౧౦. ఆళవకసుత్తవణ్ణనా

ఏవం మే సుతన్తి ఆళవకసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? అత్థవణ్ణనానయేనేవస్స ఉప్పత్తి ఆవిభవిస్సతి. అత్థవణ్ణనాయ చ ‘‘ఏవం మే సుతం, ఏకం సమయం భగవా’’తి ఏతం వుత్తత్థమేవ. ఆళవియం విహరతి ఆళవకస్స యక్ఖస్స భవనేతి ఏత్థ పన కా ఆళవీ, కస్మా చ భగవా తస్స యక్ఖస్స భవనే విహరతీతి? వుచ్చతే – ఆళవీతి రట్ఠమ్పి నగరమ్పి వుచ్చతి, తదుభయమ్పి ఇధ వట్టతి. ఆళవీనగరస్స హి సమీపే విహరన్తోపి ‘‘ఆళవియం విహరతీ’’తి వుచ్చతి. తస్స చ నగరస్స సమీపే అవిదూరే గావుతమత్తే తం భవనం, ఆళవీరట్ఠే విహరన్తోపి ‘‘ఆళవియం విహరతీ’’తి వుచ్చతి, ఆళవీరట్ఠే చేతం భవనం.

యస్మా పన ఆళవకో రాజా వివిధనాటకూపభోగం ఛడ్డేత్వా చోరపటిబాహనత్థం పటిరాజనిసేధనత్థం బ్యాయామకరణత్థఞ్చ సత్తమే సత్తమే దివసే మిగవం గచ్ఛన్తో ఏకదివసం బలకాయేన సద్ధిం కతికం అకాసి – ‘‘యస్స పస్సేన మిగో పలాయతి, తస్సేవ సో భారో’’తి. అథ తస్సేవ పస్సేన మిగో పలాయి, జవసమ్పన్నో రాజా ధనుం గహేత్వా పత్తికోవ తియోజనం తం మిగం అనుబన్ధి. ఏణిమిగా చ తియోజనవేగా ఏవ హోన్తి. అథ పరిక్ఖీణజవం తం మిగం ఉదకం పవిసిత్వా, ఠితం వధిత్వా, ద్విధా ఛేత్వా, అనత్థికోపి మంసేన ‘‘నాసక్ఖి మిగం గహేతు’’న్తి అపవాదమోచనత్థం కాజేనాదాయ ఆగచ్ఛన్తో నగరస్సావిదూరే బహలపత్తపలాసం మహానిగ్రోధం దిస్వా పరిస్సమవినోదనత్థం తస్స మూలముపగతో. తస్మిఞ్చ నిగ్రోధే ఆళవకో యక్ఖో మహారాజసన్తికా వరం లభిత్వా మజ్ఝన్హికసమయే తస్స రుక్ఖస్స ఛాయాయ ఫుట్ఠోకాసం పవిట్ఠే పాణినో ఖాదన్తో పటివసతి. సో తం దిస్వా ఖాదితుం ఉపగతో. అథ రాజా తేన సద్ధిం కతికం అకాసి – ‘‘ముఞ్చ మం, అహం తే దివసే దివసే మనుస్సఞ్చ థాలిపాకఞ్చ పేసేస్సామీ’’తి. యక్ఖో ‘‘త్వం రాజూపభోగేన పమత్తో సమ్ముస్ససి, అహం పన భవనం అనుపగతఞ్చ అననుఞ్ఞాతఞ్చ ఖాదితుం న లభామి, స్వాహం భవన్తమ్పి జీయేయ్య’’న్తి న ముఞ్చి. రాజా ‘‘యం దివసం న పేసేమి, తం దివసం మం గహేత్వా ఖాదాహీ’’తి అత్తానం అనుజానిత్వా తేన ముత్తో నగరాభిముఖో అగమాసి.

బలకాయో మగ్గే ఖన్ధావారం బన్ధిత్వా ఠితో రాజానం దిస్వా – ‘‘కిం, మహారాజ, అయసమత్తభయా ఏవం కిలన్తోసీ’’తి వదన్తో పచ్చుగ్గన్త్వా పటిగ్గహేసి. రాజా తం పవత్తిం అనారోచేత్వా నగరం గన్త్వా, కతపాతరాసో నగరగుత్తికం ఆమన్తేత్వా ఏతమత్థం ఆరోచేసి. నగరగుత్తికో – ‘‘కిం, దేవ, కాలపరిచ్ఛేదో కతో’’తి ఆహ. రాజా ‘‘న కతో, భణే’’తి ఆహ. ‘‘దుట్ఠు కతం, దేవ, అమనుస్సా హి పరిచ్ఛిన్నమత్తమేవ లభన్తి, అపరిచ్ఛిన్నే పన జనపదస్స ఆబాధో భవిస్సతి. హోతు, దేవ, కిఞ్చాపి ఏవమకాసి, అప్పోస్సుక్కో త్వం రజ్జసుఖం అనుభోహి, అహమేత్థ కాతబ్బం కరిస్సామీ’’తి. సో కాలస్సేవ వుట్ఠాయ బన్ధనాగారం గన్త్వా యే యే వజ్ఝా హోన్తి, తే తే సన్ధాయ – ‘‘యో జీవితత్థికో హోతి, సో నిక్ఖమతూ’’తి భణతి. యో పఠమం నిక్ఖమతి తం గేహం నేత్వా, న్హాపేత్వా, భోజేత్వా చ, ‘‘ఇమం థాలిపాకం యక్ఖస్స దేహీ’’తి పేసేతి. తం రుక్ఖమూలం పవిట్ఠమత్తంయేవ యక్ఖో భేరవం అత్తభావం నిమ్మినిత్వా మూలకన్దం వియ ఖాదతి. యక్ఖానుభావేన కిర మనుస్సానం కేసాదీని ఉపాదాయ సకలసరీరం నవనీతపిణ్డో వియ హోతి. యక్ఖస్స భత్తం గాహాపేత్తుం గతపురిసా తం దిస్వా భీతా యథామిత్తం ఆరోచేసుం. తతో పభుతి ‘‘రాజా చోరే గహేత్వా యక్ఖస్స దేతీ’’తి మనుస్సా చోరకమ్మతో పటివిరతా. తతో అపరేన సమయేన నవచోరానం అభావేన పురాణచోరానఞ్చ పరిక్ఖయేన బన్ధనాగారాని సుఞ్ఞాని అహేసుం.

అథ నగరగుత్తికో రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా అత్తనో ధనం నగరరచ్ఛాసు ఛడ్డాపేసి – ‘‘అప్పేవ నామ కోచి లోభేన గణ్హేయ్యా’’తి. తం పాదేనపి న కోచి ఛుపి. సో చోరే అలభన్తో అమచ్చానం ఆరోచేసి. అమచ్చా ‘‘కులపటిపాటియా ఏకమేకం జిణ్ణకం పేసేమ, సో పకతియాపి మచ్చుముఖే వత్తతీ’’తి ఆహంసు. రాజా ‘‘‘అమ్హాకం పితరం, అమ్హాకం పితామహం పేసేతీ’తి మనుస్సా ఖోభం కరిస్సన్తి, మా వో ఏతం రుచ్చీ’’తి నివారేసి. ‘‘తేన హి, దేవ, దారకం పేసేమ ఉత్తానసేయ్యకం, తథావిధస్స హి ‘మాతా మే పితా మే’తి సినేహో నత్థీ’’తి ఆహంసు. రాజా అనుజాని. తే తథా అకంసు. నగరే దారకమాతరో చ దారకే గహేత్వా గబ్భినియో చ పలాయిత్వా పరజనపదే దారకే సంవడ్ఢేత్వా ఆనేన్తి. ఏవం సబ్బానిపి ద్వాదస వస్సాని గతాని.

తతో ఏకదివసం సకలనగరం విచినిత్వా ఏకమ్పి దారకం అలభిత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం – ‘‘నత్థి, దేవ, నగరే దారకో ఠపేత్వా అన్తేపురే తవ పుత్తం ఆళవకకుమార’’న్తి. రాజా ‘‘యథా మమ పుత్తో పియో, ఏవం సబ్బలోకస్స, అత్తనా పన పియతరం నత్థి, గచ్ఛథ, తమ్పి దత్వా మమ జీవితం రక్ఖథా’’తి ఆహ. తేన చ సమయేన ఆళవకకుమారస్స మాతా పుత్తం న్హాపేత్వా, మణ్డేత్వా, దుకూలచుమ్బటకే కత్వా, అఙ్కే సయాపేత్వా, నిసిన్నా హోతి. రాజపురిసా రఞ్ఞో ఆణాయ తత్థ గన్త్వా విప్పలపన్తియా తస్సా సోళసన్నఞ్చ ఇత్థిసహస్సానం సద్ధిం ధాతియా తం ఆదాయ పక్కమింసు ‘‘స్వే యక్ఖభక్ఖో భవిస్సతీ’’తి. తం దివసఞ్చ భగవా పచ్చూససమయే పచ్చుట్ఠాయ జేతవనమహావిహారే గన్ధకుటియం మహాకరుణాసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా పున బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో అద్దస ఆళవకస్స కుమారస్స అనాగామిఫలుప్పత్తియా ఉపనిస్సయం, యక్ఖస్స చ సోతాపత్తిఫలుప్పత్తియా ఉపనిస్సయం దేసనాపరియోసానే చ చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మచక్ఖుపటిలాభస్సాతి. తస్మా విభాతాయ రత్తియా పురేభత్తకిచ్చం కత్వా అనిట్ఠితపచ్ఛాభత్తకిచ్చోవ కాళపక్ఖఉపోసథదివసే వత్తమానే ఓగ్గతే సూరియే ఏకకోవ అదుతియో పత్తచీవరమాదాయ పాదగమనేనేవ సావత్థితో తింస యోజనాని గన్త్వా తస్స యక్ఖస్స భవనం పావిసి. తేన వుత్తం ‘‘ఆళవకస్స యక్ఖస్స భవనే’’తి.

కిం పన భగవా యస్మిం నిగ్రోధే ఆళవకస్స భవనం, తస్స మూలే విహాసి, ఉదాహు భవనేయేవాతి? వుచ్చతే – భవనేయేవ. యథేవ హి యక్ఖా అత్తనో భవనం పస్సన్తి, తథా భగవాపి. సో తత్థ గన్త్వా భవనద్వారే అట్ఠాసి. తదా ఆళవకో హిమవన్తే యక్ఖసమాగమం గతో హోతి. తతో ఆళవకస్స ద్వారపాలో గద్రభో నామ యక్ఖో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా, వన్దిత్వా – ‘‘కిం, భన్తే, భగవా వికాలే ఆగతో’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, గద్రభ, ఆగతోమ్హి. సచే తే అగరు, విహరేయ్యామేకరత్తిం ఆళవకస్స భవనే’’తి. ‘‘న మే, భన్తే, గరు, అపిచ ఖో సో యక్ఖో కక్ఖళో ఫరుసో, మాతాపితూనమ్పి అభివాదనాదీని న కరోతి, మా రుచ్చి భగవతో ఇధ వాసో’’తి. ‘‘జానామి, గద్రభ, తస్స కక్ఖళత్తం, న కోచి మమన్తరాయో భవిస్సతి, సచే తే అగరు, విహరేయ్యామేకరత్తి’’న్తి.

దుతియమ్పి గద్రభో యక్ఖో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అగ్గితత్తకపాలసదిసో, భన్తే, ఆళవకో, ‘మాతాపితరో’తి వా ‘సమణబ్రాహ్మణా’తి వా ‘ధమ్మో’తి వా న జానాతి, ఇధాగతానం చిత్తక్ఖేపమ్పి కరోతి, హదయమ్పి ఫాలేతి, పాదేపి గహేత్వా పరసముద్దే వా పరచక్కవాళే వా ఖిపతీ’’తి. దుతియమ్పి భగవా ఆహ – ‘‘జానామి, గద్రభ, సచే తే అగరు, విహరేయ్యామేకరత్తి’’న్తి. తతియమ్పి గద్రభో యక్ఖో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అగ్గితత్తకపాలసదిసో, భన్తే, ఆళవకో, ‘మాతాపితరో’తి వా ‘సమణబ్రాహ్మణా’తి వా ‘ధమ్మో’తి వా న జానాతి, ఇధాగతానం చిత్తక్ఖేపమ్పి కరోతి, హదయమ్పి ఫాలేతి, పాదేపి గహేత్వా పరసముద్దే వా పరచక్కవాళే వా ఖిపతీ’’తి. తతియమ్పి భగవా ఆహ – ‘‘జానామి, గద్రభ, సచే తే అగరు, విహరేయ్యామేకరత్తి’’న్తి. ‘‘న మే, భన్తే, గరు, అపిచ ఖో సో యక్ఖో అత్తనో అనారోచేత్వా అనుజానన్తం మం జీవితా వోరోపేయ్య, ఆరోచేమి, భన్తే, తస్సా’’తి. ‘‘యథాసుఖం, గద్రభ, ఆరోచేహీ’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, త్వమేవ జానాహీ’’తి భగవన్తం అభివాదేత్వా హిమవన్తాభిముఖో పక్కామి. భవనద్వారమ్పి సయమేవ భగవతో వివరమదాసి. భగవా అన్తోభవనం పవిసిత్వా యత్థ అభిలక్ఖితేసు మఙ్గలదివసాదీసు నిసీదిత్వా ఆళవకో సిరిం అనుభోతి, తస్మింయేవ దిబ్బరతనపల్లఙ్కే నిసీదిత్వా సువణ్ణాభం ముఞ్చి. తం దిస్వా యక్ఖస్స ఇత్థియో ఆగన్త్వా, భగవన్తం వన్దిత్వా, సమ్పరివారేత్వా నిసీదింసు. భగవా ‘‘పుబ్బే తుమ్హే దానం దత్వా, సీలం సమాదియిత్వా, పూజనేయ్యం పూజేత్వా, ఇమం సమ్పత్తిం పత్తా, ఇదానిపి తథేవ కరోథ, మా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఇస్సామచ్ఛరియాభిభూతా విహరథా’’తిఆదినా నయేన తాసం పకిణ్ణకధమ్మకథం కథేసి. తా చ భగవతో మధురనిగ్ఘోసం సుత్వా, సాధుకారసహస్సాని దత్వా, భగవన్తం పరివారేత్వా నిసీదింసుయేవ. గద్రభోపి హిమవన్తం గన్త్వా ఆళవకస్స ఆరోచేసి – ‘‘యగ్ఘే, మారిస, జానేయ్యాసి, విమానే తే భగవా నిసిన్నో’’తి. సో గద్రభస్స సఞ్ఞమకాసి ‘‘తుణ్హీ హోహి, గన్త్వా కత్తబ్బం కరిస్సామీ’’తి. పురిసమానేన కిర లజ్జితో అహోసి, తస్మా ‘‘మా కోచి పరిసమజ్ఝే సుణేయ్యా’’తి వారేసి.

తదా సాతాగిరహేమవతా భగవన్తం జేతవనేయేవ వన్దిత్వా ‘‘యక్ఖసమాగమం గమిస్సామా’’తి సపరివారా నానాయానేహి ఆకాసేన గచ్ఛన్తి. ఆకాసే చ యక్ఖానం న సబ్బత్థ మగ్గో అత్థి, ఆకాసట్ఠాని విమానాని పరిహరిత్వా మగ్గట్ఠానేనేవ మగ్గో హోతి. ఆళవకస్స పన విమానం భూమట్ఠం సుగుత్తం పాకారపరిక్ఖిత్తం సుసంవిహితద్వారట్టాలకగోపురం, ఉపరి కంసజాలసఞ్ఛన్నం మఞ్జూససదిసం తియోజనం ఉబ్బేధేన. తస్స ఉపరి మగ్గో హోతి. తే తం పదేసమాగమ్మ గన్తుం అసమత్థా అహేసుం. బుద్ధానఞ్హి నిసిన్నోకాసస్స ఉపరిభాగేన యావ భవగ్గా, తావ కోచి గన్తుం అసమత్థో. తే ‘‘కిమిద’’న్తి ఆవజ్జేత్వా భగవన్తం దిస్వా ఆకాసే ఖిత్తలేడ్డు వియ ఓరుయ్హ వన్దిత్వా, ధమ్మం సుత్వా, పదక్ఖిణం కత్వా ‘‘యక్ఖసమాగమం గచ్ఛామ భగవా’’తి తీణి వత్థూని పసంసన్తా యక్ఖసమాగమం అగమంసు. ఆళవకో తే దిస్వా ‘‘ఇధ నిసీదథా’’తి పటిక్కమ్మ ఓకాసమదాసి. తే ఆళవకస్స నివేదేసుం ‘‘లాభా తే, ఆళవక, యస్స తే భవనే భగవా విహరతి, గచ్ఛావుసో భగవన్తం పయిరుపాసస్సూ’’తి. ఏవం భగవా భవనేయేవ విహాసి, న యస్మిం నిగ్రోధే ఆళవకస్స భవనం, తస్స మూలేతి. తేన వుత్తం ‘‘ఏకం సమయం భగవా ఆళవియం విహరతి ఆళవకస్స యక్ఖస్స భవనే’’తి.

అథ ఖో ఆళవకో…పే… భగవన్తం ఏతదవోచ ‘‘నిక్ఖమ సమణా’’తి. ‘‘కస్మా పనాయం ఏతదవోచా’’తి? వుచ్చతే – రోసేతుకామతాయ. తత్రేవం ఆదితో పభుతి సమ్బన్ధో వేదితబ్బో – అయఞ్హి యస్మా అస్సద్ధస్స సద్ధాకథా దుక్కథా హోతి దుస్సీలాదీనం సీలాదికథా వియ, తస్మా తేసం యక్ఖానం సన్తికా భగవతో పసంసం సుత్వా ఏవ అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తలోణసక్ఖరా వియ అబ్భన్తరకోపేన తటతటాయమానహదయో హుత్వా ‘‘కో సో భగవా నామ, యో మమ భవనం పవిట్ఠో’’తి ఆహ. తే ఆహంసు – ‘‘న త్వం, ఆవుసో, జానాసి భగవన్తం అమ్హాకం సత్థారం, యో తుసితభవనే ఠితో పఞ్చ మహావిలోకనాని విలోకేత్వా’’తిఆదినా నయేన యావ ధమ్మచక్కప్పవత్తనం కథేన్తా పటిసన్ధిఆదినా ద్వత్తింస పుబ్బనిమిత్తాని వత్వా ‘‘ఇమానిపి త్వం, ఆవుసో, అచ్ఛరియాని నాద్దసా’’తి చోదేసుం. సో దిస్వాపి కోధవసేన ‘‘నాద్దస’’న్తి ఆహ. ఆవుసో ఆళవక పస్సేయ్యాసి వా త్వం, న వా, కో తయా అత్థో పస్సతా వా అపస్సతా వా, కిం త్వం కరిస్ససి అమ్హాకం సత్థునో, యో త్వం తం ఉపనిధాయ చలక్కకుధమహాఉసభసమీపే తదహుజాతవచ్ఛకో వియ, తిధాపభిన్నమత్తవారణసమీపే భిఙ్కపోతకో వియ, భాసురవిలమ్బకేసరఉపసోభితక్ఖన్ధస్స మిగరఞ్ఞో సమీపే జరసిఙ్గాలో వియ, దియడ్ఢయోజనసతప్పవడ్ఢకాయసుపణ్ణరాజసమీపే ఛిన్నపక్ఖకాకపోతకో వియ ఖాయసి, గచ్ఛ యం తే కరణీయం, తం కరోహీతి. ఏవం వుత్తే కుద్ధో ఆళవకో ఉట్ఠహిత్వా మనోసిలాతలే వామపాదేన ఠత్వా ‘‘పస్సథ దాని తుమ్హాకం వా సత్థా మహానుభావో, అహం వా’’తి దక్ఖిణపాదేన సట్ఠియోజనమత్తం కేలాసపబ్బతకూటం అక్కమి, తం అయోకూటపహటో నిద్ధన్తఅయోపిణ్డో వియ పపటికాయో ముఞ్చి. సో తత్ర ఠత్వా ‘‘అహం ఆళవకో’’తి ఘోసేసి, సకలజమ్బుదీపం సద్దో ఫరి.

చత్తారో కిర సద్దా సకలజమ్బుదీపే సుయ్యింసు – యఞ్చ పుణ్ణకో యక్ఖసేనాపతి ధనఞ్చయకోరబ్యరాజానం జూతే జినిత్వా అప్ఫోటేత్వా ‘‘అహం జిని’’న్తి ఉగ్ఘోసేసి, యఞ్చ సక్కో దేవానమిన్దో కస్సపస్స భగవతో సాసనే పరిహాయమానే విస్సకమ్మం దేవపుత్తం సునఖం కారేత్వా ‘‘అహం పాపభిక్ఖూ చ పాపభిక్ఖునియో చ ఉపాసకే చ ఉపాసికాయో చ సబ్బేవ అధమ్మవాదినో ఖాదామీ’’తి ఉగ్ఘోసాపేసి, యఞ్చ కుసజాతకే పభావతిహేతు సత్తహి రాజూహి నగరే ఉపరుద్ధే పభావతిం అత్తనా సహ హత్థిక్ఖన్ధం ఆరోపేత్వా నగరా నిక్ఖమ్మ ‘‘అహం సీహస్సరకుసమహారాజా’’తి మహాపురిసో ఉగ్ఘోసేసి, యఞ్చ ఆళవకో కేలాసముద్ధని ఠత్వా ‘‘అహం ఆళవకో’’తి. తదా హి సకలజమ్బుదీపే ద్వారే ద్వారే ఠత్వా ఉగ్ఘోసితసదిసం అహోసి, తియోజనసహస్సవిత్థతో చ హిమవాపి సఙ్కమ్పి యక్ఖస్స ఆనుభావేన.

సో వాతమణ్డలం సముట్ఠాపేసి – ‘‘ఏతేనేవ సమణం పలాపేస్సామీ’’తి. తే పురత్థిమాదిభేదా వాతా సముట్ఠహిత్వా అడ్ఢయోజనయోజనద్వియోజనతియోజనప్పమాణాని పబ్బతకూటాని పదాలేత్వా వనగచ్ఛరుక్ఖాదీని ఉమ్మూలేత్వా ఆళవీనగరం పక్ఖన్తా జిణ్ణహత్థిసాలాదీని చుణ్ణేన్తా ఛదనిట్ఠకా ఆకాసే భమేన్తా. భగవా ‘‘మా కస్సచి ఉపరోధో హోతూ’’తి అధిట్ఠాసి. తే వాతా దసబలం పత్వా చీవరకణ్ణమత్తమ్పి చాలేతుం నాసక్ఖింసు. తతో మహావస్సం సముట్ఠాపేసి ‘‘ఉదకేన అజ్ఝోత్థరిత్వా సమణం మారేస్సామీ’’తి. తస్సానుభావేన ఉపరూపరి సతపటలసహస్సపటలాదిభేదా వలాహకా ఉట్ఠహిత్వా వస్సింసు, వుట్ఠిధారావేగేన పథవీ ఛిద్దా అహోసి, వనరుక్ఖాదీనం ఉపరి మహోఘో ఆగన్త్వా దసబలస్స చీవరే ఉస్సావబిన్దుమత్తమ్పి తేమేతుం నాసక్ఖి. తతో పాసాణవస్సం సముట్ఠాపేసి, మహన్తాని మహన్తాని పబ్బతకూటాని ధూమాయన్తాని పజ్జలన్తాని ఆకాసేనాగన్త్వా దసబలం పత్వా దిబ్బమాలాగుళాని సమ్పజ్జింసు. తతో పహరణవస్సం సముట్ఠాపేసి, ఏకతోధారాఉభతోధారా అసిసత్తిఖురప్పాదయో ధూమాయన్తా పజ్జలన్తా ఆకాసేనాగన్త్వా దసబలం పత్వా దిబ్బపుప్ఫాని అహేసుం. తతో అఙ్గారవస్సం సముట్ఠాపేసి, కింసుకవణ్ణా అఙ్గారా ఆకాసేనాగన్త్వా దసబలస్స పాదమూలే దిబ్బపుప్ఫాని హుత్వా వికిరింసు. తతో కుక్కులవస్సం సముట్ఠాపేసి, అచ్చుణ్హో కుక్కులో ఆకాసేనాగన్త్వా దసబలస్స పాదమూలే చన్దనచుణ్ణం హుత్వా నిపతి. తతో వాలుకావస్సం సముట్ఠాపేసి, అతిసుఖుమా వాలుకా ధూమాయన్తా పజ్జలన్తా ఆకాసేనాగన్త్వా దసబలస్స పాదమూలే దిబ్బపుప్ఫాని హుత్వా నిపతింసు. తతో కలలవస్సం సముట్ఠాపేసి, తం కలలవస్సం ధూమాయన్తం పజ్జలన్తం ఆకాసేనాగన్త్వా దసబలస్స పాదమూలే దిబ్బగన్ధం హుత్వా నిపతి. తతో అన్ధకారం సముట్ఠాపేసి ‘‘భింసేత్వా సమణం పలాపేస్సామీ’’తి. తం చతురఙ్గసమన్నాగతన్ధకారసదిసం హుత్వా దసబలం పత్వా సూరియప్పభావిహతమివన్ధకారం అన్తరధాయి.

ఏవం యక్ఖో ఇమాహి నవహి వాతవస్సపాసాణపహరణఙ్గారకుక్కులవాలుకకలలన్ధకారవుట్ఠీహి భగవన్తం పలాపేతుం అసక్కోన్తో నానావిధపహరణహత్థాయ అనేకప్పకారరూపభూతగణసమాకులాయ చతురఙ్గినియా సేనాయ సయమేవ భగవన్తం అభిగతో. తే భూతగణా అనేకప్పకారే వికారే కత్వా ‘‘గణ్హథ హనథా’’తి భగవతో ఉపరి ఆగచ్ఛన్తా వియ హోన్తి, అపిచ తే నిద్ధన్తలోహపిణ్డం వియ మక్ఖికా, భగవన్తం అల్లీయితుం అసమత్థా ఏవం అహేసుం. ఏవం సన్తేపి యథా బోధిమణ్డే మారో ఆగతవేలాయమేవ నివత్తో, తథా అనివత్తిత్వా ఉపడ్ఢరత్తిమత్తం బ్యాకులమకంసు. ఏవం ఉపడ్ఢరత్తిమత్తం అనేకప్పకారవిభింసనదస్సనేనపి భగవన్తం చాలేతుమసక్కోన్తో ఆళవకో చిన్తేసి – ‘‘యంనూనాహం కేనచి అజేయ్యం దుస్సావుధం ముఞ్చేయ్య’’న్తి.

చత్తారి కిర ఆవుధాని లోకే సేట్ఠాని – సక్కస్స వజిరావుధం, వేస్సవణస్స గదావుధం, యమస్స నయనావుధం, ఆళవకస్స దుస్సావుధన్తి. యది హి సక్కో కుద్ధో వజిరావుధం సినేరుమత్థకే పహరేయ్య అట్ఠసట్ఠిసహస్సాధికయోజనసతసహస్సం సినేరుం వినివిజ్ఝిత్వా హేట్ఠతో గచ్ఛేయ్య. వేస్సవణస్స పుథుజ్జనకాలే విస్సజ్జితగదా బహూనం యక్ఖసహస్సానం సీసం పాతేత్వా పున హత్థపాసం ఆగన్త్వా తిట్ఠతి. యమేన కుద్ధేన నయనావుధేన ఓలోకితమత్తే అనేకాని కుమ్భణ్డసహస్సాని తత్తకపాలే తిలా వియ విప్ఫురన్తాని వినస్సన్తి. ఆళవకో కుద్ధో సచే ఆకాసే దుస్సావుధం ముఞ్చేయ్య, ద్వాదస వస్సాని దేవో న వస్సేయ్య. సచే పథవియం ముఞ్చేయ్య, సబ్బరుక్ఖతిణాదీని సుస్సిత్వా ద్వాదసవస్సన్తరం న పున రుహేయ్యుం. సచే సముద్దే ముఞ్చేయ్య, తత్తకపాలే ఉదకబిన్దు వియ సబ్బముదకం సుస్సేయ్య. సచే సినేరుసదిసేపి పబ్బతే ముఞ్చేయ్య, ఖణ్డాఖణ్డం హుత్వా వికిరేయ్య. సో ఏవం మహానుభావం దుస్సావుధం ఉత్తరీయకతం ముఞ్చిత్వా అగ్గహేసి. యేభుయ్యేన దససహస్సిలోకధాతుదేవతా వేగేన సన్నిపతింసు – ‘‘అజ్జ భగవా ఆళవకం దమేస్సతి, తత్థ ధమ్మం సోస్సామా’’తి. యుద్ధదస్సనకామాపి దేవతా సన్నిపతింసు. ఏవం సకలమ్పి ఆకాసం దేవతాహి పురిపుణ్ణమహోసి.

అథ ఆళవకో భగవతో సమీపే ఉపరూపరి విచరిత్వా వత్థావుధం ముఞ్చి. తం అసనివిచక్కం వియ ఆకాసే భేరవసద్దం కరోన్తం ధూమాయన్తం పజ్జలన్తం భగవన్తం పత్వా యక్ఖస్స మానమద్దనత్థం పాదముఞ్ఛనచోళకం హుత్వా పాదమూలే నిపతి. ఆళవకో తం దిస్వా ఛిన్నవిసాణో వియ ఉసభో, ఉద్ధటదాఠో వియ సప్పో, నిత్తేజో నిమ్మదో నిపతితమానద్ధజో హుత్వా చిన్తేసి – ‘‘దుస్సావుధమ్పి సమణం నభిభోసి, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి? ఇదం కారణం, మేత్తావిహారయుత్తో సమణో, హన్ద నం రోసేత్వా మేత్తాయ వియోజేమీతి. ఇమినా సమ్బన్ధేనేతం వుత్తం – ‘‘అథ ఖో ఆళవకో యక్ఖో యేన భగవా…పే… నిక్ఖమ సమణా’’తి. తత్రాయమధిప్పాయో – కస్మా మయా అననుఞ్ఞాతో మమ భవనం పవిసిత్వా ఘరసామికో వియ ఇత్థాగారస్స మజ్ఝే నిసిన్నోసి, నను అయుత్తమేతం సమణస్స యదిదం అదిన్నపటిభోగో ఇత్థిసంసగ్గో చ, తస్మా యది త్వం సమణధమ్మే ఠితో, నిక్ఖమ సమణాతి. ఏకే పన ‘‘ఏతాని అఞ్ఞాని చ ఫరుసవచనాని వత్వా ఏవాయం ఏతదవోచా’’తి భణన్తి.

అథ భగవా ‘‘యస్మా థద్ధో పటిథద్ధభావేన వినేతుం న సక్కా, సో హి పటిథద్ధభావే కరియమానే సేయ్యథాపి చణ్డస్స కుక్కురస్స నాసాయ పిత్తం భిన్దేయ్య, సో భియ్యోసో మత్తాయ చణ్డతరో అస్స, ఏవం థద్ధతరో హోతి, ముదునా పన సో సక్కా వినేతు’’న్తి ఞత్వా ‘‘సాధావుసో’’తి పియవచనేన తస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా నిక్ఖమి. తేన వుత్తం ‘‘సాధావుసోతి భగవా నిక్ఖమీ’’తి.

తతో ఆళవకో ‘‘సువచో వతాయం సమణో ఏకవచనేనేవ నిక్ఖన్తో, ఏవం నామ నిక్ఖమేతుం సుఖం సమణం అకారణేనేవాహం సకలరత్తిం యుద్ధేన అబ్భుయ్యాసి’’న్తి ముదుచిత్తో హుత్వా పున చిన్తేసి ‘‘ఇదానిపి న సక్కా జానితుం, కిం ను ఖో సువచతాయ నిక్ఖన్తో, ఉదాహు కోధేన, హన్ద నం వీమంసామీ’’తి. తతో ‘‘పవిస సమణా’’తి ఆహ. అథ ‘‘సువచో’’తి ముదుభూతచిత్తవవత్థానకరణత్థం పునపి పియవచనం వదన్తో సాధావుసోతి భగవా పావిసి. ఆళవకో పునప్పునం తమేవ సువచభావం వీమంసన్తో దుతియమ్పి తతియమ్పి ‘‘నిక్ఖమ పవిసా’’తి ఆహ. భగవాపి తథా అకాసి. యది న కరేయ్య, పకతియాపి థద్ధయక్ఖస్స చిత్తం థద్ధతరం హుత్వా ధమ్మకథాయ భాజనం న భవేయ్య. తస్మా యథా నామ మాతా రోదన్తం పుత్తకం యం సో ఇచ్ఛతి, తం దత్వా వా కత్వా వా సఞ్ఞాపేతి, తథా భగవా కిలేసరోదనేన రోదన్తం యక్ఖం సఞ్ఞాపేతుం యం సో భణతి, తం అకాసి. యథా చ ధాతీ థఞ్ఞం అపివన్తం దారకం కిఞ్చి దత్వా ఉపలాళేత్వా పాయేతి, తథా భగవా యక్ఖం లోకుత్తరధమ్మఖీరం పాయేతుం తస్స పత్థితవచనకరణేన ఉపలాళేన్తో ఏవమకాసి. యథా చ పురిసో లాబుమ్హి చతుమధురం పూరేతుకామో తస్సబ్భన్తరం సోధేతి, ఏవం భగవా యక్ఖస్స చిత్తే లోకుత్తరచతుమధురం పూరేతుకామో తస్స అబ్భన్తరే కోధమలం సోధేతుం యావ తతియం నిక్ఖమనపవేసనం అకాసి.

అథ ఆళవకో ‘‘సువచో అయం సమణో, ‘నిక్ఖమా’తి వుత్తో నిక్ఖమతి, ‘పవిసా’తి వుత్తో పవిసతి, యంనూనాహం ఇమం సమణం ఏవమేవం సకలరత్తిం కిలమేత్వా, పాదే గహేత్వా, పారగఙ్గాయ ఖిపేయ్య’’న్తి పాపకం చితం ఉప్పాదేత్వా చతుత్థవారం ఆహ – ‘‘నిక్ఖమ సమణా’’తి. తం ఞత్వా భగవా ‘‘న ఖ్వాహం త’’న్తి ఆహ. ‘‘ఏవం వుత్తే తదుత్తరిం కరణీయం పరియేసమానో పఞ్హం పుచ్ఛితబ్బం మఞ్ఞిస్సతి, తం ధమ్మకథాయ ముఖం భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘న ఖ్వాహం త’’న్తి ఆహ. తత్థ నఇతి పటిక్ఖేపే, ఖోఇతి అవధారణే. అహన్తి అత్తనిదస్సనం, న్తి హేతువచనం. తేనేత్థ ‘‘యస్మా త్వం ఏవం చిన్తేసి, తస్మా అహం ఆవుసో నేవ నిక్ఖమిస్సామి, యం తే కరణీయం, తం కరోహీ’’తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

తతో ఆళవకో యస్మా పుబ్బేపి ఆకాసేనాగమనవేలాయం ‘‘కిం ను ఖో, ఏతం సువణ్ణవిమానం, ఉదాహు రజతమణివిమానానం అఞ్ఞతరం, హన్ద నం పస్సామా’’తి ఏవం అత్తనో విమానం ఆగతే ఇద్ధిమన్తే తాపసపరిబ్బాజకే పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జేతుమసక్కోన్తే చిత్తక్ఖేపాదీహి విహేఠేతి. కథం? అమనుస్సా హి భింసనకరూపదస్సనేన వా హదయవత్థుపరిమద్దనేన వాతి ద్వీహాకారేహి చిత్తక్ఖేపం కరోన్తి. అయం పన యస్మా ‘‘ఇద్ధిమన్తో భింసనకరూపదస్సనేన న తసన్తీ’’తి ఞత్వా అత్తనో ఇద్ధిప్పభావేన సుఖుమత్తభావం నిమ్మినిత్వా, తేసం అన్తో పవిసిత్వా హదయవత్థుం పరిమద్దతి, తతో చిత్తసన్తతి న సణ్ఠాతి, తస్సా అసణ్ఠమానాయ ఉమ్మత్తకా హోన్తి ఖిత్తచిత్తా. ఏవం ఖిత్తచిత్తానం ఏతేసం ఉరమ్పి ఫాలేతి, పాదేపి నే గహేత్వా పారగఙ్గాయ ఖిపతి ‘‘మాస్సు మే పున ఏవరూపా భవనమాగమింసూ’’తి, తస్మా తే పఞ్హే సరిత్వా ‘‘యంనూనాహం ఇమం సమణం ఇదాని ఏవం విహేఠేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా ఆహ ‘‘పఞ్హం తం సమణా’’తిఆది.

కుతో పనస్స తే పఞ్హాతి? తస్స కిర మాతాపితరో కస్సపం భగవన్తం పయిరుపాసిత్వా అట్ఠ పఞ్హే సవిస్సజ్జనే ఉగ్గహేసుం. తే దహరకాలే ఆళవకం పరియాపుణాపేసుం. సో కాలచ్చయేన విస్సజ్జనం సమ్ముస్సి. తతో ‘‘ఇమే పఞ్హాపి మా వినస్సన్తూ’’తి సువణ్ణపట్టే జాతిహిఙ్గులకేన లిఖాపేత్వా విమానే నిక్ఖిపి. ఏవమేతే బుద్ధపఞ్హా బుద్ధవిసయా ఏవ హోన్తి. భగవా తం సుత్వా యస్మా బుద్ధానం పరిచ్చత్తలాభన్తరాయో వా జీవితన్తరాయో వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణబ్యామప్పభానం పటిఘాతో వా న సక్కా కేనచి కాతుం, తస్మా తం లోకే అసాధారణం బుద్ధానుభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న ఖ్వాహం తం, ఆవుసో, పస్సామి సదేవకే లోకే’’తి.

తత్థ ‘‘సదేవకవచనేన పఞ్చకామావచరదేవగ్గహణ’’న్తిఆదినా నయేన ఏతేసం పదానం అత్థమత్తదస్సనేన సఙ్ఖేపో వుత్తో, న అనుసన్ధియోజనాక్కమేన విత్థారో. స్వాయం వుచ్చతి – సదేవకవచనేన హి ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతో సబ్బదేవేసు గహితేసుపి యేసం తత్థ సన్నిపతితే దేవగణే విమతి అహోసి ‘‘మారో మహానుభావో ఛకామావచరిస్సరో వసవత్తీ పచ్చనీకసాతో ధమ్మదేస్సీ కురురకమ్మన్తో, కిం ను ఖో, సోపిస్స చిత్తక్ఖేపాదీని న కరేయ్యా’’తి, తేసం విమతిపటిబాహనత్థం ‘‘సమారకే’’తి ఆహ. తతో యేసం అహోసి – ‘‘బ్రహ్మా మహానుభావో ఏకఙ్గులియా ఏకచక్కవాళసహస్సే ఆలోకం కరోతి, ద్వీహి…పే… దసహి అఙ్గులీహి దససు చక్కవాళసహస్సేసు, అనుత్తరఞ్చ ఝానసమాపత్తిసుఖం పటిసంవేదేతి, కిం సోపి న కరేయ్యా’’తి, తేసం విమతిపటిబాహనత్థం ‘‘సబ్రహ్మకే’’తి ఆహ. అథ యేసం అహోసి ‘‘పుథు సమణబ్రాహ్మణా సాసనస్స పచ్చత్థికా పచ్చామిత్తా మన్తాదిబలసమన్నాగతా, కిం తేపి న కరేయ్యు’’న్తి, తేసం విమతిపటిబాహనత్థం ‘‘సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయా’’తి ఆహ. ఏవం ఉక్కట్ఠట్ఠానేసు కస్సచి అభావం దస్సేత్వా ఇదాని సదేవమనుస్సాయాతి వచనేన సమ్ముతిదేవే అవసేసమనుస్సే చ ఉపాదాయ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేనేవ సేససత్తలోకేపి కస్సచి అభావం దస్సేసీతి ఏవమేత్థ అనుసన్ధియోజనాక్కమో వేదితబ్బో.

ఏవం భగవా తస్స బాధనచిత్తం పటిసేధేత్వా పఞ్హపుచ్ఛనే ఉస్సాహం జనేన్తో ఆహ ‘‘అపిచ త్వం, ఆవుసో, పుచ్ఛ యదాకఙ్ఖసీ’’తి. తస్సత్థో – పుచ్ఛ, యది ఆకఙ్ఖసి, న మే పఞ్హవిస్సజ్జనే భారో అత్థి. అథ వా ‘‘పుచ్ఛ యం ఆకఙ్ఖసి, తే సబ్బం విస్సజ్జేస్సామీ’’తి సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేసి అసాధారణం పచ్చేకబుద్ధఅగ్గసావకమహాసావకేహి. తే హి ‘‘పుచ్ఛావుసో సుత్వా వేదిస్సామా’’తి వదన్తి. బుద్ధా పన ‘‘పుచ్ఛావుసో యదాకఙ్ఖసీ’’తి (సం. ని. ౧.౨౩౭, ౨౪౬) వా,

‘‘పుచ్ఛ వాసవ మం పఞ్హం, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛసీ’’తి వా. (దీ. ని. ౨.౩౫౬);

‘‘బావరిస్స చ తుయ్హం వా, సబ్బేసం సబ్బసంసయం;

కతావకాసా పుచ్ఛవ్హో, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛథా’’తి వా. (సు. ని. ౧౦౩౬) –

ఏవమాదినా నయేన దేవమనుస్సానం సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేన్తి. అనచ్ఛరియఞ్చేతం, యం భగవా బుద్ధభూమిం పత్వా ఏవం పవారణం పవారేయ్య, యో బోధిసత్తభూమియం పదేసఞాణే వత్తమానోపి –

‘‘కోణ్డఞ్ఞ పఞ్హాని వియాకరోహి, యాచన్తి తం ఇసయో సాధురూపా;

కోణ్డఞ్ఞ ఏసో మనుజేసు ధమ్మో, యం వుద్ధమాగచ్ఛతి ఏస భారో’’తి. (జా. ౨.౧౭.౬౦) –

ఏవం ఇసీహి యాచితో –

‘‘కతావకాసా పుచ్ఛన్తు భోన్తో, యం కిఞ్చి పఞ్హం మనసాభిపత్థితం;

అహఞ్హి తం తం వో వియాకరిస్సం, ఞత్వా సయం లోకమిమం పరఞ్చా’’తి. –

ఏవం సరభఙ్గకాలే సమ్భవజాతకే చ సకలజమ్బుదీపే తిక్ఖత్తుం విచరిత్వా పఞ్హానం అన్తకరం అదిస్వా జాతియా సత్తవస్సికో రథికాయ పంసుకీళికం కీళన్తో సుచిరతేన బ్రాహ్మణేన పుట్ఠో –

‘‘తగ్ఘ తే అహమక్ఖిస్సం, యథాపి కుసలో తథా;

రాజా చ ఖో నం జానాతి, యది కాహతి వా న వా’’తి. (జా. ౧.౧౬.౧౭౨) –

ఏవం సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేసి. ఏవం భగవతా ఆళవకస్స సబ్బఞ్ఞుపవారణాయ పవారితాయ అథ ఖో ఆళవకో యక్ఖో భగవన్తం గాథాయ అజ్ఝభాసి ‘‘కిం సూధ విత్త’’న్తి.

౧౮౩. తత్థ కిన్తి పుచ్ఛావచనం. సూతి పదపూరణమత్తే నిపాతో. ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. విత్తన్తి విదతి, పీతిం కరోతీతి విత్తం, ధనస్సేతం అధివచనం. సుచిణ్ణన్తి సుకతం. సుఖన్తి కాయికచేతసికం సాతం. ఆవహాతీతి ఆవహతి, ఆనేతి, దేతి, అప్పేతీతి వుత్తం హోతి హవేతి దళ్హత్థే నిపాతో. సాదుతరన్తి అతిసయేన సాదుం. ‘‘సాధుతర’’న్తిపి పాఠో. రసానన్తి రససఞ్ఞితానం ధమ్మానం. కథన్తి కేన పకారేన, కథంజీవినో జీవితం కథంజీవిజీవితం, గాథాబన్ధసుఖత్థం పన సానునాసికం వుచ్చతి. ‘‘కథంజీవిం జీవత’’న్తి వా పాఠో. తస్స జీవన్తానం కథంజీవిన్తి అత్థో. సేసమేత్థ పాకటమేవ. ఏవమిమాయ గాథాయ ‘‘కిం సు ఇధ లోకే పురిసస్స విత్తం సేట్ఠం, కిం సు సుచిణ్ణం సుఖమావహాతి, కిం రసానం సాదుతరం, కథంజీవినో జీవితం సేట్ఠమాహూ’’తి ఇమే చత్తారో పఞ్హే పుచ్ఛి.

౧౮౪. అథస్స భగవా కస్సపదసబలేన విస్సజ్జితనయేనేవ విస్సజ్జేన్తో ఇమం గాథమాహ ‘‘సద్ధీధ విత్త’’న్తి. తత్థ యథా హిరఞ్ఞసువణ్ణాది విత్తం ఉపభోగపరిభోగసుఖం ఆవహతి, ఖుప్పిపాసాదిదుక్ఖం పటిబాహతి, దాలిద్దియం వూపసమేతి, ముత్తాదిరతనపటిలాభహేతు హోతి, లోకసన్థుతిఞ్చ ఆవహతి, ఏవం లోకియలోకుత్తరా సద్ధాపి యథాసమ్భవం లోకియలోకుత్తరవిపాకసుఖమావహతి, సద్ధాధురేన పటిపన్నానం జాతిజరాదిదుక్ఖం పటిబాహతి, గుణదాలిద్దియం వూపసమేతి, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదిరతనపటిలాభహేతు హోతి.

‘‘సద్ధో సీలేన సమ్పన్నో, యసో భోగసమప్పితో;

యం యం పదేసం భజతి, తత్థ తత్థేవ పూజితో’’తి. (ధ. ప. ౩౦౩) –

వచనతో లోకసన్థుతిఞ్చ ఆవహతీతి కత్వా ‘‘విత్త’’న్తి వుత్తా. యస్మా పనేతం సద్ధావిత్తం అనుగామికం అనఞ్ఞసాధారణం సబ్బసమ్పత్తిహేతు, లోకియస్స హిరఞ్ఞసువణ్ణాదివిత్తస్సాపి నిదానం. సద్ధోయేవ హి దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా విత్తం అధిగచ్ఛతి, అస్సద్ధస్స పన విత్తం యావదేవ అనత్థాయ హోతి, తస్మా ‘‘సేట్ఠ’’న్తి వుత్తం. పురిసస్సాతి ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదదేసనా; తస్మా న కేవలం పురిసస్స, ఇత్థిఆదీనమ్పి సద్ధావిత్తమేవ సేట్ఠన్తి వేదితబ్బం.

ధమ్మోతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మో, దానసీలభావనాధమ్మో వా. సుచిణ్ణోతి సుకతో సుచరితో. సుఖమావహాతీతి సోణసేట్ఠిపుత్తరట్ఠపాలాదీనం వియ మనుస్ససుఖం, సక్కాదీనం వియ దిబ్బసుఖం, పరియోసానే చ మహాపదుమాదీనం వియ నిబ్బానసుఖఞ్చ ఆవహతీతి.

సచ్చన్తి అయం సచ్చసద్దో అనేకేసు అత్థేసు దిస్సతి. సేయ్యథిదం – ‘‘సచ్చం భణే న కుజ్ఝేయ్యా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౨౪) వాచాసచ్చే. ‘‘సచ్చే ఠితా సమణబ్రాహ్మణా చా’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౧.౪౩౩) విరతిసచ్చే. ‘‘కస్మా ను సచ్చాని వదన్తి నానా, పవాదియాసే కుసలావదానా’’తిఆదీసు (సు. ని. ౮౯౧) దిట్ఠిసచ్చే. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, బ్రాహ్మణసచ్చానీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౮౫) బ్రాహ్మణసచ్చే. ‘‘ఏకఞ్హి సచ్చం న దుతీయమత్థీ’’తిఆదీసు (సు. ని. ౮౯౦) పరమత్థసచ్చే. ‘‘చతున్నం సచ్చానం కతి కుసలా’’తిఆదీసు (విభ. ౨౧౬) అరియసచ్చే. ఇధ పన పరమత్థసచ్చం నిబ్బానం, విరతిసచ్చం వా అబ్భన్తరం కత్వా వాచాసచ్చం అధిప్పేతం, యస్సానుభావేన ఉదకాదీని వసే వత్తేన్తి జాతిజరామరణపారం తరన్తి. యథాహ –

‘‘సచ్చేన వాచేనుదకమ్పి ధావతి, విసమ్పి సచ్చేన హనన్తి పణ్డితా;

సచ్చేన దేవో థనయం పవస్సతి, సచ్చే ఠితా నిబ్బుతిం పత్థయన్తి.

‘‘యే కేచిమే అత్థి రసా పథబ్యా, సచ్చం తేసం సాదుతరం రసానం;

సచ్చే ఠితా సమణబ్రాహ్మణా చ, తరన్తి జాతిమరణస్స పార’’న్తి. (జా. ౨.౨౧.౪౩౩);

సాదుతరన్తి మధురతరం, పణీతతరం. రసానన్తి యే ఇమే ‘‘మూలరసో, ఖన్ధరసో’’తిఆదినా (ధ. స. ౬౨౮-౬౩౦) నయేన సాయనీయధమ్మా, యే చిమే ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సబ్బం ఫలరసం (మహావ. ౩౦౦) అరసరూపో భవం గోతమో, యే తే, బ్రాహ్మణ, రూపరసా, సద్దరసా (అ. ని. ౮.౧౧; పారా. ౩), అనాపత్తి రసరసే (పాచి. ౬౦౭-౬౦౯), అయం ధమ్మవినయో ఏకరసో విముత్తిరసో (అ. ని. ౮.౧౯; చూళవ. ౩౮౫), భాగీ వా భగవా అత్థరసస్స ధమ్మరసస్సా’’తిఆదినా (మహాని. ౧౪౯; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨) నయేన వాచారసూపవజ్జా అవసేసబ్యఞ్జనాదయో ధమ్మా ‘‘రసా’’తి వుచ్చన్తి, తేసం రసానం సచ్చం హవే సాదుతరం సచ్చమేవ సాదుతరం, సాధుతరం వా సేట్ఠతరం, ఉత్తమతరం. మూలరసాదయో హి సరీరం ఉపబ్రూహేన్తి, సంకిలేసికఞ్చ సుఖమావహన్తి. సచ్చరసే విరతిసచ్చవాచాసచ్చరసా సమథవిపస్సనాదీహి చిత్తముపబ్రూహేన్తి, అసంకిలేసికఞ్చ సుఖమావహన్తి, విముత్తిరసో పరమత్థసచ్చరసపరిభావితత్తా సాదు, అత్థరసధమ్మరసా చ తదధిగమూపాయభూతం అత్థఞ్చ ధమ్మఞ్చ నిస్సాయ పవత్తితోతి.

పఞ్ఞాజీవిన్తి ఏత్థ పన య్వాయం అన్ధేకచక్ఖుద్విచక్ఖుకేసు ద్విచక్ఖుపుగ్గలో గహట్ఠో వా కమ్మన్తానుట్ఠానసరణగమనదానసంవిభాగసీలసమాదానఉపోసథకమ్మాదిగహట్ఠపటిపదం, పబ్బజితో వా అవిప్పటిసారకరసీలసఙ్ఖాతం తదుత్తరిచిత్తవిసుద్ధిఆదిభేదం వా పబ్బజితపటిపదం పఞ్ఞాయ ఆరాధేత్వా జీవతి, తస్స పఞ్ఞాజీవినో జీవితం, తం వా పఞ్ఞాజీవిం జీవితం సేట్ఠమాహూతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

౧౮౫-౬. ఏవం భగవతా విస్సజ్జితే చత్తారోపి పఞ్హే సుత్వా అత్తమనో యక్ఖో అవసేసేపి చత్తారో పఞ్హే పుచ్ఛన్తో ‘‘కథం సు తరతి ఓఘ’’న్తి గాథమాహ. అథస్స భగవా పురిమనయేనేవ విస్సజ్జేన్తో ‘‘సద్ధాయ తరతీ’’తి గాథమాహ. తత్థ కిఞ్చాపి యో చతుబ్బిధం ఓఘం తరతి, సో సంసారణ్ణవమ్పి తరతి, వట్టదుక్ఖమ్పి అచ్చేతి, కిలేసమలాపి పరిసుజ్ఝతి, ఏవం సన్తేపి పన యస్మా అస్సద్ధో ఓఘతరణం అసద్దహన్తో న పక్ఖన్దతి, పఞ్చసు కామగుణేసు చిత్తవోస్సగ్గేన పమత్తో తత్థేవ సత్తవిసత్తతాయ సంసారణ్ణవం న తరతి, కుసీతో దుక్ఖం విహరతి వోకిణ్ణో అకుసలేహి ధమ్మేహి, అప్పఞ్ఞో సుద్ధిమగ్గం అజానన్తో న పరిసుజ్ఝతి, తస్మా తప్పటిపక్ఖం దస్సేన్తేన భగవతా అయం గాథా వుత్తా.

ఏవం వుత్తాయ చేతాయ యస్మా సోతాపత్తియఙ్గపదట్ఠానం సద్ధిన్ద్రియం, తస్మా ‘‘సద్ధాయ తరతి ఓఘ’’న్తి ఇమినా పదేన దిట్ఠోఘతరణం సోతాపత్తిమగ్గం సోతాపన్నఞ్చ పకాసేతి. యస్మా పన సోతాపన్నో కుసలానం ధమ్మానం భావనాయ సాతచ్చకిరియాసఙ్ఖాతేన అప్పమాదేన సమన్నాగతో దుతియమగ్గం ఆరాధేత్వా ఠపేత్వా సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగమనమత్తం అవసేసం సోతాపత్తిమగ్గేన అతిణ్ణం భవోఘవత్థుం సంసారణ్ణవం తరతి, తస్మా ‘‘అప్పమాదేన అణ్ణవ’’న్తి ఇమినా పదేన భవోఘతరణం సకదాగామిమగ్గం సకదాగామిఞ్చ పకాసేతి. యస్మా సకదాగామీ వీరియేన తతియమగ్గం ఆరాధేత్వా సకదాగామిమగ్గేన అనతీతం కామోఘవత్థుం; కామోఘసఞ్ఞితఞ్చ కామదుక్ఖమచ్చేతి, తస్మా ‘‘వీరియేన దుక్ఖమచ్చేతీ’’తి ఇమినా పదేన కామోఘతరణం అనాగామిమగ్గం అనాగామిఞ్చ పకాసేతి. యస్మా పన అనాగామీ విగతకామపఙ్కతాయ పరిసుద్ధాయ పఞ్ఞాయ ఏకన్తపరిసుద్ధం చతుత్థమగ్గపఞ్ఞం ఆరాధేత్వా అనాగామిమగ్గేన అప్పహీనం అవిజ్జాసఙ్ఖాతం పరమమలం పజహతి, తస్మా ‘‘పఞ్ఞాయ పరిసుజ్ఝతీ’’తి ఇమినా పదేన అవిజ్జోఘతరణం అరహత్తమగ్గం అరహన్తఞ్చ పకాసేతి. ఇమాయ చ అరహత్తనికూటేన కథితాయ గాథాయ పరియోసానే యక్ఖో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి.

౧౮౭. ఇదాని తమేవ ‘‘పఞ్ఞాయ పరిసుజ్ఝతీ’’తి ఏత్థ వుత్తం పఞ్ఞాపదం గహేత్వా అత్తనో పటిభానేన లోకియలోకుత్తరమిస్సకం పఞ్హం పుచ్ఛన్తో ‘‘కథం సు లభతే పఞ్ఞ’’న్తి ఇమం ఛప్పదగాథమాహ. తత్థ కథం సూతి సబ్బత్థేవ అత్థయుత్తిపుచ్ఛా హోతి. అయఞ్హి పఞ్ఞాదిఅత్థం ఞత్వా తస్స యుత్తిం పుచ్ఛతి ‘‘కథం కాయ యుత్తియా కేన కారణేన పఞ్ఞం లభతీ’’తి. ఏస నయో ధనాదీసు.

౧౮౮. అథస్స భగవా చతూహి కారణేహి పఞ్ఞాలాభం దస్సేన్తో ‘‘సద్దహానో’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యేన పుబ్బభాగే కాయసుచరితాదిభేదేన, అపరభాగే చ సత్తతింసబోధిపక్ఖియభేదేన ధమ్మేన అరహన్తో బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకా నిబ్బానం పత్తా, తం సద్దహానో అరహతం ధమ్మం నిబ్బానప్పత్తియా లోకియలోకుత్తరం పఞ్ఞం లభతి. తఞ్చ ఖో న సద్ధామత్తకేనేవ, యస్మా పన సద్ధాజాతో ఉపసఙ్కమతి, ఉపసఙ్కమన్తో పయిరుపాసతి, పయిరుపాసన్తో సోతం ఓదహతి, ఓహితసోతో ధమ్మం సుణాతి, తస్మా ఉపసఙ్కమనతో పభుతి యావ ధమ్మస్సవనేన సుస్సూసం లభతి. కి వుత్తం హోతి – తం ధమ్మం సద్దహిత్వాపి ఆచరియుపజ్ఝాయే కాలేన ఉపసఙ్కమిత్వా వత్తకరణేన పయిరుపాసిత్వా యదా పయిరుపాసనాయ ఆరాధితచిత్తా కిఞ్చి వత్తుకామా హోన్తి. అథ అధిగతాయ సోతుకామతాయ సోతం ఓదహిత్వా సుణన్తో లభతీతి. ఏవం సుసూసమ్పి చ సతిఅవిప్పవాసేన అప్పమత్తో సుభాసితదుబ్భాసితఞ్ఞుతాయ విచక్ఖణో ఏవ లభతి, న ఇతరో. తేనాహ ‘‘అప్పమత్తో విచక్ఖణో’’తి.

ఏవం యస్మా సద్ధాయ పఞ్ఞాలాభసంవత్తనికం పటిపదం పటిపజ్జతి, సుస్సూసాయ సక్కచ్చం పఞ్ఞాధిగమూపాయం సుణాతి, అప్పమాదేన గహితం న సమ్ముస్సతి, విచక్ఖణతాయ అనూనాధికం అవిపరీతఞ్చ గహేత్వా విత్థారికం కరోతి. సుస్సూసాయ వా ఓహితసోతో పఞ్ఞాపటిలాభహేతుం ధమ్మం సుణాతి, అప్పమాదేన సుత్వా ధమ్మం ధారేతి, విచక్ఖణతాయ ధతానం ధమ్మానం అత్థముపపరిక్ఖతి, అథానుపుబ్బేన పరమత్థసచ్చం సచ్ఛికరోతి, తస్మాస్స భగవా ‘‘కథం సు లభతే పఞ్ఞ’’న్తి పుట్ఠో ఇమాని చత్తారి కారణాని దస్సేన్తో ఇమం గాథమాహ – ‘‘సద్దహానో…పే… విచక్ఖణో’’తి.

౧౮౯. ఇదాని తతో పరే తయో పఞ్హే విస్సజ్జేన్తో ‘‘పతిరూపకారీ’’తి ఇమం గాథమాహ. తత్థ దేసకాలాదీని అహాపేత్వా లోకియస్స లోకుత్తరస్స వా ధనస్స పతిరూపం అధిగమూపాయం కరోతీతి పతిరూపకారీ. ధురవాతి చేతసికవీరియవసేన అనిక్ఖిత్తధురో. ఉట్ఠాతాతి ‘‘యో చ సీతఞ్చ ఉణ్హఞ్చ, తిణా భియ్యో న మఞ్ఞతీ’’తిఆదినా (థేరగా. ౨౩౨; దీ. ని. ౩.౨౫౩) నయేన కాయికవీరియవసేన ఉట్ఠానసమ్పన్నో అసిథిలపరక్కమో. విన్దతే ధనన్తి ఏకమూసికాయ న చిరస్సేవ ద్వేసతసహస్ససఙ్ఖం చూళన్తేవాసీ వియ లోకియధనఞ్చ, మహల్లకమహాతిస్సత్థేరో వియ లోకుత్తరధనఞ్చ లభతి. సో హి ‘‘తీహి ఇరియాపథేహి విహరిస్సామీ’’తి వత్తం కత్వా థినమిద్ధాగమనవేలాయ పలాలచుమ్బటకం తేమేత్వా, సీసే కత్వా, గలప్పమాణం ఉదకం పవిసిత్వా, థినమిద్ధం పటిబాహేన్తో ద్వాదసహి వస్సేహి అరహత్తం పాపుణి. సచ్చేనాతి వచీసచ్చేనాపి ‘‘సచ్చవాదీ భూతవాదీ’’తి, పరమత్థసచ్చేనాపి ‘‘బుద్ధో పచ్చేకబుద్ధో అరియసావకో’’తి ఏవం కిత్తిం పప్పోతి. దదన్తి యంకిఞ్చి ఇచ్ఛితపత్థితం దదన్తో మిత్తాని గన్థతి, సమ్పాదేతి కరోతీతి అత్థో. దుద్దదం వా దదం గన్థతి, దానముఖేన వా చత్తారిపి సఙ్గహవత్థూని గహితానీతి వేదితబ్బాని. తేహి మిత్తాని కరోతీతి వుత్తం హోతి.

౧౯౦. ఏవం గహట్ఠపబ్బజితానం సాధారణేన లోకియలోకుత్తరమిస్సకేన నయేన చత్తారో పఞ్హే విస్సజ్జేత్వా ఇదాని ‘‘కథం పేచ్చ న సోచతీ’’తి ఇమం పఞ్చమం పఞ్హం గహట్ఠవసేన విస్సజ్జేన్తో ఆహ ‘‘యస్సేతే’’తి. తస్సత్థో – యస్స ‘‘సద్దహానో అరహత’’న్తి ఏత్థ వుత్తాయ సబ్బకల్యాణధమ్ముప్పాదికాయ సద్ధాయ సమన్నాగతత్తా సద్ధస్స ఘరమేసినో ఘరావాసం పఞ్చ వా కామగుణే ఏసన్తస్స గవేసన్తస్స కామభోగినో గహట్ఠస్స ‘‘సచ్చేన కిత్తిం పప్పోతీ’’తి ఏత్థ వుత్తప్పకారం సచ్చం, ‘‘సుస్సూసం లభతే పఞ్ఞ’’న్తి ఏత్థ సుస్సూసపఞ్ఞానామేన వుత్తో ధమ్మో, ‘‘ధురవా ఉట్ఠాతా’’తి ఏత్థ ధురనామేన ఉట్ఠాననామేన చ వుత్తా ధీతి, ‘‘దదం మిత్తాని గన్థతీ’’తి ఏత్థ వుత్తప్పకారో చాగో చాతి ఏతే చతురో ధమ్మా సన్తి. స వే పేచ్చ న సోచతీతి ఇధలోకా పరలోకం గన్త్వా స వే న సోచతీతి.

౧౯౧. ఏవం భగవా పఞ్చమమ్పి పఞ్హం విస్సజ్జేత్వా తం యక్ఖం చోదేన్తో ఆహ – ‘‘ఇఙ్ఘ అఞ్ఞేపీ’’తి. తత్థ ఇఙ్ఘాతి చోదనత్థే నిపాతో. అఞ్ఞేపీతి అఞ్ఞేపి ధమ్మే పుథూ సమణబ్రాహ్మణే పుచ్ఛస్సు, అఞ్ఞేపి వా పూరణాదయో సబ్బఞ్ఞుపటిఞ్ఞే పుథూ సమణబ్రాహ్మణే పుచ్ఛస్సు. యది అమ్హేహి ‘‘సచ్చేన కిత్తిం పప్పోతీ’’తి ఏత్థ వుత్తప్పకారా సచ్చా భియ్యో కిత్తిప్పత్తికారణం వా, ‘‘సుస్సూసం లభతే పఞ్ఞ’’న్తి ఏత్థ సుస్సూసనపఞ్ఞాపదేసేన వుత్తా దమా భియ్యో లోకియలోకుత్తరపఞ్ఞాపటిలాభకారణం వా. ‘‘దదం మిత్తాని గన్థతీ’’తి ఏత్థ వుత్తప్పకారా చాగా భియ్యో మిత్తగన్థనకారణం వా, ‘‘ధురవా ఉట్ఠాతా’’తి ఏత్థ తం తం అత్థవసం పటిచ్చ ధురనామేన ఉట్ఠాననామేన చ వుత్తాయ మహాభారసహనట్ఠేన ఉస్సోళ్హీభావప్పత్తాయ వీరియసఙ్ఖాతాయ ఖన్త్యా భియ్యో లోకియలోకుత్తరధనవిన్దనకారణం వా, ‘‘సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో’’తి ఏవం వుత్తేహి ఇమేహేవ చతూహి ధమ్మేహి భియ్యో అస్మా లోకా పరం లోకం పేచ్చ అసోచనకారణం వా ఇధ విజ్జతీతి అయమేత్థ సద్ధిం సఙ్ఖేపయోజనాయ అత్థవణ్ణనా. విత్థారతో పన ఏకమేకం పదం అత్థుద్ధారపదుద్ధారవణ్ణనానయేహి విభజిత్వా వేదితబ్బా.

౧౯౨. ఏవం వుత్తే యక్ఖో యేన సంసయేన అఞ్ఞే పుచ్ఛేయ్య, తస్స పహీనత్తా ‘‘కథం ను దాని పుచ్ఛేయ్యం, పుథూ సమణబ్రాహ్మణేతి వత్వా యేపిస్స అపుచ్ఛనకారణం న జానన్తి, తేపి జానాపేన్తో ‘‘యోహం అజ్జ పజానామి, యో అత్థో సమ్పరాయికో’’తి ఆహ. తత్థ అజ్జాతి అజ్జాదిం కత్వాతి అధిప్పాయో. పజానామీతి యథావుత్తేన పకారేన జానామి. యో అత్థోతి ఏత్తావతా ‘‘సుస్సూసం లభతే పఞ్ఞ’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తం దిట్ఠధమ్మికం దస్సేతి సమ్పరాయికోతి ఇమినా ‘‘యస్సేతే చతురో ధమ్మా’’తి వుత్తం పేచ్చ సోకాభావకరం సమ్పరాయికం. అత్థోతి చ కారణస్సేతం అధివచనం. అయఞ్హి అత్థసద్దో ‘‘సాత్థం సబ్యఞ్జన’’న్తి ఏవమాదీసు (పారా. ౧; దీ. ని. ౧.౨౫౫) పాఠత్థే వత్తతి. ‘‘అత్థో మే, గహపతి, హిరఞ్ఞసువణ్ణేనా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౫౦; మ. ని. ౩.౨౫౮) కిచ్చత్థే ‘‘హోతి సీలవతం అత్థో’’తిఆదీసు (జా. ౧.౧.౧౧) వుడ్ఢిమ్హి. ‘‘బహుజనో భజతే అత్థహేతూ’’తిఆదీసు (జా. ౧.౧౫.౮౯) ధనే. ‘‘ఉభిన్నమత్థం చరతీ’’తిఆదీసు (జా. ౧.౭.౬౬; సం. ని. ౧.౨౫౦; థేరగా. ౪౪౩) హితే. ‘‘అత్థే జాతే చ పణ్డిత’’న్తిఆదీసు (జా. ౧.౧.౯౨) కారణే. ఇధ పన కారణే. తస్మా యం పఞ్ఞాదిలాభాదీనం కారణం దిట్ఠధమ్మికం, యఞ్చ పేచ్చ సోకాభావస్స కారణం సమ్పరాయికం, తం యోహం అజ్జ భగవతా వుత్తనయేన సామంయేవ పజానామి, సో కథం ను దాని పుచ్ఛేయ్యం పుథూ సమణబ్రాహ్మణేతి ఏవమేత్థ సఙ్ఖేపతో అత్థో వేదితబ్బో.

౧౯౩. ఏవం యక్ఖో ‘‘పజానామి యో అత్థో సమ్పరాయికో’’తి వత్వా తస్స ఞాణస్స భగవంమూలకత్తం దస్సేన్తో ‘‘అత్థాయ వత మే బుద్ధో’’తి ఆహ. తత్థ అత్థాయాతి హితాయ, వుడ్ఢియా వా. యత్థ దిన్నం మహప్ఫలన్తి ‘‘యస్సేతే చతురో ధమ్మా’’తి (జా. ౧.౧.౯౭) ఏత్థ వుత్తచాగేన యత్థ దిన్నం మహప్ఫలం హోతి, తం అగ్గదక్ఖిణేయ్యం బుద్ధం పజానామీతి అత్థో. కేచి పన ‘‘సఙ్ఘం సన్ధాయ ఏవమాహా’’తి భణన్తి.

౧౯౪. ఏవం ఇమాయ గాథాయ అత్తనో హితాధిగమం దస్సేత్వా ఇదాని పరహితాయ పటిపత్తిం దీపేన్తో ఆహ ‘‘సో అహం విచరిస్సామీ’’తి. తస్సత్థో హేమవతసుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

ఏవమిమాయ గాథాయ పరియోసానఞ్చ రత్తివిభాయనఞ్చ సాధుకారసద్దుట్ఠానఞ్చ ఆళవకకుమారస్స యక్ఖస్స భవనం ఆనయనఞ్చ ఏకక్ఖణేయేవ అహోసి. రాజపురిసా సాధుకారసద్దం సుత్వా ‘‘ఏవరూపో సాధుకారసద్దో ఠపేత్వా బుద్ధే న అఞ్ఞేసం అబ్భుగ్గచ్ఛతి, ఆగతో ను ఖో భగవా’’తి ఆవజ్జేన్తా భగవతో సరీరప్పభం దిస్వా, పుబ్బే వియ బహి అట్ఠత్వా, నిబ్బిసఙ్కా అన్తోయేవ పవిసిత్వా, అద్దసంసు భగవన్తం యక్ఖస్స భవనే నిసిన్నం, యక్ఖఞ్చ అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఠితం. దిస్వాన యక్ఖం ఆహంసు – ‘‘అయం తే, మహాయక్ఖ, రాజకుమారో బలికమ్మాయ ఆనీతో, హన్ద నం ఖాద వా భుఞ్జ వా, యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి. సో సోతాపన్నత్తా లజ్జితో విసేసతో చ భగవతో పురతో ఏవం వుచ్చమానో, అథ తం కుమారం ఉభోహి హత్థేహి పటిగ్గహేత్వా భగవతో ఉపనామేసి – ‘‘అయం భన్తే కుమారో మయ్హం పేసితో, ఇమాహం భగవతో దమ్మి, హితానుకమ్పకా బుద్ధా, పటిగ్గణ్హాతు, భన్తే, భగవా ఇమం దారకం ఇమస్స హితత్థాయ సుఖత్థాయా’’తి. ఇమఞ్చ గాథమాహ –

‘‘ఇమం కుమారం సతపుఞ్ఞలక్ఖణం, సబ్బఙ్గుపేతం పరిపుణ్ణబ్యఞ్జనం;

ఉదగ్గచిత్తో సుమనో దదామి తే, పటిగ్గహ లోకహితాయ చక్ఖుమా’’తి.

పటిగ్గహేసి భగవా కుమారం, పటిగ్గణ్హన్తో చ యక్ఖస్స చ కుమారస్స చ మఙ్గలకరణత్థం పాదూనగాథం అభాసి. తం యక్ఖో కుమారం సరణం గమేన్తో తిక్ఖత్తుం చతుత్థపాదేన పూరేతి. సేయ్యథిదం –

‘‘దీఘాయుకో హోతు అయం కుమారో,

తువఞ్చ యక్ఖ సుఖితో భవాహి;

అబ్యాధితా లోకహితాయ తిట్ఠథ,

అయం కుమారో సరణముపేతి బుద్ధం…పే… ధమ్మం…పే… సఙ్ఘ’’న్తి.

భగవా కుమారం రాజపురిసానం అదాసి – ‘‘ఇమం వడ్ఢేత్వా పున మమేవ దేథా’’తి. ఏవం సో కుమారో రాజపురిసానం హత్థతో యక్ఖస్స హత్థం యక్ఖస్స హత్థతో భగవతో హత్థం, భగవతో హత్థతో పున రాజపురిసానం హత్థం గతత్తా నామతో ‘‘హత్థకో ఆళవకో’’తి జాతో. తం ఆదాయ పటినివత్తే రాజపురిసే దిస్వా కస్సకవనకమ్మికాదయో ‘‘కిం యక్ఖో కుమారం అతిదహరత్తా న ఇచ్ఛతీ’’తి భీతా పుచ్ఛింసు. రాజపురిసా ‘‘మా భాయథ, ఖేమం కతం భగవతా’’తి సబ్బమారోచేసుం. తతో ‘‘సాధు సాధూ’’తి సకలం ఆళవీనగరం ఏకకోలాహలేన యక్ఖాభిముఖం అహోసి. యక్ఖోపి భగవతో భిక్ఖాచారకాలే అనుప్పత్తే పత్తచీవరం గహేత్వా ఉపడ్ఢమగ్గం ఆగన్త్వా నివత్తి.

అథ భగవా నగరే పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో నగరద్వారే అఞ్ఞతరస్మిం వివిత్తే రుక్ఖమూలే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసీది. తతో మహాజనకాయేన సద్ధిం రాజా చ నాగరా చ ఏకతో సమ్పిణ్డిత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమ్మ వన్దిత్వా పరివారేత్వా నిసిన్నా ‘‘కథం, భన్తే, ఏవం దారుణం యక్ఖం దమయిత్థా’’తి పుచ్ఛింసు. తేసం భగవా యుద్ధమాదిం కత్వా ‘‘ఏవం నవవిధవస్సం వస్సి, ఏవం విభింసనకం అకాసి, ఏవం పఞ్హం పుచ్ఛి, తస్సాహం ఏవం విస్సజ్జేసి’’న్తి తమేవాళవకసుత్తం కథేసి. కథాపరియోసానే చతురాసీతిపాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. తతో రాజా చ నాగరా చ వేస్సవణమహారాజస్స భవనసమీపే యక్ఖస్స భవనం కత్వా పుప్ఫగన్ధాదిసక్కారూపేతం నిచ్చం బలిం పవత్తేసుం. తఞ్చ కుమారం విఞ్ఞుతం పత్తం ‘‘త్వం భగవన్తం నిస్సాయ జీవితం లభి, గచ్ఛ, భగవన్తంయేవ పయిరుపాసస్సు భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చా’’తి విస్సజ్జేసుం. సో భగవన్తఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ పయిరుపాసమానో న చిరస్సేవ అనాగామిఫలే పతిట్ఠాయ సబ్బం బుద్ధవచనం ఉగ్గహేత్వా పఞ్చసతఉపాసకపరివారో అహోసి. భగవా చ నం ఏతదగ్గే నిద్దిసి ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం ఉపాసకానం చతూహి సఙ్గహవత్థూహి పరిసం సఙ్గణ్హన్తానం యదిదం హత్థకో ఆళవకో’’తి (అ ని. ౧.౨౫౧).

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ ఆళవకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.