౭. అగ్గికభారద్వాజసుత్తవణ్ణనా

ఏవం మే సుతన్తి అగ్గికభారద్వాజసుత్తం, ‘‘వసలసుత్త’’న్తిపి వుచ్చతి. కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. కసిభారద్వాజసుత్తే వుత్తనయేన పచ్ఛాభత్తకిచ్చావసానే బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో అగ్గికభారద్వాజం బ్రాహ్మణం సరణసిక్ఖాపదానం ఉపనిస్సయసమ్పన్నం దిస్వా ‘‘తత్థ మయి గతే కథా పవత్తిస్సతి, తతో కథావసానే ధమ్మదేసనం సుత్వా ఏస బ్రాహ్మణో సరణం గన్త్వా సిక్ఖాపదాని సమాదియిస్సతీ’’తి ఞత్వా, తత్థ గన్త్వా, పవత్తాయ కథాయ బ్రాహ్మణేన ధమ్మదేసనం యాచితో ఇమం సుత్తం అభాసి. తత్థ ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదిం మఙ్గలసుత్తవణ్ణనాయం వణ్ణయిస్సామ, ‘‘అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయ’’న్తిఆది కసిభారద్వాజసుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

తేన ఖో పన సమయేన అగ్గికభారద్వాజస్సాతి యం యం అవుత్తపుబ్బం, తం తదేవ వణ్ణయిస్సామ. సేయ్యథిదం – సో హి బ్రాహ్మణో అగ్గిం జుహతి పరిచరతీతి కత్వా అగ్గికోతి నామేన పాకటో అహోసి, భారద్వాజోతి గోత్తేన. తస్మా వుత్తం ‘‘అగ్గికభారద్వాజస్సా’’తి. నివేసనేతి ఘరే. తస్స కిర బ్రాహ్మణస్స నివేసనద్వారే అన్తరవీథియం అగ్గిహుతసాలా అహోసి. తతో ‘‘నివేసనద్వారే’’తి వత్తబ్బే తస్సపి పదేసస్స నివేసనేయేవ పరియాపన్నత్తా ‘‘నివేసనే’’తి వుత్తం. సమీపత్థే వా భుమ్మవచనం, నివేసనసమీపేతి అత్థో. అగ్గి పజ్జలితో హోతీతి అగ్గియాధానే ఠితో అగ్గి కతబ్భుద్ధరణో సమిధాపక్ఖేపం బీజనవాతఞ్చ లభిత్వా జలితో ఉద్ధం సముగ్గతచ్చిసమాకులో హోతి. ఆహుతి పగ్గహితాతి ససీసం న్హాయిత్వా మహతా సక్కారేన పాయాససప్పిమధుఫాణితాదీని అభిసఙ్ఖతాని హోన్తీతి అత్థో. యఞ్హి కిఞ్చి అగ్గిమ్హి జుహితబ్బం, తం సబ్బం ‘‘ఆహుతీ’’తి వుచ్చతి. సపదానన్తి అనుఘరం. భగవా హి సబ్బజనానుగ్గహత్థాయ ఆహారసన్తుట్ఠియా చ ఉచ్చనీచకులం అవోక్కమ్మ పిణ్డాయ చరతి. తేన వుత్తం ‘‘సపదానం పిణ్డాయ చరమానో’’తి.

అథ కిమత్థం సబ్బాకారసమ్పన్నం సమన్తపాసాదికం భగవన్తం దిస్వా బ్రాహ్మణస్స చిత్తం నప్పసీదతి? కస్మా చ ఏవం ఫరుసేన వచనేన భగవన్తం సముదాచరతీతి? వుచ్చతే – అయం కిర బ్రాహ్మణో ‘‘మఙ్గలకిచ్చేసు సమణదస్సనం అవమఙ్గల’’న్తి ఏవందిట్ఠికో, తతో ‘‘మహాబ్రహ్మునో భుఞ్జనవేలాయ కాళకణ్ణీ ముణ్డకసమణకో మమ నివేసనం ఉపసఙ్కమతీ’’తి మన్త్వా చిత్తం నప్పసాదేసి, అఞ్ఞదత్థు దోసవసంయేవ అగమాసి. అథ కుద్ధో అనత్తమనో అనత్తమనవాచం నిచ్ఛారేసి ‘‘తత్రేవ ముణ్డకా’’తిఆది. తత్రాపి చ యస్మా ‘‘ముణ్డో అసుద్ధో హోతీ’’తి బ్రాహ్మణానం దిట్ఠి, తస్మా ‘‘అయం అసుద్ధో, తేన దేవబ్రాహ్మణపూజకో న హోతీ’’తి జిగుచ్ఛన్తో ‘‘ముణ్డకా’’తి ఆహ. ముణ్డకత్తా వా ఉచ్ఛిట్ఠో ఏస, న ఇమం పదేసం అరహతి ఆగచ్ఛితున్తి సమణో హుత్వాపి ఈదిసం కాయకిలేసం న వణ్ణేతీతి చ సమణభావం జిగుచ్ఛన్తో ‘‘సమణకా’’తి ఆహ. న కేవలం దోసవసేనేవ, వసలే వా పబ్బాజేత్వా తేహి సద్ధిం ఏకతో సమ్భోగపరిభోగకరణేన పతితో అయం వసలతోపి పాపతరోతి జిగుచ్ఛన్తో ‘‘వసలకా’’తి ఆహ – ‘‘వసలజాతికానం వా ఆహుతిదస్సనమత్తసవనేన పాపం హోతీ’’తి మఞ్ఞమానోపి ఏవమాహ.

భగవా తథా వుత్తోపి విప్పసన్నేనేవ ముఖవణ్ణేన మధురేన సరేన బ్రాహ్మణస్స ఉపరి అనుకమ్పాసీతలేన చిత్తేన అత్తనో సబ్బసత్తేహి అసాధారణతాదిభావం పకాసేన్తో ఆహ ‘‘జానాసి పన, త్వం బ్రాహ్మణా’’తి. అథ బ్రాహ్మణో భగవతో ముఖప్పసాదసూచితం తాదిభావం ఞత్వా అనుకమ్పాసీతలేన చిత్తేన నిచ్ఛారితం మధురస్సరం సుత్వా అమతేనేవ అభిసిత్తహదయో అత్తమనో విప్పసన్నిన్ద్రియో నిహతమానో హుత్వా తం జాతిసభావం విసఉగ్గిరసదిసం సముదాచారవచనం పహాయ ‘‘నూన యమహం హీనజచ్చం వసలన్తి పచ్చేమి, న సో పరమత్థతో వసలో, న చ హీనజచ్చతా ఏవ వసలకరణో ధమ్మో’’తి మఞ్ఞమానో ‘‘న ఖ్వాహం, భో గోతమా’’తి ఆహ. ధమ్మతా హేసా, యం హేతుసమ్పన్నో పచ్చయాలాభేన ఫరుసోపి సమానో లద్ధమత్తే పచ్చయే ముదుకో హోతీతి.

తత్థ సాధూతి అయం సద్దో ఆయాచనసమ్పటిచ్ఛనసమ్పహంసనసున్దరదళ్హీకమ్మాదీసు దిస్సతి. ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతూ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౯౫; అ. ని. ౭.౮౩) హి ఆయాచనే. ‘‘సాధు, భన్తేతి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౮౬) సమ్పటిచ్ఛనే. ‘‘సాధు, సాధు, సారిపుత్తా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౪౯) సమ్పహంసనే.

‘‘సాధు ధమ్మరుచీ రాజా, సాధు పఞ్ఞాణవా నరో;

సాధు మిత్తానమద్దుబ్భో, పాపస్సాకరణం సుఖ’’న్తి. (జా. ౨.౧౮.౧౦౧) –

ఆదీసు సున్దరే. ‘‘తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧) దళ్హీకమ్మే. ఇధ పన ఆయాచనే.

తేన హీతి తస్సాధిప్పాయనిదస్సనం, సచే ఞాతుకామోసీతి వుత్తం హోతి. కారణవచనం వా, తస్స యస్మా ఞాతుకామోసి, తస్మా, బ్రాహ్మణ, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి, తథా తే భాసిస్సామి, యథా త్వం జానిస్ససీతి ఏవం పరపదేహి సద్ధిం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తత్ర చ సుణాహీతి సోతిన్ద్రియవిక్ఖేపవారణం, సాధుకం మనసి కరోహీతి మనసికారే దళ్హీకమ్మనియోజనేన మనిన్ద్రియవిక్ఖేపవారణం. పురిమఞ్చేత్థ బ్యఞ్జనవిపల్లాసగ్గాహవారణం, పచ్ఛిమం అత్థవిపల్లాసగ్గాహవారణం. పురిమేన చ ధమ్మస్సవనే నియోజేతి, పచ్ఛిమేన సుతానం ధమ్మానం ధారణత్థూపపరిక్ఖాదీసు. పురిమేన చ ‘‘సబ్యఞ్జనో అయం ధమ్మో, తస్మా సవనీయో’’తి దీపేతి, పచ్ఛిమేన ‘‘సాత్థో, తస్మా మనసి కాతబ్బో’’తి. సాధుకపదం వా ఉభయపదేహి యోజేత్వా ‘‘యస్మా అయం ధమ్మో ధమ్మగమ్భీరో చ దేసనాగమ్భీరో చ, తస్మా సుణాహి సాధుకం. యస్మా అత్థగమ్భీరో పటివేధగమ్భీరో చ, తస్మా సాధుకం మనసి కరోహీ’’తి ఏతమత్థం దీపేన్తో ఆహ – ‘‘సుణాహి సాధుకం మనసి కరోహీ’’తి.

తతో ‘‘ఏవం గమ్భీరే కథమహం పతిట్ఠం లభిస్సామీ’’తి విసీదన్తమివ తం బ్రాహ్మణం సముస్సాహేన్తో ఆహ – ‘‘భాసిస్సామీ’’తి. తత్థ ‘‘యథా త్వం ఞస్ససి, తథా పరిమణ్డలేహి పదబ్యఞ్జనేహి ఉత్తానేన నయేన భాసిస్సామీ’’తి ఏవమధిప్పాయో వేదితబ్బో. తతో ఉస్సాహజాతో హుత్వా ‘‘ఏవం భో’’తి ఖో అగ్గికభారద్వాజో బ్రాహ్మణో భగవతో పచ్చస్సోసి, సమ్పటిచ్ఛి పటిగ్గహేసీతి వుత్తం హోతి, యథానుసిట్ఠం వా పటిపజ్జనేన అభిముఖో అస్సోసీతి. అథస్స ‘‘భగవా ఏతదవోచా’’తి ఇదాని వత్తబ్బం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘కోధనో ఉపనాహీ’’తి ఏవమాదికం.

౧౧౬. తత్థ కోధనోతి కుజ్ఝనసీలో. ఉపనాహీతి తస్సేవ కోధస్స దళ్హీకమ్మేన ఉపనాహేన సమన్నాగతో. పరేసం గుణే మక్ఖేతి పుఞ్ఛతీతి మక్ఖీ, పాపో చ సో మక్ఖీ చాతి పాపమక్ఖీ. విపన్నదిట్ఠీతి వినట్ఠసమ్మాదిట్ఠి, విపన్నాయ వా విరూపం గతాయ దసవత్థుకాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా సమన్నాగతో. మాయావీతి అత్తని విజ్జమానదోసపటిచ్ఛాదనలక్ఖణాయ మాయాయ సమన్నాగతో. తం జఞ్ఞా వసలో ఇతీతి తం ఏవరూపం పుగ్గలం ఏతేసం హీనధమ్మానం వస్సనతో సిఞ్చనతో అన్వాస్సవనతో ‘‘వసలో’’తి జానేయ్యాతి, ఏతేహి సబ్బేహి బ్రాహ్మణమత్థకే జాతో. అయఞ్హి పరమత్థతో వసలో ఏవ, అత్తనో హదయతుట్ఠిమత్తం, న పరన్తి. ఏవమేత్థ భగవా ఆదిపదేనేవ తస్స బ్రాహ్మణస్స కోధనిగ్గహం కత్వా ‘‘కోధాదిధమ్మో హీనపుగ్గలో’’తి పుగ్గలాధిట్ఠానాయ చ దేసనాయ కోధాదిధమ్మే దేసేన్తో ఏకేన తావ పరియాయేన వసలఞ్చ వసలకరణే చ ధమ్మే దేసేసి. ఏవం దేసేన్తో చ ‘‘త్వం అహ’’న్తి పరవమ్భనం అత్తుక్కంసనఞ్చ అకత్వా ధమ్మేనేవ సమేన ఞాయేన తం బ్రాహ్మణం వసలభావే, అత్తానఞ్చ బ్రాహ్మణభావే ఠపేసి.

౧౧౭. ఇదాని యాయం బ్రాహ్మణానం దిట్ఠి ‘‘కదాచి పాణాతిపాతఅదిన్నాదానాదీని కరోన్తోపి బ్రాహ్మణో ఏవా’’తి. తం దిట్ఠిం పటిసేధేన్తో, యే చ సత్తవిహింసాదీసు అకుసలధమ్మేసు తేహి తేహి సమన్నాగతా ఆదీనవం అపస్సన్తా తే ధమ్మే ఉప్పాదేన్తి, తేసం ‘‘హీనా ఏతే ధమ్మా వసలకరణా’’తి తత్థ ఆదీనవఞ్చ దస్సేన్తో అపరేహిపి పరియాయేహి వసలఞ్చ వసలకరణే చ ధమ్మే దేసేతుం ‘‘ఏకజం వా ద్విజం వా’’తి ఏవమాదిగాథాయో అభాసి.

తత్థ ఏకజోతి ఠపేత్వా అణ్డజం అవసేసయోనిజో. సో హి ఏకదా ఏవ జాయతి. ద్విజోతి అణ్డజో. సో హి మాతుకుచ్ఛితో అణ్డకోసతో చాతి ద్విక్ఖత్తుం జాయతి. తం ఏకజం వా ద్విజం వాపి. యోధ పాణన్తి యో ఇధ సత్తం. విహింసతీతి కాయద్వారికచేతనాసముట్ఠితేన వా వచీద్వారికచేతనాసముట్ఠితేన వా పయోగేన జీవితా వోరోపేతి. ‘‘పాణాని హింసతీ’’తిపి పాఠో. తత్థ ఏకజం వా ద్విజం వాతి ఏవంపభేదాని యోధ పాణాని హింసతీతి ఏవం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. యస్స పాణే దయా నత్థీతి ఏతేన మనసా అనుకమ్పాయ అభావం ఆహ. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవ. ఇతో పరాసు చ గాథాసు, యతో ఏత్తకమ్పి అవత్వా ఇతో పరం ఉత్తానత్థాని పదాని పరిహరన్తా అవణ్ణితపదవణ్ణనామత్తమేవ కరిస్సామ.

౧౧౮. హన్తీతి హనతి వినాసేతి. పరిరున్ధతీతి సేనాయ పరివారేత్వా తిట్ఠతి. గామాని నిగమాని చాతి ఏత్థ చ-సద్దేన నగరానీతిపి వత్తబ్బం. నిగ్గాహకో సమఞ్ఞాతోతి ఇమినా హననపరిరున్ధనేన గామనిగమనగరఘాతకోతి లోకే విదితో.

౧౧౯. గామే వా యది వారఞ్ఞేతి గామోపి నిగమోపి నగరమ్పి సబ్బోవ ఇధ గామో సద్ధిం ఉపచారేన, తం ఠపేత్వా సేసం అరఞ్ఞం. తస్మిం గామే వా యది వారఞ్ఞే యం పరేసం మమాయితం, యం పరసత్తానం పరిగ్గహితమపరిచ్చత్తం సత్తో వా సఙ్ఖారో వా. థేయ్యా అదిన్నమాదేతీతి తేహి అదిన్నం అననుఞ్ఞాతం థేయ్యచిత్తేన ఆదియతి, యేన కేనచి పయోగేన యేన కేనచి అవహారేన అత్తనో గహణం సాధేతి.

౧౨౦. ఇణమాదాయాతి అత్తనో సన్తకం కిఞ్చి నిక్ఖిపిత్వా నిక్ఖేపగ్గహణేన వా, కిఞ్చి అనిక్ఖిపిత్వా ‘‘ఏత్తకేన కాలేన ఏత్తకం వడ్ఢిం దస్సామీ’’తి వడ్ఢిగ్గహణేన వా, ‘‘యం ఇతో ఉదయం భవిస్సతి, తం మయ్హం మూలం తవేవ భవిస్సతీ’’తి వా ‘‘ఉదయం ఉభిన్నమ్పి సాధారణ’’న్తి వా ఏవం తంతంఆయోగగ్గహణేన వా ఇణం గహేత్వా. చుజ్జమానో పలాయతి న హి తే ఇణమత్థీతి తేన ఇణాయికేన ‘‘దేహి మే ఇణ’’న్తి చోదియమానో ‘‘న హి తే ఇణమత్థి, మయా గహితన్తి కో సక్ఖీ’’తి ఏవం భణనేన ఘరే వసన్తోపి పలాయతి.

౧౨౧. కిఞ్చిక్ఖకమ్యతాతి అప్పమత్తకేపి కిస్మిఞ్చిదేవ ఇచ్ఛాయ. పన్థస్మిం వజన్తం జనన్తి మగ్గే గచ్ఛన్తం యంకిఞ్చి ఇత్థిం వా పురిసం వా. హన్త్వా కిఞ్చిక్ఖమాదేతీతి మారేత్వా కోట్టేత్వా తం భణ్డకం గణ్హాతి.

౧౨౨. అత్తహేతూతి అత్తనో జీవితకారణా, తథా పరహేతు. ధనహేతూతి సకధనస్స వా పరధనస్స వా కారణా. చ-కారో సబ్బత్థ వికప్పనత్థో. సక్ఖిపుట్ఠోతి యం జానాసి, తం వదేహీతి పుచ్ఛితో. ముసా బ్రూతీతి జానన్తో వా ‘‘న జానామీ’’తి అజానన్తో వా ‘‘జానామీ’’తి భణతి, సామికే అసామికే, అసామికే చ సామికే కరోతి.

౧౨౩. ఞాతీనన్తి సమ్బన్ధీనం. సఖీనన్తి వయస్సానం దారేసూతి పరపరిగ్గహితేసు. పటిదిస్సతీతి పటికూలేన దిస్సతి, అతిచరన్తో దిస్సతీతి అత్థో. సాహసాతి బలక్కారేన అనిచ్ఛం. సమ్పియేనాతి తేహి తేసం దారేహి పత్థియమానో సయఞ్చ పత్థయమానో, ఉభయసినేహవసేనాపీతి వుత్తం హోతి.

౧౨౪. మాతరం పితరం వాతి ఏవం మేత్తాయ పదట్ఠానభూతమ్పి, జిణ్ణకం గతయోబ్బనన్తి ఏవం కరుణాయ పదట్ఠానభూతమ్పి. పహు సన్తో న భరతీతి అత్థసమ్పన్నో ఉపకరణసమ్పన్నో హుత్వాపి న పోసేతి.

౧౨౫. ససున్తి సస్సుం. హన్తీతి పాణినా వా లేడ్డునా వా అఞ్ఞేన వా కేనచి పహరతి. రోసేతీతి కోధమస్స సఞ్జనేతి వాచాయ ఫరుసవచనేన.

౧౨౬. అత్థన్తి సన్దిట్ఠికసమ్పరాయికపరమత్థేసు యంకిఞ్చి. పుచ్ఛితో సన్తోతి పుట్ఠో సమానో. అనత్థమనుసాసతీతి తస్స అహితమేవ ఆచిక్ఖతి. పటిచ్ఛన్నేన మన్తేతీతి అత్థం ఆచిక్ఖన్తోపి యథా సో న జానాతి, తథా అపాకటేహి పదబ్యఞ్జనేహి పటిచ్ఛన్నేన వచనేన మన్తేతి, ఆచరియముట్ఠిం వా కత్వా దీఘరత్తం వసాపేత్వా సావసేసమేవ మన్తేతి.

౧౨౭. యో కత్వాతి ఏత్థ మయా పుబ్బభాగే పాపిచ్ఛతా వుత్తా. యా సా ‘‘ఇధేకచ్చో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా, వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా, మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా, తస్స పటిచ్ఛాదనహేతు పాపికం ఇచ్ఛం పణిదహతి, మా మం జఞ్ఞాతి ఇచ్ఛతీ’’తి ఏవం ఆగతా. యథా అఞ్ఞే న జానన్తి, తథా కరణేన కతానఞ్చ అవివరణేన పటిచ్ఛన్నా అస్స కమ్మన్తాతి పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తో.

౧౨౮. పరకులన్తి ఞాతికులం వా మిత్తకులం వా. ఆగతన్తి యస్స తేన కులే భుత్తం, తం అత్తనో గేహమాగతం పానభోజనాదీహి నప్పటిపూజేతి, న వా దేతి, అవభుత్తం వా దేతీతి అధిప్పాయో.

౧౨౯. యో బ్రాహ్మణం వాతి పరాభవసుత్తే వుత్తనయమేవ.

౧౩౦. భత్తకాలే ఉపట్ఠితేతి భోజనకాలే జాతే. ఉపట్ఠితన్తిపి పాఠో, భత్తకాలే ఆగతన్తి అత్థో. రోసేతి వాచా న చ దేతీతి ‘‘అత్థకామో మే అయం బలక్కారేన మం పుఞ్ఞం కారాపేతుం ఆగతో’’తి అచిన్తేత్వా అప్పతిరూపేన ఫరుసవచనేన రోసేతి, అన్తమసో సమ్ముఖభావమత్తమ్పి చస్స న దేతి, పగేవ భోజనన్తి అధిప్పాయో.

౧౩౧. అసతం యోధ పబ్రూతీతి యో ఇధ యథా నిమిత్తాని దిస్సన్తి ‘‘అసుకదివసే ఇదఞ్చిదఞ్చ తే భవిస్సతీ’’తి ఏవం అసజ్జనానం వచనం పబ్రూతి. ‘‘అసన్త’’న్తిపి పాఠో, అభూతన్తి అత్థో. పబ్రూతీతి భణతి ‘‘అముకస్మిం నామ గామే మయ్హం ఈదిసో ఘరవిభవో, ఏహి తత్థ గచ్ఛామ, ఘరణీ మే భవిస్ససి, ఇదఞ్చిదఞ్చ తే దస్సామీ’’తి పరభరియం పరదాసిం వా వఞ్చేన్తో ధుత్తో వియ. నిజిగీసానోతి నిజిగీసమానో మగ్గమానో, తం వఞ్చేత్వా యంకిఞ్చి గహేత్వా పలాయితుకామోతి అధిప్పాయో.

౧౩౨. యో చత్తానన్తి యో చ అత్తానం. సముక్కంసేతి జాతిఆదీహి సముక్కంసతి ఉచ్చట్ఠానే ఠపేతి. పరే చ మవజానాతీతి తేహియేవ పరే అవజానాతి, నీచం కరోతి. మ-కారో పదసన్ధికరో. నిహీనోతి గుణవుడ్ఢితో పరిహీనో, అధమభావం వా గతో. సేన మానేనాతి తేన ఉక్కంసనావజాననసఙ్ఖాతేన అత్తనో మానేన.

౧౩౩. రోసకోతి కాయవాచాహి పరేసం రోసజనకో. కదరియోతి థద్ధమచ్ఛరీ, యో పరే పరేసం దేన్తే అఞ్ఞం వా పుఞ్ఞం కరోన్తే వారేతి, తస్సేతం అధివచనం. పాపిచ్ఛోతి అసన్తగుణసమ్భావనిచ్ఛాయ సమన్నాగతో. మచ్ఛరీతి ఆవాసాదిమచ్ఛరియయుత్తో. సఠోతి అసన్తగుణప్పకాసనలక్ఖణేన సాఠేయ్యేన సమన్నాగతో, అసమ్మాభాసీ వా అకాతుకామోపి ‘‘కరోమీ’’తిఆదివచనేన. నాస్స పాపజిగుచ్ఛనలక్ఖణా హిరీ, నాస్స ఉత్తాసనతో ఉబ్బేగలక్ఖణం ఓత్తప్పన్తి అహిరికో అనోత్తప్పీ.

౧౩౪. బుద్ధన్తి సమ్మాసమ్బుద్ధం. పరిభాసతీతి ‘‘అసబ్బఞ్ఞూ’’తిఆదీహి అపవదతి, సావకఞ్చ ‘‘దుప్పటిపన్నో’’తిఆదీహి. పరిబ్బాజం గహట్ఠం వాతి సావకవిసేసనమేవేతం పబ్బజితం వా తస్స సావకం, గహట్ఠం వా పచ్చయదాయకన్తి అత్థో. బాహిరకం వా పరిబ్బాజకం యంకిఞ్చి గహట్ఠం వా అభూతేన దోసేన పరిభాసతీతి ఏవమ్పేత్థ అత్థం ఇచ్ఛన్తి పోరాణా.

౧౩౫. అనరహం సన్తోతి అఖీణాసవో సమానో. అరహం పటిజానాతీతి ‘‘అహం అరహా’’తి పటిజానాతి, యథా నం ‘‘అరహా అయ’’న్తి జానన్తి, తథా వాచం నిచ్ఛారేతి, కాయేన పరక్కమతి, చిత్తేన ఇచ్ఛతి అధివాసేతి. చోరోతి థేనో. సబ్రహ్మకే లోకేతి ఉక్కట్ఠవసేన ఆహ – సబ్బలోకేతి వుత్తం హోతి. లోకే హి సన్ధిచ్ఛేదననిల్లోపహరణఏకాగారికకరణపరిపన్థతిట్ఠనాదీహి పరేసం ధనం విలుమ్పన్తా చోరాతి వుచ్చన్తి. సాసనే పన పరిససమ్పత్తిఆదీహి పచ్చయాదీని విలుమ్పన్తా. యథాహ –

‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, మహాచోరా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చస్స మహాచోరస్స ఏవం హోతి ‘కుదాస్సు నామాహం సతేన వా సహస్సేన వా పరివుతో గామనిగమరాజధానీసు ఆహిణ్డిస్సామి హనన్తో, ఘాతేన్తో, ఛిన్దన్తో, ఛేదాపేన్తో, పచన్తో పాచేన్తోతి, సో అపరేన సమయేన సతేన వా సహస్సేన వా పరివుతో గామనిగమరాజధానీసు ఆహిణ్డతి హనన్తో…పే… పాచేన్తో. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చస్స పాపభిక్ఖునో ఏవం హోతి ‘కుదాస్సు నామాహం సతేన వా…పే… రాజధానీసు చారికం చరిస్సామి సక్కతో, గరుకతో, మానితో, పూజితో, అపచితో, గహట్ఠానఞ్చేవ పబ్బజితానఞ్చ లాభీ చీవర…పే… పరిక్ఖారాన’న్తి. సో అపరేన సమయేన సతేన వా సహస్సేన వా పరివుతో గామనిగమరాజధానీసు చారికం చరతి సక్కతో…పే… పరిక్ఖారానం. అయం, భిక్ఖవే, పఠమో మహాచోరో సన్తో సంవిజ్జమానో లోకస్మిం.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పాపభిక్ఖు తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం పరియాపుణిత్వా అత్తనో దహతి, అయం, భిక్ఖవే, దుతియో…పే… లోకస్మిం.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పాపభిక్ఖు సుద్ధం బ్రహ్మచారిం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం చరన్తం అమూలకేన అబ్రహ్మచరియేన అనుద్ధంసేతి. అయం, భిక్ఖవే, తతియో…పే… లోకస్మిం.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో, పాపభిక్ఖు యాని తాని సఙ్ఘస్స గరుభణ్డాని గరుపరిక్ఖారాని, సేయ్యథిదం – ఆరామో, ఆరామవత్థు, విహారో, విహారవత్థు, మఞ్చో, పీఠం, భిసి, బిమ్బోహనం, లోహకుమ్భీ, లోహభాణకం, లోహవారకో, లోహకటాహం, వాసి, ఫరసు, కుఠారీ, కుదాలో, నిఖాదనం, వల్లి, వేళు, ముఞ్జం, పబ్బజం, తిణం, మత్తికా, దారుభణ్డం, మత్తికాభణ్డం, తేహి గిహిం సఙ్గణ్హాతి ఉపలాపేతి. అయం, భిక్ఖవే, చతుత్థో…పే… లోకస్మిం.

‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… సదేవమనుస్సాయ అయం అగ్గో మహాచోరో, యో అసన్తం అభూతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపతీ’’తి (పారా. ౧౯౫).

తత్థ లోకియచోరా లోకియమేవ ధనధఞ్ఞాదిం థేనేన్తి. సాసనే వుత్తచోరేసు పఠమో తథారూపమేవ చీవరాదిపచ్చయమత్తం, దుతియో పరియత్తిధమ్మం, తతియో పరస్స బ్రహ్మచరియం, చతుత్థో సఙ్ఘికగరుభణ్డం, పఞ్చమో ఝానసమాధిసమాపత్తిమగ్గఫలప్పభేదం లోకియలోకుత్తరగుణధనం, లోకియఞ్చ చీవరాదిపచ్చయజాతం. యథాహ – ‘‘థేయ్యాయ వో, భిక్ఖవే, రట్ఠపిణ్డో భుత్తో’’తి. తత్థ య్వాయం పఞ్చమో మహాచోరో, తం సన్ధాయాహ భగవా ‘‘చోరో సబ్రహ్మకే లోకే’’తి. సో హి ‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… సదేవమనుస్సాయ అయం అగ్గో మహాచోరో, యో అసన్తం అభూతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపతీ’’తి (పారా. ౧౯౫) ఏవం లోకియలోకుత్తరధనథేననతో అగ్గో మహాచోరోతి వుత్తో, తస్మా తం ఇధాపి ‘‘సబ్రహ్మకే లోకే’’తి ఇమినా ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన పకాసేసి.

ఏసో ఖో వసలాధమోతి. ఏత్థ ఖోతి అవధారణత్థో, తేన ఏసో ఏవ వసలాధమో. వసలానం హీనో సబ్బపచ్ఛిమకోతి అవధారేతి. కస్మా? విసిట్ఠవత్థుమ్హి థేయ్యధమ్మవస్సనతో, యావ తం పటిఞ్ఞం న విస్సజ్జేతి, తావ అవిగతవసలకరణధమ్మతో చాతి.

ఏతే ఖో వసలాతి. ఇదాని యే తే పఠమగాథాయ ఆసయవిపత్తివసేన కోధనాదయో పఞ్చ, పాపమక్ఖిం వా ద్విధా కత్వా ఛ, దుతియగాథాయ పయోగవిపత్తివసేన పాణహింసకో ఏకో, తతియాయ పయోగవిపత్తివసేనేవ గామనిగమనిగ్గాహకో ఏకో, చతుత్థాయ థేయ్యావహారవసేన ఏకో, పఞ్చమాయ ఇణవఞ్చనవసేన ఏకో, ఛట్ఠాయ పసయ్హావహారవసేన పన్థదూసకో ఏకో, సత్తమాయ కూటసక్ఖివసేన ఏకో, అట్ఠమాయ మిత్తదుబ్భివసేన ఏకో, నవమాయ అకతఞ్ఞువసేన ఏకో, దసమాయ కతనాసనవిహేసనవసేన ఏకో, ఏకాదసమాయ హదయవఞ్చనవసేన ఏకో, ద్వాదసమాయ పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తవసేన ద్వే, తేరసమాయ అకతఞ్ఞువసేన ఏకో, చుద్దసమాయ వఞ్చనవసేన ఏకో, పన్నరసమాయ విహేసనవసేన ఏకో, సోళసమాయ వఞ్చనవసేన ఏకో, సత్తరసమాయ అత్తుక్కంసనపరవమ్భనవసేన ద్వే, అట్ఠారసమాయ పయోగాసయవిపత్తివసేన రోసకాదయో సత్త, ఏకూనవీసతిమాయ పరిభాసనవసేన ద్వే, వీసతిమాయ అగ్గమహాచోరవసేన ఏకోతి ఏవం తేత్తింస చతుత్తింస వా వసలా వుత్తా. తే నిద్దిసన్తో ఆహ ‘‘ఏతే ఖో వసలా వుత్తా, మయా యే తే పకాసితా’’తి. తస్సత్థో – యే తే మయా పుబ్బే ‘‘జానాసి పన త్వం, బ్రాహ్మణ, వసల’’న్తి ఏవం సఙ్ఖేపతో వసలా వుత్తా, తే విత్థారతో ఏతే ఖో పకాసితాతి. అథ వా యే తే మయా పుగ్గలవసేన వుత్తా, తే ధమ్మవసేనాపి ఏతే ఖో పకాసితా. అథ వా ఏతే ఖో వసలా వుత్తా అరియేహి కమ్మవసేన, న జాతివసేన, మయా యే తే పకాసితా ‘‘కోధనో ఉపనాహీ’’తిఆదినా నయేన.

౧౩౬. ఏవం భగవా వసలం దస్సేత్వా ఇదాని యస్మా బ్రాహ్మణో సకాయ దిట్ఠియా అతీవ అభినివిట్ఠో హోతి, తస్మా తం దిట్ఠిం పటిసేధేన్తో ఆహ ‘‘న జచ్చా వసలో హోతీ’’తి. తస్సత్థో – పరమత్థతో హి న జచ్చా వసలో హోతి, న జచ్చా హోతి బ్రాహ్మణో, అపిచ ఖో కమ్మునా వసలో హోతి, కమ్మునా హోతి బ్రాహ్మణో, అపరిసుద్ధకమ్మవస్సనతో వసలో హోతి, పరిసుద్ధేన కమ్మునా అపరిసుద్ధవాహనతో బ్రాహ్మణో హోతి. యస్మా వా తుమ్హే హీనం వసలం ఉక్కట్ఠం బ్రాహ్మణం మఞ్ఞిత్థ, తస్మా హీనేన కమ్మునా వసలో హోతి, ఉక్కట్ఠేన కమ్మునా బ్రాహ్మణో హోతీతి ఏవమ్పి అత్థం ఞాపేన్తో ఏవమాహ.

౧౩౭-౧౩౯. ఇదాని తమేవత్థం నిదస్సనేన సాధేతుం ‘‘తదమినాపి జానాథా’’తిఆదికా తిస్సో గాథాయో ఆహ. తాసు ద్వే చతుప్పాదా, ఏకా ఛప్పాదా, తాసం అత్థో – యం మయా వుత్తం ‘‘న జచ్చా వసలో హోతీ’’తిఆది, తదమినాపి జానాథ, యథా మేదం నిదస్సనం, తం ఇమినాపి పకారేన జానాథ, యేన మే పకారేన యేన సామఞ్ఞేన ఇదం నిదస్సనన్తి వుత్తం హోతి. కతమం నిదస్సనన్తి చే? చణ్డాలపుత్తో సోపాకో…పే… బ్రహ్మలోకూపపత్తియాతి.

చణ్డాలస్స పుత్తో చణ్డాలపుత్తో. అత్తనో ఖాదనత్థాయ మతే సునఖే లభిత్వా పచతీతి సోపాకో. మాతఙ్గోతి ఏవంనామో విస్సుతోతి ఏవం హీనాయ జాతియా చ జీవికాయ చ నామేన చ పాకటో.

సోతి పురిమపదేన సమ్బన్ధిత్వా సో మాతఙ్గో యసం పరమం పత్తో, అబ్భుతం ఉత్తమం అతివిసిట్ఠం యసం కిత్తిం పసంసం పత్తో. యం సుదుల్లభన్తి యం ఉళారకులూపపన్నేనాపి దుల్లభం, హీనకులూపపన్నేన సుదుల్లభం. ఏవం యసప్పత్తస్స చ ఆగచ్ఛుం తస్సుపట్ఠానం, ఖత్తియా బ్రాహ్మణా బహూ, తస్స మాతఙ్గస్స పారిచరియత్థం ఖత్తియా చ బ్రాహ్మణా చ అఞ్ఞే చ బహూ వేస్ససుద్దాదయో జమ్బుదీపమనుస్సా యేభుయ్యేన ఉపట్ఠానం ఆగమింసూతి అత్థో.

ఏవం ఉపట్ఠానసమ్పన్నో సో మాతఙ్గో విగతకిలేసరజత్తా విరజం, మహన్తేహి బుద్ధాదీహి పటిపన్నత్తా మహాపథం, బ్రహ్మలోకసఙ్ఖాతం దేవలోకం యాపేతుం సమత్థత్తా దేవలోకయానసఞ్ఞితం అట్ఠసమాపత్తియానం అభిరుయ్హ, తాయ పటిపత్తియా కామరాగం విరాజేత్వా, కాయస్స భేదా బ్రహ్మలోకూపగో అహు, సా తథా హీనాపి న నం జాతి నివారేసి బ్రహ్మలోకూపపత్తియా, బ్రహ్మలోకూపపత్తితోతి వుత్తం హోతి.

అయం పనత్థో ఏవం వేదితబ్బో – అతీతే కిర మహాపురిసో తేన తేనుపాయేన సత్తహితం కరోన్తో సోపాకజీవికే చణ్డాలకులే ఉప్పజ్జి. సో నామేన మాతఙ్గో, రూపేన దుద్దసికో హుత్వా బహినగరే చమ్మకుటికాయ వసతి, అన్తోనగరే భిక్ఖం చరిత్వా జీవికం కప్పేతి. అథేకదివసం తస్మిం నగరే సురానక్ఖత్తే ఘోసితే ధుత్తా యథాసకేన పరివారేన కీళన్తి. అఞ్ఞతరాపి బ్రాహ్మణమహాసాలధీతా పన్నరససోళసవస్సుద్దేసికా దేవకఞ్ఞా వియ రూపేన దస్సనీయా పాసాదికా ‘‘అత్తనో కులవంసానురూపం కీళిస్సామీ’’తి పహూతం ఖజ్జభోజ్జాదికీళనసమ్భారం సకటేసు ఆరోపేత్వా సబ్బసేతవళవయుత్తం యానమారుయ్హ మహాపరివారేన ఉయ్యానభూమిం గచ్ఛతి దిట్ఠమఙ్గలికాతి నామేన. సా కిర ‘‘దుస్సణ్ఠితం రూపం అవమఙ్గల’’న్తి దట్ఠుం న ఇచ్ఛతి, తేనస్సా దిట్ఠమఙ్గలికాత్వేవ సఙ్ఖా ఉదపాది.

తదా సో మాతఙ్గో కాలస్సేవ వుట్ఠాయ పటపిలోతికం నివాసేత్వా, కంసతాళం హత్థే బన్ధిత్వా, భాజనహత్థో నగరం పవిసతి, మనుస్సే దిస్వా దూరతో ఏవ కంసతాళం ఆకోటేన్తో. అథ దిట్ఠమఙ్గలికా ‘‘ఉస్సరథ, ఉస్సరథా’’తి పురతో పురతో హీనజనం అపనేన్తేహి పురిసేహి నీయమానా నగరద్వారమజ్ఝే మాతఙ్గం దిస్వా ‘‘కో ఏసో’’తి ఆహ. అహం మాతఙ్గచణ్డాలోతి. సా ‘‘ఈదిసం దిస్వా గతానం కుతో వుడ్ఢీ’’తి యానం నివత్తాపేసి. మనుస్సా ‘‘యం మయం ఉయ్యానం గన్త్వా ఖజ్జభోజ్జాదిం లభేయ్యామ, తస్స నో మాతఙ్గేన అన్తరాయో కతో’’తి కుపితా ‘‘గణ్హథ చణ్డాల’’న్తి లేడ్డూహి పహరిత్వా ‘‘మతో’’తి పాదే గహేత్వా ఏకమన్తే ఛడ్డేత్వా కచవరేన పటిచ్ఛాదేత్వా అగమంసు. సో సతిం పటిలభిత్వా ఉట్ఠాయ మనుస్సే పుచ్ఛి – ‘‘కిం, అయ్యా, ద్వారం నామ సబ్బసాధారణం, ఉదాహు బ్రాహ్మణానంయేవ కత’’న్తి? మనుస్సా ఆహంసు – ‘‘సబ్బేసం సాధారణ’’న్తి. ‘‘ఏవం సబ్బసాధారణద్వారేన పవిసిత్వా భిక్ఖాహారేన యాపేన్తం మం దిట్ఠమఙ్గలికాయ మనుస్సా ఇమం అనయబ్యసనం పాపేసు’’న్తి రథికాయ రథికం ఆహిణ్డన్తో మనుస్సానం ఆరోచేత్వా బ్రాహ్మణస్స ఘరద్వారే నిపజ్జి – ‘‘దిట్ఠమఙ్గలికం అలద్ధా న వుట్ఠహిస్సామీ’’తి.

బ్రాహ్మణో ‘‘ఘరద్వారే మాతఙ్గో నిపన్నో’’తి సుత్వా ‘‘తస్స కాకణికం దేథ, తేలేన అఙ్గం మక్ఖేత్వా గచ్ఛతూ’’తి ఆహ. సో తం న ఇచ్ఛతి, ‘‘దిట్ఠమఙ్గలికం అలద్ధా న వుట్ఠహిస్సామి’’చ్చేవ ఆహ. తతో బ్రాహ్మణో ‘‘ద్వే కాకణికాయో దేథ, కాకణికాయ పూవం ఖాదతు, కాకణికాయ తేలేన అఙ్గం మక్ఖేత్వా గచ్ఛతూ’’తి ఆహ. సో తం న ఇచ్ఛతి, తథేవ వదతి. బ్రాహ్మణో సుత్వా ‘‘మాసకం దేథ, పాదం, ఉపడ్ఢకహాపణం, కహాపణం ద్వే తీణీ’’తి యావ సతం ఆణాపేసి. సో న ఇచ్ఛతి, తథేవ వదతి. ఏవం యాచన్తానంయేవ సూరియో అత్థఙ్గతో. అథ బ్రాహ్మణీ పాసాదా ఓరుయ్హ సాణిపాకారం పరిక్ఖిపాపేత్వా తం ఉపసఙ్కమిత్వా యాచి – ‘‘తాత మాతఙ్గ, దిట్ఠమఙ్గలికాయ అపరాధం ఖమ, సహస్సం గణ్హాహి, ద్వే తీణీ’’తి యావ ‘‘సతసహస్సం గణ్హాహీ’’తి ఆహ. సో తుణ్హీభూతో నిపజ్జియేవ.

ఏవం చతూహపఞ్చాహే వీతివత్తే బహుమ్పి పణ్ణాకారం దత్వా దిట్ఠమఙ్గలికం అలభన్తా ఖత్తియకుమారాదయో మాతఙ్గస్స ఉపకణ్ణకే ఆరోచాపేసుం – ‘‘పురిసా నామ అనేకానిపి సంవచ్ఛరాని వీరియం కత్వా ఇచ్ఛితత్థం పాపుణన్తి, మా ఖో త్వం నిబ్బిజ్జి, అద్ధా ద్వీహతీహచ్చయేన దిట్ఠమఙ్గలికం లచ్ఛసీ’’తి. సో తుణ్హీభూతో నిపజ్జియేవ. అథ సత్తమే దివసే సమన్తా పటివిస్సకా ఉట్ఠహిత్వా ‘‘తుమ్హే మాతఙ్గం వా ఉట్ఠాపేథ, దారికం వా దేథ, మా అమ్హే సబ్బే నాసయిత్థా’’తి ఆహంసు. తేసం కిర అయం దిట్ఠి ‘‘యస్స ఘరద్వారే ఏవం నిపన్నో చణ్డాలో మరతి, తస్స ఘరేన సహ సమన్తా సత్తసత్తఘరవాసినో చణ్డాలా హోన్తీ’’తి. తతో దిట్ఠమఙ్గలికం నీలపటపిలోతికం నివాసాపేత్వా ఉళుఙ్కకళోపికాదీని దత్వా పరిదేవమానం తస్స సన్తికం నేత్వా ‘‘గణ్హ దారికం, ఉట్ఠాయ గచ్ఛాహీ’’తి అదంసు. సా పస్సే ఠత్వా ‘‘ఉట్ఠాహీ’’తి ఆహ, సో ‘‘హత్థేన మం గహేత్వా ఉట్ఠాపేహీ’’తి ఆహ. సా నం ఉట్ఠాపేసి. సో నిసీదిత్వా ఆహ – ‘‘మయం అన్తోనగరే వసితుం న లభామ, ఏహి మం బహినగరే చమ్మకుటిం నేహీ’’తి. సా నం హత్థే గహేత్వా తత్థ నేసి. ‘‘పిట్ఠియం ఆరోపేత్వా’’తి జాతకభాణకా. నేత్వా చస్స సరీరం తేలేన మక్ఖేత్వా, ఉణ్హోదకేన న్హాపేత్వా, యాగుం పచిత్వా అదాసి. సో ‘‘బ్రాహ్మణకఞ్ఞా అయం మా వినస్సీ’’తి జాతిసమ్భేదం అకత్వావ అడ్ఢమాసమత్తం బలం గహేత్వా ‘‘అహం వనం గచ్ఛామి, ‘అతిచిరాయతీ’తి మా త్వం ఉక్కణ్ఠీ’’తి వత్వా ఘరమానుసకాని చ ‘‘ఇమం మా పమజ్జిత్థా’’తి ఆణాపేత్వా ఘరా నిక్ఖమ్మ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా, కసిణపరికమ్మం కత్వా, కతిపాహేనేవ అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చ చ అభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వా ‘‘ఇదానాహం దిట్ఠమఙ్గలికాయ మనాపో భవిస్సామీ’’తి ఆకాసేనాగన్త్వా నగరద్వారే ఓరోహిత్వా దిట్ఠమఙ్గలికాయ సన్తికం పేసేసి.

సా సుత్వా ‘‘కోచి మఞ్ఞే మమ ఞాతకో పబ్బజితో మం దుక్ఖితం ఞత్వా దట్ఠుం ఆగతో భవిస్సతీ’’తి చిన్తయమానా గన్త్వా, తం ఞత్వా, పాదేసు నిపతిత్వా ‘‘కిస్స మం అనాథం తుమ్హే అకత్థా’’తి ఆహ. మహాపురిసో ‘‘మా త్వం దిట్ఠమఙ్గలికే దుక్ఖినీ అహోసి, సకలజమ్బుదీపవాసీహి తే సక్కారం కారేస్సామీ’’తి వత్వా ఏతదవోచ – ‘‘గచ్ఛ త్వం ఘోసనం కరోహి – ‘మహాబ్రహ్మా మమ సామికో న మాతఙ్గో, సో చన్దవిమానం భిన్దిత్వా సత్తమే దివసే మమ సన్తికం ఆగమిస్సతీ’’’తి. సా ఆహ – ‘‘అహం, భన్తే, బ్రాహ్మణమహాసాలధీతా హుత్వా అత్తనో పాపకమ్మేన ఇమం చణ్డాలభావం పత్తా, న సక్కోమి ఏవం వత్తు’’న్తి. మహాపురిసో ‘‘న త్వం మాతఙ్గస్స ఆనుభావం జానాసీ’’తి వత్వా యథా సా సద్దహతి, తథా అనేకాని పాటిహారియాని దస్సేత్వా తథేవ తం ఆణాపేత్వా అత్తనో వసతిం అగమాసి. సా తథా అకాసి.

మనుస్సా ఉజ్ఝాయన్తి హసన్తి – ‘‘కథఞ్హి నామాయం అత్తనో పాపకమ్మేన చణ్డాలభావం పత్వా పున తం మహాబ్రహ్మానం కరిస్సతీ’’తి. సా అధిమానా ఏవ హుత్వా దివసే దివసే ఘోసన్తీ నగరం ఆహిణ్డతి ‘‘ఇతో ఛట్ఠే దివసే, పఞ్చమే, చతుత్థే, తతియే, సువే, అజ్జ ఆగమిస్సతీ’’తి. మనుస్సా తస్సా విస్సత్థవాచం సుత్వా ‘‘కదాచి ఏవమ్పి సియా’’తి అత్తనో అత్తనో ఘరద్వారేసు మణ్డపం కారాపేత్వా, సాణిపాకారం సజ్జేత్వా, వయప్పత్తా దారికాయో అలఙ్కరిత్వా ‘‘మహాబ్రహ్మని ఆగతే కఞ్ఞాదానం దస్సామా’’తి ఆకాసం ఉల్లోకేన్తా నిసీదింసు. అథ మహాపురిసో పుణ్ణమదివసే గగనతలం ఉపారూళ్హే చన్దే చన్దవిమానం ఫాలేత్వా పస్సతో మహాజనస్స మహాబ్రహ్మరూపేన నిగ్గచ్ఛి. మహాజనో ‘‘ద్వే చన్దా జాతా’’తి అతిమఞ్ఞి. తతో అనుక్కమేన ఆగతం దిస్వా ‘‘సచ్చం దిట్ఠమఙ్గలికా ఆహ, మహాబ్రహ్మావ అయం దిట్ఠమఙ్గలికం దమేతుం పుబ్బే మాతఙ్గవేసేనాగచ్ఛీ’’తి నిట్ఠం అగమాసి. ఏవం సో మహాజనేన దిస్సమానో దిట్ఠమఙ్గలికాయ వసనట్ఠానే ఏవ ఓతరి. సా చ తదా ఉతునీ అహోసి. సో తస్సా నాభిం అఙ్గుట్ఠకేన పరామసి. తేన ఫస్సేన గబ్భో పతిట్ఠాసి. తతో నం ‘‘గబ్భో తే సణ్ఠితో, పుత్తమ్హి జాతే తం నిస్సాయ జీవాహీ’’తి వత్వా పస్సతో మహాజనస్స పున చన్దవిమానం పావిసి.

బ్రాహ్మణా ‘‘దిట్ఠమఙ్గలికా మహాబ్రహ్మునో పజాపతి అమ్హాకం మాతా జాతా’’తి వత్వా తతో తతో ఆగచ్ఛన్తి. తం సక్కారం కాతుకామానం మనుస్సానం సమ్పీళనేన నగరద్వారాని అనోకాసాని అహేసుం. తే దిట్ఠమఙ్గలికం హిరఞ్ఞరాసిమ్హి ఠపేత్వా, న్హాపేత్వా, మణ్డేత్వా, రథం ఆరోపేత్వా, మహాసక్కారేన నగరం పదక్ఖిణం కారాపేత్వా, నగరమజ్ఝే మణ్డపం కారాపేత్వా, తత్ర నం ‘‘మహాబ్రహ్మునో పజాపతీ’’తి దిట్ఠట్ఠానే ఠపేత్వా వసాపేన్తి ‘‘యావస్సా పతిరూపం వసనోకాసం కరోమ, తావ ఇధేవ వసతూ’’తి. సా మణ్డపే ఏవ పుత్తం విజాయి. తం విసుద్ధదివసే సద్ధిం పుత్తేన ససీసం న్హాపేత్వా మణ్డపే జాతోతి దారకస్స ‘‘మణ్డబ్యకుమారో’’తి నామం అకంసు. తతో పభుతి చ నం బ్రాహ్మణా ‘‘మహాబ్రహ్మునో పుత్తో’’తి పరివారేత్వా చరన్తి. తతో అనేకసతసహస్సప్పకారా పణ్ణాకారా ఆగచ్ఛన్తి, తే బ్రాహ్మణా కుమారస్సారక్ఖం ఠపేసుం, ఆగతా లహుం కుమారం దట్ఠుం న లభన్తి.

కుమారో అనుపుబ్బేన వుడ్ఢిమన్వాయ దానం దాతుం ఆరద్ధో. సో సాలాయ సమ్పత్తానం కపణద్ధికానం అదత్వా బ్రాహ్మణానంయేవ దేతి. మహాపురిసో ‘‘కిం మమ పుత్తో దానం దేతీ’’తి ఆవజ్జేత్వా బ్రాహ్మణానంయేవ దానం దేన్తం దిస్వా ‘‘యథా సబ్బేసం దస్సతి, తథా కరిస్సామీ’’తి చీవరం పారుపిత్వా పత్తం గహేత్వా ఆకాసేన ఆగమ్మ పుత్తస్స ఘరద్వారే అట్ఠాసి. కుమారో తం దిస్వా ‘‘కుతో అయం ఏవం విరూపవేసో వసలో ఆగతో’’తి కుద్ధో ఇమం గాథమాహ –

‘‘కుతో ను ఆగచ్ఛసి దుమ్మవాసీ, ఓతల్లకో పంసుపిసాచకోవ;

సఙ్కారచోళం పటిముఞ్చ కణ్ఠే, కో రే తువం హోసి అదక్ఖిణేయ్యో’’తి.

బ్రాహ్మణా ‘‘గణ్హథ గణ్హథా’’తి తం గహేత్వా ఆకోటేత్వా అనయబ్యసనం పాపేసుం. సో ఆకాసేన గన్త్వా బహినగరే పచ్చట్ఠాసి. దేవతా కుపితా కుమారం గలే గహేత్వా ఉద్ధంపాదం అధోసిరం ఠపేసుం. సో అక్ఖీహి నిగ్గతేహి ముఖేన ఖేళం పగ్ఘరన్తేన ఘరుఘరుపస్సాసీ దుక్ఖం వేదయతి. దిట్ఠమఙ్గలికా సుత్వా ‘‘కోచి ఆగతో అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, పబ్బజితో ఆగచ్ఛీ’’తి. ‘‘కుహిం గతో’’తి? ‘‘ఏవం గతో’’తి. సా తత్థ గన్త్వా ‘‘ఖమథ, భన్తే, అత్తనో దాసస్సా’’తి యాచన్తీ తస్స పాదమూలే భూమియా నిపజ్జి. తేన చ సమయేన మహాపురిసో పిణ్డాయ చరిత్వా, యాగుం లభిత్వా, తం పివన్తో తత్థ నిసిన్నో హోతి, సో అవసిట్ఠం థోకం యాగుం దిట్ఠమఙ్గలికాయ అదాసి. ‘‘గచ్ఛ ఇమం యాగుం ఉదకకుమ్భియా ఆలోలేత్వా యేసం భూతవికారో అత్థి, తేసం అక్ఖిముఖకణ్ణనాసాబిలేసు ఆసిఞ్చ, సరీరఞ్చ పరిప్ఫోసేహి, ఏవం నిబ్బికారా భవిస్సన్తీ’’తి. సా తథా అకాసి. తతో కుమారే పకతిసరీరే జాతే ‘‘ఏహి, తాత మణ్డబ్య, తం ఖమాపేస్సామా’’తి పుత్తఞ్చ సబ్బే బ్రాహ్మణే చ తస్స పాదమూలే నిక్కుజ్జిత్వా నిపజ్జాపేత్వా ఖమాపేసి.

సో ‘‘సబ్బజనస్స దానం దాతబ్బ’’న్తి ఓవదిత్వా, ధమ్మకథం కత్వా, అత్తనో వసనట్ఠానంయేవ గన్త్వా, చిన్తేసి ‘‘ఇత్థీసు పాకటా దిట్ఠమఙ్గలికా దమితా, పురిసేసు పాకటో మణ్డబ్యకుమారో, ఇదాని కో దమేతబ్బో’’తి. తతో జాతిమన్తతాపసం అద్దస బన్ధుమతీనగరం నిస్సాయ కుమ్భవతీనదీతీరే విహరన్తం. సో ‘‘అహం జాతియా విసిట్ఠో, అఞ్ఞేహి పరిభుత్తోదకం న పరిభుఞ్జామీ’’తి ఉపరినదియా వసతి. మహాపురిసో తస్స ఉపరిభాగే వాసం కప్పేత్వా తస్స ఉదకపరిభోగవేలాయం దన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా ఉదకే పక్ఖిపి. తాపసో తం ఉదకేన వుయ్హమానం దిస్వా ‘‘కేనిదం ఖిత్త’’న్తి పటిసోతం గన్త్వా మహాపురిసం దిస్వా ‘‘కో ఏత్థా’’తి ఆహ. ‘‘మాతఙ్గచణ్డాలో, ఆచరియా’’తి. ‘‘అపేహి, చణ్డాల, మా ఉపరినదియా వసీ’’తి. మహాపురిసో ‘‘సాధు, ఆచరియా’’తి హేట్ఠానదియా వసతి, పటిసోతమ్పి దన్తకట్ఠం తాపసస్స సన్తికం ఆగచ్ఛతి. తాపసో పున గన్త్వా ‘‘అపేహి, చణ్డాల, మా హేట్ఠానదియం వస, ఉపరినదియాయేవ వసా’’తి ఆహ. మహాపురిసో ‘‘సాధు, ఆచరియా’’తి తథా అకాసి, పునపి తథేవ అహోసి. తాపసో పునపి ‘‘తథా కరోతీ’’తి దుట్ఠో మహాపురిసం సపి ‘‘సూరియస్స తే ఉగ్గమనవేలాయ సత్తధా ముద్ధా ఫలతూ’’తి. మహాపురిసోపి ‘‘సాధు, ఆచరియ, అహం పన సూరియుట్ఠానం న దేమీ’’తి వత్వా సూరియుట్ఠానం నివారేసి. తతో రత్తి న విభాయతి, అన్ధకారో జాతో, భీతా బన్ధుమతీవాసినో తాపసస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘అత్థి ను ఖో, ఆచరియ, అమ్హాకం సోత్థిభావో’’తి పుచ్ఛింసు. తే హి తం ‘‘అరహా’’తి మఞ్ఞన్తి. సో తేసం సబ్బమాచిక్ఖి. తే మహాపురిసం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘సూరియం, భన్తే, ముఞ్చథా’’తి యాచింసు. మహాపురిసో ‘‘యది తుమ్హాకం అరహా ఆగన్త్వా మం ఖమాపేతి, ముఞ్చామీ’’తి ఆహ.

మనుస్సా గన్త్వా తాపసం ఆహంసు – ‘‘ఏహి, భన్తే, మాతఙ్గపణ్డితం ఖమాపేహి, మా తుమ్హాకం కలహకారణా మయం నస్సిమ్హా’’తి. సో ‘‘నాహం చణ్డాలం ఖమాపేమీ’’తి ఆహ. మనుస్సా ‘‘అమ్హే త్వం నాసేసీ’’తి తం హత్థపాదేసు గహేత్వా మహాపురిసస్స సన్తికం నేసుం. మహాపురిసో ‘‘మమ పాదమూలే కుచ్ఛియా నిపజ్జిత్వా ఖమాపేన్తే ఖమామీ’’తి ఆహ. మనుస్సా ‘‘ఏవం కరోహీ’’తి ఆహంసు. తాపసో ‘‘నాహం చణ్డాలం వన్దామీ’’తి. మనుస్సా ‘‘తవ ఛన్దేన న వన్దిస్ససీ’’తి హత్థపాదమస్సుగీవాదీసు గహేత్వా మహాపురిసస్స పాదమూలే సయాపేసుం. సో ‘‘ఖమామహం ఇమస్స, అపిచాహం తస్సేవానుకమ్పాయ సూరియం న ముఞ్చామి, సూరియే హి ఉగ్గతమత్తే ముద్ధా అస్స సత్తధా ఫలిస్సతీ’’తి ఆహ. మనుస్సా ‘‘ఇదాని, భన్తే, కిం కాతబ్బ’’న్తి ఆహంసు. మహాపురిసో ‘‘తేన హి ఇమం గలప్పమాణే ఉదకే ఠపేత్వా మత్తికాపిణ్డేనస్స సీసం పటిచ్ఛాదేథ, సూరియరస్మీహి ఫుట్ఠో మత్తికాపిణ్డో సత్తధా ఫలిస్సతి. తస్మిం ఫలితే ఏస అఞ్ఞత్ర గచ్ఛతూ’’తి ఆహ. తే తాపసం హత్థపాదాదీసు గహేత్వా తథా అకంసు. సూరియే ముఞ్చితమత్తే మత్తికాపిణ్డో సత్తధా ఫలిత్వా పతి, తాపసో భీతో పలాయి. మనుస్సా దిస్వా ‘‘పస్సథ, భో, సమణస్స ఆనుభావ’’న్తి దన్తకట్ఠపక్ఖిపనమాదిం కత్వా సబ్బం విత్థారేత్వా ‘‘నత్థి ఈదిసో సమణో’’తి తస్మిం పసీదింసు. తతో పభుతి సకలజమ్బుదీపే ఖత్తియబ్రాహ్మణాదయో గహట్ఠపబ్బజితా మాతఙ్గపణ్డితస్స ఉపట్ఠానం అగమంసు. సో యావతాయుకం ఠత్వా కాయస్స భేదా బ్రహ్మలోకే ఉప్పజ్జి. తేనాహ భగవా ‘‘తదమినాపి జానాథ…పే… బ్రహ్మలోకూపపత్తియా’’తి.

౧౪౦-౧౪౧. ఏవం ‘‘న జచ్చా వసలో హోతి, కమ్మునా వసలో హోతీ’’తి సాధేత్వా ఇదాని ‘‘న జచ్చా హోతి బ్రాహ్మణో, కమ్మునా హోతి బ్రాహ్మణో’’తి ఏతం సాధేతుం ఆహ ‘‘అజ్ఝాయకకులే జాతా …పే… దుగ్గత్యా గరహాయవా’’తి. తత్థ అజ్ఝాయకకులే జాతాతి మన్తజ్ఝాయకే బ్రాహ్మణకులే జాతా. ‘‘అజ్ఝాయకాకుళే జాతా’’తిపి పాఠో. మన్తానం అజ్ఝాయకే అనుపకుట్ఠే చ బ్రాహ్మణకులే జాతాతి అత్థో. మన్తా బన్ధవా ఏతేసన్తి మన్తబన్ధవా. వేదబన్ధూ వేదపటిస్సరణాతి వుత్తం హోతి. తే చ పాపేసు కమ్మేసు అభిణ్హముపదిస్సరేతి తే ఏవం కులే జాతా మన్తబన్ధవా చ సమానాపి యది పాణాతిపాతాదీసు పాపకమ్మేసు పునప్పునం ఉపదిస్సన్తి, అథ దిట్ఠేవ ధమ్మే గారయ్హా సమ్పరాయే చ దుగ్గతి తే ఏవముపదిస్సమానా ఇమస్మింయేవ అత్తభావే మాతాపితూహిపి ‘‘నయిమే అమ్హాకం పుత్తా, దుజ్జాతా ఏతే కులస్స అఙ్గారభూతా, నిక్కడ్ఢథ నే’’తి, బ్రాహ్మణేహిపి ‘‘గహపతికా ఏతే, న ఏతే బ్రాహ్మణా, మా నేసం సద్ధయఞ్ఞథాలిపాకాదీసు పవేసం దేథ, మా నేహి సద్ధిం సల్లపథా’’తి, అఞ్ఞేహిపి మనుస్సేహి ‘‘పాపకమ్మన్తా ఏతే, న ఏతే బ్రాహ్మణా’’తి ఏవం గారయ్హా హోన్తి. సమ్పరాయే చ నేసం దుగ్గతి నిరయాదిభేదా, దుగ్గతి ఏతేసం పరలోకే హోతీతి అత్థో. సమ్పరాయే వాతిపి పాఠో. పరలోకే ఏతేసం దుక్ఖస్స గతి దుగ్గతి, దుక్ఖప్పత్తియేవ హోతీతి అత్థో. న నే జాతి నివారేతి, దుగ్గత్యా గరహాయ వాతి సా తథా ఉక్కట్ఠాపి యం త్వం సారతో పచ్చేసి, జాతి ఏతే పాపకమ్మేసు పదిస్సన్తే బ్రాహ్మణే ‘‘సమ్పరాయే చ దుగ్గతీ’’తి ఏత్థ వుత్తప్పకారాయ దుగ్గతియా వా, ‘‘దిట్ఠేవ ధమ్మే గారయ్హా’’తి ఏత్థ వుత్తప్పకారాయ గరహాయ వా న నివారేతి.

౧౪౨. ఏవం భగవా అజ్ఝాయకకులే జాతానమ్పి బ్రాహ్మణానం గారయ్హాదికమ్మవసేన దిట్ఠేవ ధమ్మే పతితభావం దీపేన్తో దుగ్గతిగమనేన చ సమ్పరాయే బ్రాహ్మణజాతియా అభావం దీపేన్తో ‘‘న జచ్చా హోతి బ్రాహ్మణో, కమ్మునా హోతి బ్రాహ్మణో’’తి ఏతమ్పి అత్థం సాధేత్వా ఇదాని దువిధమ్పి అత్థం నిగమేన్తో ఆహ, ఏవం బ్రాహ్మణ –

‘‘న జచ్చా వసలో హోతి, న జచ్చా హోతి బ్రాహ్మణో;

కమ్మునా వసలో హోతి, కమ్మునా హోతి బ్రాహ్మణో’’తి.

సేసం కసిభారద్వాజసుత్తే వుత్తనయమేవ. విసేసతో వా ఏత్థ నిక్కుజ్జితం వాతిఆదీనం ఏవం యోజనా వేదితబ్బా – యథా కోచి నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, ఏవం మం కమ్మవిముఖం జాతివాదే పతితం ‘‘జాతియా బ్రాహ్మణవసలభావో హోతీ’’తి దిట్ఠితో వుట్ఠాపేన్తేన, యథా పటిచ్ఛన్నం వివరేయ్య, ఏవం జాతివాదపటిచ్ఛన్నం కమ్మవాదం వివరన్తేన, యథా మూళ్హస్స మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, ఏవం బ్రాహ్మణవసలభావస్స అసమ్భిన్నఉజుమగ్గం ఆచిక్ఖన్తేన, యథా అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య, ఏవం మాతఙ్గాదినిదస్సనపజ్జోతధారణేన మయ్హం భోతా గోతమేన ఏతేహి పరియాయేహి పకాసితత్తా అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితోతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ అగ్గికభారద్వాజసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.