిపుణత్థదస్సిం. రాగాదికిఞ్చనాభావేన అకిఞ్చనం. దువిధే కామే తివిధే చే భవే అలగ్గనేన కామభవే అసత్తం. ఖన్ధాదిభేదేసు సబ్బారమ్మణేసు ఛన్దరాగబన్ధనాభావేన సబ్బధి విప్పముత్తం. దిబ్బే పథే కమమానన్తి అట్ఠసమాపత్తిభేదే దిబ్బే పథే సమాపజ్జనవసేన చఙ్కమన్తం. తత్థ కిఞ్చాపి న తాయ వేలాయ భగవా దిబ్బే పథే కమతి, అపిచ ఖో పుబ్బే కమనం ఉపాదాయ కమనసత్తిసబ్భావేన తత్థ లద్ధవసీభావతాయ ఏవం వుచ్చతి. అథ వా యే తే విసుద్ధిదేవా అరహన్తో, తేసం పథే సన్తవిహారే కమనేనాపేతం వుత్తం. మహన్తానం గుణానం ఏసనేన మహేసిం.

౧౭౯. దుతియగాథాయ అపరేన పరియాయేన థుతి ఆరద్ధాతి కత్వా పున నిపుణత్థదస్సిగ్గహణం నిదస్సేతి. అథ వా నిపుణత్థే దస్సేతారన్తి అత్థో. పఞ్ఞాదదన్తి పఞ్ఞాపటిలాభసంవత్తనికాయ పటిపత్తియా కథనేన పఞ్ఞాదాయకం. కామాలయే అసత్తన్తి య్వాయంకామేసు తణ్హాదిట్ఠివసేన దువిధో ఆలయో, తత్థ అసత్తం. సబ్బవిదున్తి సబ్బధమ్మవిదుం, సబ్బఞ్ఞున్తి వుత్తం హోతి. సుమేధన్తి తస్స సబ్బఞ్ఞుభావస్స మగ్గభూతాయ పారమీపఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ మేధాయ సమన్నాగతం. అరియే పథేతి అట్ఠఙ్గికే మగ్గే, ఫలసమాపత్తియం వా. కమమానన్తి పఞ్ఞాయ అజ్ఝోగాహమానం మగ్గలక్ఖణం ఞత్వా దేసనతో, పవిసమానం వా ఖణే ఖణే ఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనతో, చతుబ్బిధమగ్గభావనాసఙ్ఖాతాయ కమనసత్తియా కమితపుబ్బం వా.

౧౮౦. సుదిట్ఠం వత నో అజ్జాతి. అజ్జ అమ్హేహి సున్దరం దిట్ఠం, అజ్జ వా అమ్హాకం సున్దరం దిట్ఠం, దస్సనన్తి అత్థో. సుప్పభాతం సుహుట్ఠితన్తి అజ్జ అమ్హాకం సుట్ఠు పభాతం సోభనం వా పభాతం అహోసి. అజ్జ చ నో సున్దరం ఉట్ఠితం అహోసి, అనుపరోధేన సయనతో ఉట్ఠితం. కిం కారణం? యం అద్దసామ సమ్బుద్ధం, యస్మా సమ్బుద్ధం అద్దసామాతి అత్తనో లాభసమ్పత్తిం ఆరబ్భ పామోజ్జం పవేదేతి.

౧౮౧. ఇద్ధిమన్తోతి కమ్మవిపాకజిద్ధియా సమన్నాగతా. యసస్సినోతి లాభగ్గపరివారగ్గసమ్పన్నా. సరణం యన్తీతి కిఞ్చాపి మగ్గేనేవ గతా, తథాపి సోతాపన్నభావపరిదీపనత్థం పసాదదస్సనత్థఞ్చ వాచం భిన్దతి.

౧౮౨. గామా గామన్తి దేవగామా దేవగామం. నగా నగన్తి దేవపబ్బతా దేవపబ్బతం. నమస్సమానా సమ్బుద్ధం, ధమ్మస్స చ సుధమ్మతన్తి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత భగవా, స్వాక్ఖాతో వత భగవతో ధమ్మో’’తిఆదినా నయేన బుద్ధసుబోధితఞ్చ ధమ్మసుధమ్మతఞ్చ. ‘‘సుప్పటిపన్నో వత భగవతో సావకసఙ్ఘో’’తిఆదినా సఙ్ఘ-సుప్పటిపత్తిఞ్చ అభిత్థవిత్వా అభిత్థవిత్వా నమస్సమానా ధమ్మఘోసకా హుత్వా విచరిస్సామాతి వుత్తం హోతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ హేమవతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.