౬. పరాభవసుత్తవణ్ణనా

ఏవం మే సుతన్తి పరాభవసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? మఙ్గలసుత్తం కిర సుత్వా దేవానం ఏతదహోసి – ‘‘భగవతా మఙ్గలసుత్తే సత్తానం వుడ్ఢిఞ్చ సోత్థిఞ్చ కథయమానేన ఏకంసేన భవో ఏవ కథితో, నో పరాభవో. హన్ద దాని యేన సత్తా పరిహాయన్తి వినస్సన్తి, తం నేసం పరాభవమ్పి పుచ్ఛామా’’తి. అథ మఙ్గలసుత్తం కథితదివసతో దుతియదివసే దససహస్సచక్కవాళేసు దేవతాయో పరాభవసుత్తం సోతుకామా ఇమస్మిం ఏకచక్కవాళే సన్నిపతిత్వా ఏకవాలగ్గకోటిఓకాసమత్తే దసపి వీసమ్పి తింసమ్పి చత్తాలీసమ్పి పఞ్ఞాసమ్పి సట్ఠిపి సత్తతిపి అసీతిపి సుఖుమత్తభావే నిమ్మినిత్వా సబ్బదేవమారబ్రహ్మానో సిరియా చ తేజేన చ అధిగయ్హ విరోచమానం పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నం భగవన్తం పరివారేత్వా అట్ఠంసు. తతో సక్కేన దేవానమిన్దేన ఆణత్తో అఞ్ఞతరో దేవపుత్తో భగవన్తం పరాభవపఞ్హం పుచ్ఛి. అథ భగవా పుచ్ఛావసేన ఇమం సుత్తమభాసి.

తత్థ ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆది ఆయస్మతా ఆనన్దేన వుత్తం. ‘‘పరాభవన్తం పురిస’’న్తిఆదినా నయేన ఏకన్తరికా గాథా దేవపుత్తేన వుత్తా, ‘‘సువిజానో భవం హోతీ’’తిఆదినా నయేన ఏకన్తరికా ఏవ అవసానగాథా చ భగవతా వుత్తా, తదేతం సబ్బమ్పి సమోధానేత్వా ‘‘పరాభవసుత్త’’న్తి వుచ్చతి. తత్థ ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం సబ్బం మఙ్గలసుత్తవణ్ణనాయం వక్ఖామ.

౯౧. పరాభవన్తం పురిసన్తిఆదీసు పన పరాభవన్తన్తి పరిహాయన్తం వినస్సన్తం. పురిసన్తి యంకిఞ్చి సత్తం జన్తుం. మయం పుచ్ఛామగోతమాతి సేసదేవేహి సద్ధిం అత్తానం నిదస్సేత్వా ఓకాసం కారేన్తో సో దేవపుత్తో గోత్తేన భగవన్తం ఆలపతి. భవన్తం పుట్ఠుమాగమ్మాతి మయఞ్హి భవన్తం పుచ్ఛిస్సామాతి తతో తతో చక్కవాళా ఆగతాతి అత్థో. ఏతేన ఆదరం దస్సేతి. కిం పరాభవతో ముఖన్తి ఏవం ఆగతానం అమ్హాకం బ్రూహి పరాభవతో పురిసస్స కిం ముఖం, కిం ద్వారం, కా యోని, కిం కారణం, యేన మయం పరాభవన్తం పురిసం జానేయ్యామాతి అత్థో. ఏతేన ‘‘పరాభవన్తం పురిస’’న్తి ఏత్థ వుత్తస్స పరాభవతో పురిసస్స పరాభవకారణం పుచ్ఛతి. పరాభవకారణే హి ఞాతే తేన కారణసామఞ్ఞేన సక్కా యో కోచి పరాభవపురిసో జానితున్తి.

౯౨. అథస్స భగవా సుట్ఠు పాకటీకరణత్థం పటిపక్ఖం దస్సేత్వా పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ పరాభవముఖం దీపేన్తో ఆహ ‘‘సువిజానో భవ’’న్తి. తస్సత్థో – య్వాయం భవం వడ్ఢన్తో అపరిహాయన్తో పురిసో, సో సువిజానో హోతి, సుఖేన అకసిరేన అకిచ్ఛేన సక్కా విజానితుం. యోపాయం పరాభవతీతి పరాభవో, పరిహాయతి వినస్సతి, యస్స తుమ్హే పరాభవతో పురిసస్స ముఖం మం పుచ్ఛథ, సోపి సువిజానో. కథం? అయఞ్హి ధమ్మకామో భవం హోతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మం కామేతి, పిహేతి, పత్థేతి, సుణాతి, పటిపజ్జతి, సో తం పటిపత్తిం దిస్వా సుత్వా చ జానితబ్బతో సువిజానో హోతి. ఇతరోపి ధమ్మదేస్సీ పరాభవో, తమేవ ధమ్మం దేస్సతి, న కామేతి, న పిహేతి, న పత్థేతి, న సుణాతి, న పటిపజ్జతి, సో తం విప్పటిపత్తిం దిస్వా సుత్వా చ జానితబ్బతో సువిజానో హోతీతి. ఏవమేత్థ భగవా పటిపక్ఖం దస్సేన్తో అత్థతో ధమ్మకామతం భవతో ముఖం దస్సేత్వా ధమ్మదేస్సితం పరాభవతో ముఖం దస్సేతీతి వేదితబ్బం.

౯౩. అథ సా దేవతా భగవతో భాసితం అభినన్దమానా ఆహ ‘‘ఇతి హేత’’న్తి. తస్సత్థో – ఇతి హి యథా వుత్తో భగవతా, తథేవ ఏతం విజానామ, గణ్హామ, ధారేమ, పఠమో సో పరాభవో సో ధమ్మదేస్సితాలక్ఖణో పఠమో పరాభవో. యాని మయం పరాభవముఖాని విజానితుం ఆగతమ్హా, తేసు ఇదం తావ ఏకం పరాభవముఖన్తి వుత్తం హోతి. తత్థ విగ్గహో, పరాభవన్తి ఏతేనాతి పరాభవో. కేన చ పరాభవన్తి? యం పరాభవతో ముఖం, కారణం, తేన. బ్యఞ్జనమత్తేన ఏవ హి ఏత్థ నానాకరణం, అత్థతో పన పరాభవోతి వా పరాభవతో ముఖన్తి వా నానాకరణం నత్థి. ఏవమేకం పరాభవతో ముఖం విజానామాతి అభినన్దిత్వా తతో పరం ఞాతుకామతాయాహ ‘‘దుతియం భగవా బ్రూహి, కిం పరాభవతో ముఖ’’న్తి. ఇతో పరఞ్చ తతియం చతుత్థన్తిఆదీసుపి ఇమినావ నయేనత్థో వేదితబ్బో.

౯౪. బ్యాకరణపక్ఖేపి చ యస్మా తే తే సత్తా తేహి తేహి పరాభవముఖేహి సమన్నాగతా, న ఏకోయేవ సబ్బేహి, న చ సబ్బే ఏకేనేవ, తస్మా తేసం తేసం తాని తాని పరాభవముఖాని దస్సేతుం ‘‘అసన్తస్స పియా హోన్తీ’’తిఆదినా నయేన పుగ్గలాధిట్ఠానాయ ఏవ దేసనాయ నానావిధాని పరాభవముఖాని బ్యాకాసీతి వేదితబ్బా.

తత్రాయం సఙ్ఖేపతో అత్థవణ్ణనా – అసన్తో నామ ఛ సత్థారో, యే వా పనఞ్ఞేపి అవూపసన్తేన కాయవచీమనోకమ్మేన సమన్నాగతా, తే అసన్తో అస్సపియా హోన్తి సునక్ఖత్తాదీనం అచేలకకోరఖత్తియాదయో వియ. సన్తో నామ బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకా. యే వా పనఞ్ఞేపి వూపసన్తేన కాయవచీమనోకమ్మేన సమన్నాగతా, తే సన్తే న కురుతే పియం, అత్తనో పియే ఇట్ఠే కన్తే మనాపే న కురుతేతి అత్థో. వేనేయ్యవసేన హేత్థ వచనభేదో కతోతి వేదితబ్బో. అథ వా సన్తే న కురుతేతి సన్తే న సేవతీతి అత్థో, యథా ‘‘రాజానం సేవతీ’’తి ఏతస్మిఞ్హి అత్థే రాజానం పియం కురుతేతి సద్దవిదూ మన్తేన్తి. పియన్తి పియమానో, తుస్సమానో, మోదమానోతి అత్థో. అసతం ధమ్మో నామ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని, దసాకుసలకమ్మపథా వా. తం అసతం ధమ్మం రోచేతి, పిహేతి, పత్థేతి, సేవతి. ఏవమేతాయ గాథాయ అసన్తపియతా, సన్తఅప్పియతా, అసద్ధమ్మరోచనఞ్చాతి తివిధం పరాభవతో ముఖం వుత్తం. ఏతేన హి సమన్నాగతో పురిసో పరాభవతి పరిహాయతి, నేవ ఇధ న హురం వుడ్ఢిం పాపుణాతి, తస్మా ‘‘పరాభవతో ముఖ’’న్తి వుచ్చతి. విత్థారం పనేత్థ ‘‘అసేవనా చ బాలానం, పణ్డితానఞ్చ సేవనా’’తి గాథావణ్ణనాయం వక్ఖామ.

౯౬. నిద్దాసీలీ నామ యో గచ్ఛన్తోపి, నిసీదన్తోపి, తిట్ఠన్తోపి, సయానోపి నిద్దాయతియేవ. సభాసీలీ నామ సఙ్గణికారామతం, భస్సారామతమనుయుత్తో. అనుట్ఠాతాతి వీరియతేజవిరహితో ఉట్ఠానసీలో న హోతి, అఞ్ఞేహి చోదియమానో గహట్ఠో వా సమానో గహట్ఠకమ్మం, పబ్బజితో వా పబ్బజితకమ్మం ఆరభతి. అలసోతి జాతిఅలసో, అచ్చన్తాభిభూతో థినేన ఠితట్ఠానే ఠితో ఏవ హోతి, నిసిన్నట్ఠానే నిసిన్నో ఏవ హోతి, అత్తనో ఉస్సాహేన అఞ్ఞం ఇరియాపథం న కప్పేతి. అతీతే అరఞ్ఞే అగ్గిమ్హి ఉట్ఠితే అపలాయనఅలసా చేత్థ నిదస్సనం. అయమేత్థ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో, తతో లామకపరిచ్ఛేదేనాపి పన అలసో అలసోత్వేవ వేదితబ్బో. ధజోవ రథస్స, ధూమోవ అగ్గినో, కోధో పఞ్ఞాణమస్సాతి కోధపఞ్ఞాణో. దోసచరితో ఖిప్పకోపీ అరుకూపమచిత్తో పుగ్గలో ఏవరూపో హోతి. ఇమాయ గాథాయ నిద్దాసీలతా, సభాసీలతా, అనుట్ఠానతా, అలసతా, కోధపఞ్ఞాణతాతి పఞ్చవిధం పరాభవముఖం వుత్తం. ఏతేన హి సమన్నాగతో నేవ గహట్ఠో గహట్ఠవుడ్ఢిం, న పబ్బజితో పబ్బజితవుడ్ఢిం పాపుణాతి, అఞ్ఞదత్థు పరిహాయతియేవ పరాభవతియేవ, తస్మా ‘‘పరాభవతో ముఖ’’న్తి వుచ్చతి.

౯౮. మాతాతి జనికా వేదితబ్బా. పితాతి జనకోయేవ. జిణ్ణకం సరీరసిథిలతాయ. గతయోబ్బనం యోబ్బనాతిక్కమేన ఆసీతికం వా నావుతికం వా సయం కమ్మాని కాతుమసమత్థం. పహు సన్తోతి సమత్థో సమానో సుఖం జీవమానో. న భరతీతి న పోసేతి. ఇమాయ గాథాయ మాతాపితూనం అభరణం, అపోసనం, అనుపట్ఠానం ఏకంయేవ పరాభవముఖం వుత్తం. ఏతేన హి సమన్నాగతో యం తం –

‘‘తాయ నం పారిచరియాయ, మాతాపితూసు పణ్డితా;

ఇధేవ నం పసంసన్తి, పేచ్చ సగ్గే పమోదతీ’’తి. (ఇతివు. ౧౦౬; అ. ని. ౪.౬౩) –

మాతాపితుభరణే ఆనిసంసం వుత్తం. తం న పాపుణాతి, అఞ్ఞదత్థు ‘‘మాతాపితరోపి న భరతి, కం అఞ్ఞం భరిస్సతీ’’తి నిన్దఞ్చ వజ్జనీయతఞ్చ దుగ్గతిఞ్చ పాపుణన్తో పరాభవతియేవ, తస్మా ‘‘పరాభవతో ముఖ’’న్తి వుచ్చతి.

౧౦౦. పాపానం బాహితత్తా బ్రాహ్మణం, సమితత్తా సమణం. బ్రాహ్మణకులప్పభవమ్పి వా బ్రాహ్మణం, పబ్బజ్జుపగతం సమణం, తతో అఞ్ఞం వాపి యంకిఞ్చి యాచనకం. ముసావాదేన వఞ్చేతీతి ‘‘వద, భన్తే, పచ్చయేనా’’తి పవారేత్వా యాచితో వా పటిజానిత్వా పచ్ఛా అప్పదానేన తస్స తం ఆసం విసంవాదేతి. ఇమాయ గాథాయ బ్రాహ్మణాదీనం ముసావాదేన వఞ్చనం ఏకంయేవ పరాభవముఖం వుత్తం. ఏతేన హి సమన్నాగతో ఇధ నిన్దం, సమ్పరాయే దుగ్గతిం సుగతియమ్పి అధిప్పాయవిపత్తిఞ్చ పాపుణాతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘దుస్సీలస్స సీలవిపన్నస్స పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౪౯; అ. ని. ౫.౨౧౩; మహావ. ౨౮౫).

తథా –

‘‘చతూహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే. కతమేహి చతూహి? ముసావాదీ హోతీ’’తిఆది (అ. ని. ౪.౮౨).

తథా –

‘‘ఇధ, సారిపుత్త, ఏకచ్చో సమణం వా బ్రాహ్మణం వా ఉపసఙ్కమిత్వా పవారేతి, ‘వద, భన్తే, పచ్చయేనా’తి, సో యేన పవారేతి, తం న దేతి. సో చే తతో చుతో ఇత్థత్తం ఆగచ్ఛతి. సో యం యదేవ వణిజ్జం పయోజేతి, సాస్స హోతి ఛేదగామినీ. ఇధ పన సారిపుత్త…పే… సో యేన పవారేతి, న తం యథాధిప్పాయం దేతి. సో చే తతో చుతో ఇత్థత్తం ఆగచ్ఛతి. సో యం యదేవ వణిజ్జం పయోజేతి, సాస్స న హోతి యథాధిప్పాయా’’తి (అ. ని. ౪.౭౯).

ఏవమిమాని నిన్దాదీని పాపుణన్తో పరాభవతియేవ, తస్మా ‘‘పరాభవతో ముఖ’’న్తి వుత్తం.

౧౦౨. పహూతవిత్తోతి పహూతజాతరూపరజతమణిరతనో. సహిరఞ్ఞోతి సకహాపణో. సభోజనోతి అనేకసూపబ్యఞ్జనభోజనసమ్పన్నో. ఏకో భుఞ్జతి సాదూనీతి సాదూని భోజనాని అత్తనో పుత్తానమ్పి అదత్వా పటిచ్ఛన్నోకాసే భుఞ్జతీతి ఏకో భుఞ్జతి సాదూని. ఇమాయ గాథాయ భోజనగిద్ధతాయ భోజనమచ్ఛరియం ఏకంయేవ పరాభవముఖం వుత్తం. ఏతేన హి సమన్నాగతో నిన్దం వజ్జనీయం దుగ్గతిన్తి ఏవమాదీని పాపుణన్తో పరాభవతియేవ, తస్మా ‘‘పరాభవతో ముఖ’’న్తి వుత్తం. వుత్తనయేనేవ సబ్బం సుత్తానుసారేన యోజేతబ్బం, అతివిత్థారభయేన పన ఇదాని యోజనానయం అదస్సేత్వా అత్థమత్తమేవ భణామ.

౧౦౪. జాతిత్థద్ధో నామ యో ‘‘అహం జాతిసమ్పన్నో’’తి మానం జనేత్వా తేన థద్ధో వాతపూరితభస్తా వియ ఉద్ధుమాతో హుత్వా న కస్సచి ఓనమతి. ఏస నయో ధనగోత్తత్థద్ధేసు. సఞ్ఞాతిం అతిమఞ్ఞేతీతి అత్తనో ఞాతిమ్పి జాతియా అతిమఞ్ఞతి సక్యా వియ విటటూభం. ధనేనాపి చ ‘‘కపణో అయం దలిద్దో’’తి అతిమఞ్ఞతి, సామీచిమత్తమ్పి న కరోతి, తస్స తే ఞాతయో పరాభవమేవ ఇచ్ఛన్తి. ఇమాయ గాథాయ వత్థుతో చతుబ్బిధం, లక్ఖణతో ఏకంయేవ పరాభవముఖం వుత్తం.

౧౦౬. ఇత్థిధుత్తోతి ఇత్థీసు సారత్తో, యంకిఞ్చి అత్థి, తం సబ్బమ్పి దత్వా అపరాపరం ఇత్థిం సఙ్గణ్హాతి. తథా సబ్బమ్పి అత్తనో సన్తకం నిక్ఖిపిత్వా సురాపానపయుత్తో సురాధుత్తో. నివత్థసాటకమ్పి నిక్ఖిపిత్వా జూతకీళనమనుయుత్తో అక్ఖధుత్తో. ఏతేహి తీహి ఠానేహి యంకిఞ్చిపి లద్ధం హోతి, తస్స వినాసనతో లద్ధం లద్ధం వినాసేతీతి వేదితబ్బో. ఏవంవిధో పరాభవతియేవ, తేనస్సేతం ఇమాయ గాథాయ తివిధం పరాభవముఖం వుత్తం.

౧౦౮. సేహి దారేహీతి అత్తనో దారేహి. యో అత్తనో దారేహి అసన్తుట్ఠో హుత్వా వేసియాసు పదుస్సతి, తథా పరదారేసు, సో యస్మా వేసీనం ధనప్పదానేన పరదారసేవనేన చ రాజదణ్డాదీహి పరాభవతియేవ, తేనస్సేతం ఇమాయ గాథాయ దువిధం పరాభవముఖం వుత్తం.

౧౧౦. అతీతయోబ్బనోతి యోబ్బనమతిచ్చ ఆసీతికో వా నావుతికో వా హుత్వా ఆనేతి పరిగ్గణ్హాతి. తిమ్బరుత్థనిన్తి తిమ్బరుఫలసదిసత్థనిం తరుణదారికం. తస్సా ఇస్సా న సుపతీతి ‘‘దహరాయ మహల్లకేన సద్ధిం రతి చ సంవాసో చ అమనాపో, మా హేవ ఖో తరుణం పత్థేయ్యా’’తి ఇస్సాయ తం రక్ఖన్తో న సుపతి. సో యస్మా కామరాగేన చ ఇస్సాయ చ డయ్హన్తో బహిద్ధా కమ్మన్తే చ అప్పయోజేన్తో పరాభవతియేవ, తేనస్సేతం ఇమాయ గాథాయ ఇమం ఇస్సాయ అసుపనం ఏకంయేవ పరాభవముఖం వుత్తం.

౧౧౨. సోణ్డిన్తి మచ్ఛమంసాదీసు లోలం గేధజాతికం. వికిరణిన్తి తేసం అత్థాయ ధనం పంసుకం వియ వికిరిత్వా నాసనసీలం. పురిసం వాపి తాదిసన్తి పురిసో వాపి యో ఏవరూపో హోతి, తం యో ఇస్సరియస్మిం ఠపేతి, లఞ్ఛనముద్దికాదీని దత్వా ఘరావాసే కమ్మన్తే వా వణిజ్జాదివోహారేసు వా తదేవ వావటం కారేతి. సో యస్మా తస్స దోసేన ధనక్ఖయం పాపుణన్తో పరాభవతియేవ, తేనస్సేతం ఇమాయ గాథాయ తథావిధస్స ఇస్సరియస్మిం ఠపనం ఏకంయేవ పరాభవముఖం వుత్తం.

౧౧౪. అప్పభోగో నామ సన్నిచితానఞ్చ భోగానం ఆయముఖస్స చ అభావతో. మహాతణ్హోతి మహతియా భోగతణ్హాయ సమన్నాగతో, యం లద్ధం, తేన అసన్తుట్ఠో. ఖత్తియే జాయతే కులేతి ఖత్తియానం కులే జాయతి. సో చ రజ్జం పత్థయతీతి సో ఏతాయ మహాతణ్హతాయ అనుపాయేన ఉప్పటిపాటియా అత్తనో దాయజ్జభూతం అలబ్భనేయ్యం వా పరసన్తకం రజ్జం పత్థేతి, సో ఏవం పత్థేన్తో యస్మా తమ్పి అప్పకం భోగం యోధాజీవాదీనం దత్వా రజ్జం అపాపుణన్తో పరాభవతియేవ, తేనస్సేతం ఇమాయ గాథాయ రజ్జపత్థనం ఏకంయేవ పరాభవముఖం వుత్తం.

౧౧౫. ఇతో పరం యది సా దేవతా ‘‘తేరసమం భగవా బ్రూహి…పే… సతసహస్సిమం భగవా బ్రూహీ’’తి పుచ్ఛేయ్య, తమ్పి భగవా కథేయ్య. యస్మా పన సా దేవతా ‘‘కిం ఇమేహి పుచ్ఛితేహి, ఏకమేత్థ వుడ్ఢికరం నత్థీ’’తి తాని పరాభవముఖాని అసుయ్యమానా ఏత్తకమ్పి పుచ్ఛిత్వా విప్పటిసారీ హుత్వా తుణ్హీ అహోసి, తస్మా భగవా తస్సాసయం విదిత్వా దేసనం నిట్ఠాపేన్తో ఇమం గాథం అభాసి ‘‘ఏతే పరాభవే లోకే’’తి.

తత్థ పణ్డితోతి పరివీమంసాయ సమన్నాగతో. సమవేక్ఖియాతి పఞ్ఞాచక్ఖునా ఉపపరిక్ఖిత్వా. అరియోతి న మగ్గేన, న ఫలేన, అపిచ ఖో, పన ఏతస్మిం పరాభవసఙ్ఖాతే అనయే న ఇరియతీతి అరియో. యేన దస్సనేన యాయ పఞ్ఞాయ పరాభవే దిస్వా వివజ్జేతి, తేన సమ్పన్నత్తా దస్సనసమ్పన్నో. స లోకం భజతే సివన్తి సో ఏవరూపో సివం ఖేమముత్తమమనుపద్దవం దేవలోకం భజతి, అల్లీయతి, ఉపగచ్ఛతీతి వుత్తం హోతి. దేసనాపరియోసానే పరాభవముఖాని సుత్వా ఉప్పన్నసంవేగానురూపం యోనిసో పదహిత్వా సోతాపత్తిసకదాగామిఅనాగామిఫలాని పత్తా దేవతా గణనం వీతివత్తా. యథాహ –

‘‘మహాసమయసుత్తే చ, అథో మఙ్గలసుత్తకే;

సమచిత్తే రాహులోవాదే, ధమ్మచక్కే పరాభవే.

‘‘దేవతాసమితీ తత్థ, అప్పమేయ్యా అసఙ్ఖియా;

ధమ్మాభిసమయో చేత్థ, గణనాతో అసఙ్ఖియో’’తి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ పరాభవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.