౧౨. మునిసుత్తవణ్ణనా
౨౦౯. సన్థవాతో భయం జాతన్తి మునిసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? న సబ్బస్సేవ సుత్తస్స ఏకా ఉప్పత్తి, అపిచేత్థ ఆదితో తావ చతున్నం గాథానం అయముప్పత్తి – భగవతి కిర సావత్థియం విహరన్తే గామకావాసే అఞ్ఞతరా దుగ్గతిత్థీ మతపతికా పుత్తం భిక్ఖూసు పబ్బాజేత్వా అత్తనాపి భిక్ఖునీసు పబ్బజి. తే ఉభోపి సావత్థియం వస్సం ఉపగన్త్వా అభిణ్హం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స దస్సనకామా అహేసుం. మాతా కిఞ్చి లభిత్వా పుత్తస్స హరతి, పుత్తోపి మాతు. ఏవం సాయమ్పి పాతోపి అఞ్ఞమఞ్ఞం సమాగన్త్వా లద్ధం లద్ధం సంవిభజమానా, సమ్మోదమానా, సుఖదుక్ఖం పుచ్ఛమానా, నిరాసఙ్కా అహేసుం. తేసం ఏవం అభిణ్హదస్సనేన సంసగ్గో ఉప్పజ్జి, సంసగ్గా విస్సాసో, విస్సాసా ఓతారో, రాగేన ఓతిణ్ణచిత్తానం పబ్బజితసఞ్ఞా చ మాతుపుత్తసఞ్ఞా చ అన్తరధాయి. తతో మరియాదవీతిక్కమం కత్వా అసద్ధమ్మం పటిసేవింసు, అయసప్పత్తా చ విబ్భమిత్వా అగారమజ్ఝే వసింసు. భిక్ఖూ భగవతో ఆరోచేసుం. ‘‘కిం ను సో, భిక్ఖవే, మోఘపురిసో మఞ్ఞతి న మాతా పుత్తే సారజ్జతి, పుత్తో వా పన మాతరీ’’తి గరహిత్వా ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకరూపమ్పి సమనుపస్సామీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౫.౫౫) అవసేససుత్తేనపి భిక్ఖూ సంవేజేత్వా ‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే –
‘‘విసం యథా హలాహలం, తేలం పక్కుథితం యథా;
తమ్బలోహవిలీనంవ, మాతుగామం వివజ్జయే’’తి చ. –
వత్వా పున భిక్ఖూనం ధమ్మదేసనత్థం – ‘‘సన్థవాతో భయం జాత’’న్తి ఇమా అత్తుపనాయికా చతస్సో గాథా అభాసి.
తత్థ సన్థవో తణ్హాదిట్ఠిమిత్తభేదేన తివిధోతి పుబ్బే వుత్తో. ఇధ తణ్హాదిట్ఠిసన్థవో అధిప్పేతో. తం సన్ధాయ భగవా ఆహ – ‘‘పస్సథ, భిక్ఖవే, యథా ఇదం తస్స మోఘపురిసస్స సన్థవాతో భయం జాత’’న్తి. తఞ్హి తస్స అభిణ్హదస్సనకామతాదితణ్హాయ బలవకిలేసభయం జాతం, యేన సణ్ఠాతుం అసక్కోన్తో మాతరి విప్పటిపజ్జి. అత్తానువాదాదికం వా మహాభయం, యేన సాసనం ఛడ్డేత్వా విబ్భన్తో. నికేతాతి ‘‘రూపనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధా ఖో, గహపతి, ‘నికేతసారీ’తి వుచ్చతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౩.౩) నయేన వుత్తా ఆరమ్మణప్పభేదా. జాయతే రజోతి రాగదోసమోహరజో జాయతే. కిం వుత్తం హోతి? న కేవలఞ్చ తస్స సన్థవాతో భయం జాతం, అపిచ ఖో పన యదేతం కిలేసానం నివాసట్ఠేన సాసవారమ్మణం ‘‘నికేత’’న్తి వుచ్చతి, ఇదానిస్స భిన్నసంవరత్తా అతిక్కన్తమరియాదత్తా సుట్ఠుతరం తతో నికేతా జాయతే రజో, యేన సంకిలిట్ఠచిత్తో అనయబ్యసనం పాపుణిస్సతి. అథ వా పస్సథ, భిక్ఖవే, యథా ఇదం తస్స మోఘపురిసస్స సన్థవాతో భయం జాతం, యథా చ సబ్బపుథుజ్జనానం నికేతా జాయతే రజోతి ఏవమ్పేతం పదద్వయం యోజేతబ్బం.
సబ్బథా పన ఇమినా పురిమద్ధేన భగవా పుథుజ్జనదస్సనం గరహిత్వా అత్తనో దస్సనం పసంసన్తో ‘‘అనికేత’’న్తి పచ్ఛిమద్ధమాహ. తత్థ యథావుత్తనికేతపటిక్ఖేపేన అనికేతం, సన్థవపటిక్ఖేపేన చ అసన్థవం వేదితబ్బం. ఉభయమ్పేతం నిబ్బానస్సాధివచనం. ఏతం వే మునిదస్సనన్తి ఏతం అనికేతమసన్థవం బుద్ధమునినా దిట్ఠన్తి అత్థో. తత్థ వేతి విమ్హయత్థే నిపాతో దట్ఠబ్బో. తేన చ యం నామ నికేతసన్థవవసేన మాతాపుత్తేసు విప్పటిపజ్జమానేసు అనికేతమసన్థవం, ఏతం మునినా దిట్ఠం అహో అబ్భుతన్తి అయమధిప్పాయో సిద్ధో హోతి. అథ వా మునినో దస్సనన్తిపి మునిదస్సనం, దస్సనం నామ ఖన్తి రుచి, ఖమతి చేవ రుచ్చతి చాతి అత్థో.
౨౧౦. దుతియగాథాయ యో జాతముచ్ఛిజ్జాతి యో కిస్మిఞ్చిదేవ వత్థుస్మిం జాతం భూతం నిబ్బత్తం కిలేసం యథా ఉప్పన్నాకుసలప్పహానం హోతి, తథా వాయమన్తో తస్మిం వత్థుస్మిం పున అనిబ్బత్తనవసేన ఉచ్ఛిన్దిత్వా యో అనాగతోపి కిలేసో తథారూపప్పచ్చయసమోధానే నిబ్బత్తితుం అభిముఖీభూతత్తా వత్తమానసమీపే వత్తమానలక్ఖణేన ‘‘జాయన్తో’’తి వుచ్చతి, తఞ్చ న రోపయేయ్య జాయన్తం, యథా అనుప్పన్నాకుసలానుప్పాదో హోతి, తథా వాయమన్తో న నిబ్బత్తేయ్యాతి అత్థో. కథఞ్చ న నిబ్బత్తేయ్య? అస్స నానుప్పవేచ్ఛే, యేన పచ్చయేన సో నిబ్బత్తేయ్య తం నానుప్పవేసేయ్య న సమోధానేయ్య. ఏవం సమ్భారవేకల్లకరణేన తం న రోపయేయ్య జాయన్తం. అథ వా యస్మా మగ్గభావనాయ అతీతాపి కిలేసా ఉచ్ఛిజ్జన్తి ఆయతిం విపాకాభావేన వత్తమానాపి న రోపీయన్తి తదభావేన, అనాగతాపి చిత్తసన్తతిం నానుప్పవేసీయన్తి ఉప్పత్తిసామత్థియవిఘాతేన, తస్మా యో అరియమగ్గభావనాయ జాతముచ్ఛిజ్జ న రోపయేయ్య జాయన్తం, అనాగతమ్పి చస్స జాయన్తస్స నానుప్పవేచ్ఛే, తమాహు ఏకం మునినం చరన్తం, సో చ అద్దక్ఖి సన్తిపదం మహేసీతి ఏవమ్పేత్థ యోజనా వేదితబ్బా. ఏకన్తనిక్కిలేసతాయ ఏకం, సేట్ఠట్ఠేన వా ఏకం. మునినన్తి మునిం, మునీసు వా ఏకం. చరన్తన్తి సబ్బాకారపరిపూరాయ లోకత్థచరియాయ అవసేసచరియాహి చ చరన్తం. అద్దక్ఖీతి అద్దస. సోతి యో జాతముచ్ఛిజ్జ అరోపనే అననుప్పవేసనే చ సమత్థతాయ ‘‘న రోపయేయ్య జాయన్తమస్స నానుప్పవేచ్ఛే’’తి వుత్తో బుద్ధముని. సన్తిపదన్తి సన్తికోట్ఠాసం, ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతవిపస్సనానిబ్బానభేదాసు తీసు సమ్ముతిసన్తి, తదఙ్గసన్తి, అచ్చన్తసన్తీసు సేట్ఠం ఏవం అనుపసన్తే లోకే అచ్చన్తసన్తిం అద్దస మహేసీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.
౨౧౧. తతియగాథాయ సఙ్ఖాయాతి గణయిత్వా, పరిచ్ఛిన్దిత్వా వీమంసిత్వా యథాభూతతో ఞత్వా, దుక్ఖపరిఞ్ఞాయ పరిజానిత్వాతి అత్థో. వత్థూనీతి యేసు ఏవమయం లోకో సజ్జతి, తాని ఖన్ధాయతనధాతుభేదాని కిలేసట్ఠానాని. పమాయ బీజన్తి యం తేసం వత్థూనం బీజం అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం, తం పమాయ హింసిత్వా, బాధిత్వా, సముచ్ఛేదప్పహానేన పజహిత్వాతి అత్థో. సినేహమస్స నానుప్పవేచ్ఛేతి యేన తణ్హాదిట్ఠిసినేహేన సినేహితం తం బీజం ఆయతిం పటిసన్ధివసేన తం యథావుత్తం వత్థుసస్సం విరుహేయ్య, తం సినేహమస్స నానుప్పవేచ్ఛే, తప్పటిపక్ఖాయ మగ్గభావనాయ తం నానుప్పవేసేయ్యాతి అత్థో. స వే ముని జాతిఖయన్తదస్సీతి సో ఏవరూపో బుద్ధముని నిబ్బానసచ్ఛికిరియాయ జాతియా చ మరణస్స చ అన్తభూతస్స నిబ్బానస్స దిట్ఠత్తా జాతిక్ఖయన్తదస్సీ తక్కం పహాయ న ఉపేతి సఙ్ఖం. ఇమాయ చతుసచ్చభావనాయ నవప్పభేదమ్పి అకుసలవితక్కం పహాయ సఉపాదిసేసనిబ్బానధాతుం పత్వా లోకత్థచరియం కరోన్తో అనుపుబ్బేన చరిమవిఞ్ఞాణక్ఖయా అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుప్పత్తియా ‘‘దేవో వా మనుస్సో వా’’తి న ఉపేతి సఙ్ఖం. అపరినిబ్బుతో ఏవ వా యథా కామవితక్కాదినో వితక్కస్స అప్పహీనత్తా ‘‘అయం పుగ్గలో రత్తో’’తి వా ‘‘దుట్ఠో’’తి వా సఙ్ఖం ఉపేతి, ఏవం తక్కం పహాయ న ఉపేతి సఙ్ఖన్తి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
౨౧౨. చతుత్థగాథాయ అఞ్ఞాయాతి అనిచ్చాదినయేన జానిత్వా. సబ్బానీతి అనవసేసాని, నివేసనానీతి కామభవాదికే భవే. నివసన్తి హి తేసు సత్తా, తస్మా ‘‘నివేసనానీ’’తి వుచ్చన్తి. అనికామయం అఞ్ఞతరమ్పి తేసన్తి ఏవం దిట్ఠాదీనవత్తా తేసం నివేసనానం ఏకమ్పి అపత్థేన్తో సో ఏవరూపో బుద్ధముని మగ్గభావనాబలేన తణ్హాగేధస్స విగతత్తా వీతగేధో, వీతగేధత్తా ఏవ చ అగిద్ధో, న యథా ఏకే అవీతగేధా ఏవ సమానా ‘‘అగిద్ధమ్హా’’తి పటిజానన్తి, ఏవం. నాయూహతీతి తస్స తస్స నివేసనస్స నిబ్బత్తకం కుసలం వా అకుసలం వా న కరోతి. కిం కారణా? పారగతో హి హోతి, యస్మా ఏవరూపో సబ్బనివేసనానం పారం నిబ్బానం గతో హోతీతి అత్థో.
ఏవం పఠమగాథాయ పుథుజ్జనదస్సనం గరహిత్వా అత్తనో దస్సనం పసంసన్తో దుతియగాథాయ యేహి కిలేసేహి పుథుజ్జనో అనుపసన్తో హోతి, తేసం అభావేన అత్తనో సన్తిపదాధిగమం పసంసన్తో తతియగాథాయ యేసు వత్థూసు పుథుజ్జనో తక్కం అప్పహాయ తథా తథా సఙ్ఖం ఉపేతి, తేసు చతుసచ్చభావనాయ తక్కం పహాయ అత్తనో సఙ్ఖానుపగమనం పసంసన్తో చతుత్థగాథాయ ఆయతిమ్పి యాని నివేసనాని కామయమానో పుథుజ్జనో భవతణ్హాయ ఆయూహతి, తేసు తణ్హాభావేన అత్తనో అనాయూహనం పసంసన్తో చతూహి గాథాహి అరహత్తనికూటేనేవ ఏకట్ఠుప్పత్తికం దేసనం నిట్ఠాపేసి.
౨౧౩. సబ్బాభిభున్తి కా ఉప్పత్తి? మహాపురిసో మహాభినిక్ఖమనం కత్వా అనుపుబ్బేన సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా ధమ్మచక్కప్పవత్తనత్థాయ బారాణసిం గచ్ఛన్తో బోధిమణ్డస్స చ గయాయ చ అన్తరే ఉపకేనాజీవకేన సమాగచ్ఛి. తేన చ ‘‘విప్పసన్నాని ఖో తే, ఆవుసో, ఇన్ద్రియానీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౮౫; మహావ. ౧౧) నయేన పుట్ఠో ‘‘సబ్బాభిభూ’’తిఆదీని ఆహ. ఉపకో ‘‘హుపేయ్యావుసో’’తి వత్వా, సీసం ఓకమ్పేత్వా, ఉమ్మగ్గం గహేత్వా పక్కామి. అనుక్కమేన చ వఙ్కహారజనపదే అఞ్ఞతరం మాగవికగామం పాపుణి. తమేనం మాగవికజేట్ఠకో దిస్వా – ‘‘అహో అప్పిచ్ఛో సమణో వత్థమ్పి న నివాసేతి, అయం లోకే అరహా’’తి ఘరం నేత్వా మంసరసేన పరివిసిత్వా భుత్తావిఞ్చ నం సపుత్తదారో వన్దిత్వా ‘‘ఇధేవ, భన్తే, వసథ, అహం పచ్చయేన ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి నిమన్తేత్వా, వసనోకాసం కత్వా అదాసి. సో తత్థ వసతి.
మాగవికో గిమ్హకాలే ఉదకసమ్పన్నే సీతలే పదేసే చరితుం దూరం అపక్కన్తేసు మిగేసు తత్థ గచ్ఛన్తో ‘‘అమ్హాకం అరహన్తం సక్కచ్చం ఉపట్ఠహస్సూ’’తి ఛావం నామ ధీతరం ఆణాపేత్వా అగమాసి సద్ధిం పుత్తభాతుకేహి. సా చస్స ధీతా దస్సనీయా హోతి కోట్ఠాససమ్పన్నా. దుతియదివసే ఉపకో ఘరం ఆగతో తం దారికం సబ్బం ఉపచారం కత్వా, పరివిసితుం ఉపగతం దిస్వా, రాగేన అభిభూతో భుఞ్జితుమ్పి అసక్కోన్తో భాజనేన భత్తం ఆదాయ వసనట్ఠానం గన్త్వా, భత్తం ఏకమన్తే నిక్ఖిపిత్వా – ‘‘సచే ఛావం లభామి, జీవామి, నో చే, మరామీ’’తి నిరాహారో సయి. సత్తమే దివసే మాగవికో ఆగన్త్వా ధీతరం ఉపకస్స పవత్తిం పుచ్ఛి. సా – ‘‘ఏకదివసమేవ ఆగన్త్వా పున నాగతపుబ్బో’’తి ఆహ. మాగవికో ‘‘ఆగతవేసేనేవ నం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛిస్సామీ’’తి తఙ్ఖణఞ్ఞేవ గన్త్వా – ‘‘కిం, భన్తే, అఫాసుక’’న్తి పాదే పరామసన్తో పుచ్ఛి. ఉపకో నిత్థునన్తో పరివత్తతియేవ. సో ‘‘వద, భన్తే, యం మయా సక్కా కాతుం, సబ్బం కరిస్సామీ’’తి ఆహ. ఉపకో – ‘‘సచే ఛావం లభామి, జీవామి, నో చే, ఇధేవ మరణం సేయ్యో’’తి ఆహ. ‘‘జానాసి పన, భన్తే, కిఞ్చి సిప్ప’’న్తి? ‘‘న జానామీ’’తి. ‘‘న, భన్తే, కిఞ్చి సిప్పం అజానన్తేన సక్కా ఘరావాసం అధిట్ఠాతు’’న్తి? సో ఆహ – ‘‘నాహం కిఞ్చి సిప్పం జానామి, అపిచ తుమ్హాకం మంసహారకో భవిస్సామి, మంసఞ్చ విక్కిణిస్సామీ’’తి. మాగవికోపి ‘‘అమ్హాకం ఏతదేవ రుచ్చతీ’’తి ఉత్తరసాటకం దత్వా, ఘరం ఆనేత్వా ధీతరం అదాసి. తేసం సంవాసమన్వాయ పుత్తో విజాయి. సుభద్దోతిస్స నామం అకంసు. ఛావా పుత్తతోసనగీతేన ఉపకం ఉప్పణ్డేసి. సో తం అసహన్తో ‘‘భద్దే, అహం అనన్తజినస్స సన్తికం గచ్ఛామీ’’తి మజ్ఝిమదేసాభిముఖో పక్కామి.
భగవా చ తేన సమయేన సావత్థియం విహరతి జేతవనమహావిహారే. అథ ఖో భగవా పటికచ్చేవ భిక్ఖూ ఆణాపేసి – ‘‘యో, భిక్ఖవే, అనన్తజినోతి పుచ్ఛమానో ఆగచ్ఛతి, తస్స మం దస్సేయ్యాథా’’తి. ఉపకోపి ఖో అనుపుబ్బేనేవ సావత్థిం ఆగన్త్వా విహారమజ్ఝే ఠత్వా ‘‘ఇమస్మిం విహారే మమ సహాయో అనన్తజినో నామ అత్థి, సో కుహిం వసతీ’’తి పుచ్ఛి. తం భిక్ఖూ భగవతో సన్తికం నయింసు. భగవా తస్సానురూపం ధమ్మం దేసేసి. సో దేసనాపరియోసానే అనాగామిఫలే పతిట్ఠాసి. భిక్ఖూ తస్స పుబ్బప్పవత్తిం సుత్వా కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘భగవా పఠమం నిస్సిరికస్స నగ్గసమణస్స ధమ్మం దేసేసీ’’తి. భగవా తం కథాసముట్ఠానం విదిత్వా గన్ధకుటితో నిక్ఖమ్మ తఙ్ఖణానురూపేన పాటిహారియేన బుద్ధాసనే నిసీదిత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి? తే సబ్బం కథేసుం. తతో భగవా – ‘‘న, భిక్ఖవే, తథాగతో అహేతుఅప్పచ్చయా ధమ్మం దేసేతి, నిమ్మలా తథాగతస్స ధమ్మదేసనా, న సక్కా తత్థ దోసం దట్ఠుం. తేన, భిక్ఖవే, ధమ్మదేసనూపనిస్సయేన ఉపకో ఏతరహి అనాగామీ జాతో’’తి వత్వా అత్తనో దేసనామలాభావదీపికం ఇమం గాథమభాసి.
తస్సత్థో – సాసవేసు సబ్బఖన్ధాయతనధాతూసు ఛన్దరాగప్పహానేన తేహి అనభిభూతత్తా సయఞ్చ తే ధమ్మే సబ్బే అభిభుయ్య పవత్తత్తా సబ్బాభిభుం. తేసఞ్చ అఞ్ఞేసఞ్చ సబ్బధమ్మానం సబ్బాకారేన విదితత్తా సబ్బవిదుం. సబ్బధమ్మదేసనసమత్థాయ సోభనాయ మేధాయ సమన్నాగతత్తా సుమేధం. యేసం తణ్హాదిట్ఠిలేపానం వసేన సాసవఖన్ధాదిభేదేసు సబ్బధమ్మేసు ఉపలిమ్పతి, తేసం లేపానం అభావా తేసు సబ్బేసు ధమ్మేసు అనుపలిత్తం. తేసు చ సబ్బధమ్మేసు ఛన్దరాగాభావేన సబ్బే తే ధమ్మే జహిత్వా ఠితత్తా సబ్బఞ్జహం. ఉపధివివేకనిన్నేన చిత్తేన తణ్హక్ఖయే నిబ్బానే విసేసేన ముత్తత్తా తణ్హక్ఖయే విముత్తం, అధిముత్తన్తి వుత్తం హోతి. తం వాపి ధీరా ముని వేదయన్తీతి తమ్పి పణ్డితా సత్తా మునిం వేదయన్తి జానన్తి. పస్సథ యావ పటివిసిట్ఠోవాయం ముని, తస్స కుతో దేసనామలన్తి అత్తానం విభావేతి. విభావనత్థో హి ఏత్థ వాసద్దోతి. కేచి పన వణ్ణయన్తి – ‘‘ఉపకో తదా తథాగతం దిస్వాపి ‘అయం బుద్ధమునీ’తి న సద్దహీ’’తి ఏవం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం, తతో భగవా ‘‘సద్దహతు వా మా వా, ధీరా పన తం మునిం వేదయన్తీ’’తి దస్సేన్తో ఇమం గాథమభాసీతి.
౨౧౪. పఞ్ఞాబలన్తి కా ఉప్పత్తి? అయం గాథా రేవతత్థేరం ఆరబ్భ వుత్తా. తత్థ ‘‘గామే వా యది వారఞ్ఞే’’తి ఇమిస్సా గాథాయ వుత్తనయేనేవ రేవతత్థేరస్స ఆదితో పభుతి పబ్బజ్జా, పబ్బజితస్స ఖదిరవనే విహారో, తత్థ విహరతో విసేసాధిగమో, భగవతో తత్థ గమనపచ్చాగమనఞ్చ వేదితబ్బం. పచ్చాగతే పన భగవతి యో సో మహల్లకభిక్ఖు ఉపాహనం సమ్ముస్సిత్వా పటినివత్తో ఖదిరరుక్ఖే ఆలగ్గితం దిస్వా సావత్థిం అనుప్పత్తో విసాఖాయ ఉపాసికాయ ‘‘కిం, భన్తే, రేవతత్థేరస్స వసనోకాసో రమణీయో’’తి భిక్ఖూ పుచ్ఛమానాయ యేహి భిక్ఖూహి పసంసితో, తే అపసాదేన్తో ‘‘ఉపాసికే, ఏతే తుచ్ఛం భణన్తి, న సున్దరో భూమిప్పదేసో, అతిలూఖకక్ఖళం ఖదిరవనమేవా’’తి ఆహ. సో విసాఖాయ ఆగన్తుకభత్తం భుఞ్జిత్వా పచ్ఛాభత్తం మణ్డలమాళే సన్నిపతితే భిక్ఖూ ఉజ్ఝాపేన్తో ఆహ – ‘‘కిం, ఆవుసో, రేవతత్థేరస్స సేనాసనే రమణీయం తుమ్హేహి దిట్ఠ’’న్తి. భగవా తం ఞత్వా గన్ధకుటితో నిక్ఖమ్మ తఙ్ఖణానురూపేన పాటిహారియేన పరిసమజ్ఝం పత్వా, బుద్ధాసనే నిసీదిత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి? తే ఆహంసు – ‘‘రేవతం, భన్తే, ఆరబ్భ కథా ఉప్పన్నా ‘ఏవం నవకమ్మికో కదా సమణధమ్మం కరిస్సతీ’’’తి. ‘‘న, భిక్ఖవే, రేవతో నవకమ్మికో, అరహా రేవతో ఖీణాసవో’’తి వత్వా తం ఆరబ్భ తేసం భిక్ఖూనం ధమ్మదేసనత్థం ఇమం గాథమభాసి.
తస్సత్థో – దుబ్బలకరకిలేసప్పహానసాధకేన వికుబ్బనఅధిట్ఠానప్పభేదేన వా పఞ్ఞాబలేన సమన్నాగతత్తా పఞ్ఞాబలం, చతుపారిసుద్ధిసీలేన ధుతఙ్గవతేన చ ఉపపన్నత్తా సీలవతూపపన్నం, మగ్గసమాధినా ఫలసమాధినా ఇరియాపథసమాధినా చ సమాహితం, ఉపచారప్పనాభేదేన ఝానేన ఝానే వా రతత్తా ఝానరతం, సతివేపుల్లప్పత్తత్తా సతిమం, రాగాదిసఙ్గతో పముత్తతా సఙ్గా పముత్తం, పఞ్చచేతోఖిలచతుఆసవాభావేన అఖిలం అనాసవం తం వాపి ధీరా మునిం వేదయన్తి. తమ్పి ఏవం పఞ్ఞాదిగుణసంయుత్తం సఙ్గాదిదోసవిసంయుత్తం పణ్డితా సత్తా మునిం వా వేదయన్తి. పస్సథ యావ పటివిసిట్ఠోవాయం ఖీణాసవముని, సో ‘‘నవకమ్మికో’’తి వా ‘‘కదా సమణధమ్మం కరిస్సతీ’’తి వా కథం వత్తబ్బో. సో హి పఞ్ఞాబలేన తం విహారం నిట్ఠాపేసి, న నవకమ్మకరణేన, కతకిచ్చోవ సో, న ఇదాని సమణధమ్మం కరిస్సతీతి రేవతత్థేరం విభావేతి. విభావనత్థో హి ఏత్థ వా-సద్దోతి.
౨౧౫. ఏకం చరన్తన్తి కా ఉప్పత్తి? బోధిమణ్డతో పభుతి యథాక్కమం కపిలవత్థుం అనుప్పత్తే భగవతి పితాపుత్తసమాగమే వత్తమానే భగవా సమ్మోదమానేన రఞ్ఞా సుద్ధోదనేన ‘‘తుమ్హే, భన్తే, గహట్ఠకాలే గన్ధకరణ్డకే వాసితాని కాసికాదీని దుస్సాని నివాసేత్వా ఇదాని కథం ఛిన్నకాని పంసుకూలాని ధారేథా’’తి ఏవమాదినా వుత్తో రాజానం అనునయమానో –
‘‘యం త్వం తాత వదే మయ్హం, పట్టుణ్ణం దుకూలకాసికం;
పంసుకూలం తతో సేయ్యం, ఏతం మే అభిపత్థిత’’న్తి. –
ఆదీని వత్వా లోకధమ్మేహి అత్తనో అవికమ్పభావం దస్సేన్తో రఞ్ఞో ధమ్మదేసనత్థం ఇమం సత్తపదగాథమభాసి.
తస్సత్థో – పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతాదీహి ఏకం, ఇరియాపథాదీహి చరియాహి చరన్తం. మోనేయ్యధమ్మసమన్నాగమేన మునిం. సబ్బట్ఠానేసు పమాదాభావతో అప్పమత్తం. అక్కోసనగరహనాదిభేదాయ నిన్దాయ వణ్ణనథోమనాదిభేదాయ పసంసాయ చాతి ఇమాసు నిన్దాపసంసాసు పటిఘానునయవసేన అవేధమానం. నిన్దాపసంసాముఖేన చేత్థ అట్ఠపి లోకధమ్మా వుత్తాతి వేదితబ్బా. సీహంవ భేరిసద్దాదీసు సద్దేసు అట్ఠసు లోకధమ్మేసు పకతివికారానుపగమేన అసన్తసన్తం, పన్తేసు వా సేనాసనేసు సన్తాసాభావేన. వాతంవ సుత్తమయాదిభేదే జాలమ్హి చతూహి మగ్గేహి తణ్హాదిట్ఠిజాలే అసజ్జమానం, అట్ఠసు వా లోకధమ్మేసు పటిఘానునయవసేన అసజ్జమానం. పదుమంవ తోయేన లోకే జాతమ్పి యేసం తణ్హాదిట్ఠిలేపానం వసేన సత్తా లోకేన లిప్పన్తి, తేసం లేపానం పహీనత్తా లోకేన అలిప్పమానం, నిబ్బానగామిమగ్గం ఉప్పాదేత్వా తేన మగ్గేన నేతారమఞ్ఞేసం దేవమనుస్సానం. అత్తనో పన అఞ్ఞేన కేనచి మగ్గం దస్సేత్వా అనేతబ్బత్తా అనఞ్ఞనేయ్యం తం వాపి ధీరా ముని వేదయన్తి బుద్ధమునిం వేదయన్తీతి అత్తానం విభావేతి. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవ.
౨౧౬. యో ఓగహణేతి కా ఉప్పత్తి? భగవతో పఠమాభిసమ్బుద్ధస్స చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ పూరితదసపారమిదసఉపపారమిదసపరమత్థపారమిప్పభేదం అభినీహారగుణపారమియో పూరేత్వా తుసితభవనే అభినిబ్బత్తిగుణం తత్థ నివాసగుణం మహావిలోకనగుణం గబ్భవోక్కన్తిం గబ్భవాసం గబ్భనిక్ఖమనం పదవీతిహారం దిసావిలోకనం బ్రహ్మగజ్జనం మహాభినిక్ఖమనం మహాపధానం అభిసమ్బోధిం ధమ్మచక్కప్పవత్తనం చతుబ్బిధం మగ్గఞాణం ఫలఞాణం అట్ఠసు పరిసాసు అకమ్పనఞాణం, దసబలఞాణం, చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణం, పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదకఞాణం, ఛబ్బిధం అసాధారణఞాణం, అట్ఠవిధం సావకసాధారణబుద్ధఞాణం, చుద్దసవిధం బుద్ధఞాణం, అట్ఠారసబుద్ధగుణపరిచ్ఛేదకఞాణం, ఏకూనవీసతివిధపచ్చవేక్ఖణఞాణం, సత్తసత్తతివిధఞాణవత్థు ఏవమిచ్చాదిగుణసతసహస్సే నిస్సాయ పవత్తం మహాలాభసక్కారం అసహమానేహి తిత్థియేహి ఉయ్యోజితాయ చిఞ్చమాణవికాయ ‘‘ఏకం ధమ్మం అతీతస్సా’’తి ఇమిస్సా గాథాయ వత్థుమ్హి వుత్తనయేన చతుపరిసమజ్ఝే భగవతో అయసే ఉప్పాదితే తప్పచ్చయా భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఏవరూపేపి నామ అయసే ఉప్పన్నే న భగవతో చిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం అత్థీ’’తి. తం ఞత్వా భగవా గన్ధకుటితో నిక్ఖమ్మ తఙ్ఖణానురూపేన పాటిహారియేన పరిసమజ్ఝం పత్వా, బుద్ధాసనే నిసీదిత్వా, భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి? తే సబ్బం ఆరోచేసుం. తతో భగవా – ‘‘బుద్ధా నామ, భిక్ఖవే, అట్ఠసు లోకధమ్మేసు తాదినో హోన్తీ’’తి వత్వా తేసం భిక్ఖూనం ధమ్మదేసనత్థం ఇమం గాథమభాసి.
తస్సత్థో – యథా నామ ఓగహణే మనుస్సానం న్హానతిత్థే అఙ్గఘంసనత్థాయ చతురస్సే వా అట్ఠంసే వా థమ్భే నిఖాతే ఉచ్చకులీనాపి నీచకులీనాపి అఙ్గం ఘంసన్తి, న తేన థమ్భస్స ఉన్నతి వా ఓనతి వా హోతి. ఏవమేవం యో ఓగహణే థమ్భోరివాభిజాయతి యస్మిం పరే వాచాపరియన్తం వదన్తి. కిం వుత్తం హోతి? యస్మిం వత్థుస్మిం పరే తిత్థియా వా అఞ్ఞే వా వణ్ణవసేన ఉపరిమం వా అవణ్ణవసేన హేట్ఠిమం వా వాచాపరియన్తం వదన్తి, తస్మిం వత్థుస్మిం అనునయం వా పటిఘం వా అనాపజ్జమానో తాదిభావేన యో ఓగహణే థమ్భోరివ భవతీతి. తం వీతరాగం సుసమాహితిన్ద్రియన్తి తం ఇట్ఠారమ్మణే రాగాభావేన వీతరాగం, అనిట్ఠారమ్మణే చ దోసమోహాభావేన సుసమాహితిన్ద్రియం, సుట్ఠు వా సమోధానేత్వా ఠపితిన్ద్రియం, రక్ఖితిన్ద్రియం, గోపితిన్ద్రియన్తి వుత్తం హోతి. తం వాపి ధీరా ముని వేదయన్తి బుద్ధమునిం వేదయన్తి, తస్స కథం చిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం భవిస్సతీతి అత్తానం విభావేతి. సేసం వుత్తనయమేవ.
౨౧౭. యో వే ఠితత్తోతి కా ఉప్పత్తి? సావత్థియం కిర అఞ్ఞతరా సేట్ఠిధీతా పాసాదా ఓరుయ్హ హేట్ఠాపాసాదే తన్తవాయసాలం గన్త్వా తసరం వట్టేన్తే దిస్వా తస్స ఉజుభావేన తప్పటిభాగనిమిత్తం అగ్గహేసి – ‘‘అహో వత సబ్బే సత్తా కాయవచీమనోవఙ్కం పహాయ తసరం వియ ఉజుచిత్తా భవేయ్యు’’న్తి. సా పాసాదం అభిరుహిత్వాపి పునప్పునం తదేవ నిమిత్తం ఆవజ్జేన్తీ నిసీది. ఏవం పటిపన్నాయ చస్సా న చిరస్సేవ అనిచ్చలక్ఖణం పాకటం అహోసి, తదనుసారేనేవ చ దుక్ఖానత్తలక్ఖణానిపి. అథస్సా తయోపి భవా ఆదిత్తా వియ ఉపట్ఠహింసు. తం తథా విపస్సమానం ఞత్వా భగవా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ ఓభాసం ముఞ్చి. సా తం దిస్వా ‘‘కిం ఇద’’న్తి ఆవజ్జేన్తీ భగవన్తం పస్సే నిసిన్నమివ దిస్వా ఉట్ఠాయ పఞ్జలికా అట్ఠాసి. అథస్సా భగవా సప్పాయం విదిత్వా ధమ్మదేసనావసేన ఇమం గాథమభాసి.
తస్సత్థో – యో వే ఏకగ్గచిత్తతాయ అకుప్పవిముత్తితాయ చ వుడ్ఢిహానీనం అభావతో విక్ఖీణజాతిసంసారత్తా భవన్తరూపగమనాభావతో చ ఠితత్తో, పహీనకాయవచీమనోవఙ్కతాయ అగతిగమనాభావేన వా తసరంవ ఉజు, హిరోత్తప్పసమ్పన్నత్తా జిగుచ్ఛతి కమ్మేహి పాపకేహి, పాపకాని కమ్మాని గూథగతం వియ ముత్తగతం వియ చ జిగుచ్ఛతి, హిరీయతీతి వుత్తం హోతి. యోగవిభాగేన హి ఉపయోగత్థే కరణవచనం సద్దసత్థే సిజ్ఝతి. వీమంసమానో విసమం సమఞ్చాతి కాయవిసమాదివిసమం కాయసమాదిసమఞ్చ పహానభావనాకిచ్చసాధనేన మగ్గపఞ్ఞాయ వీమంసమానో ఉపపరిక్ఖమానో. తం వాపి ఖీణాసవం ధీరా మునిం వేదయన్తీతి. కిం వుత్తం హోతి? యథావుత్తనయేన మగ్గపఞ్ఞాయ వీమంసమానో విసమం సమఞ్చ యో వే ఠితత్తో హోతి, సో ఏవం తసరంవ ఉజు హుత్వా కిఞ్చి వీతిక్కమం అనాపజ్జన్తో జిగుచ్ఛతి కమ్మేహి పాపకేహి. తం వాపి ధీరా మునిం వేదయన్తి. యతో ఈదిసో హోతీతి ఖీణాసవమునిం దస్సేన్తో అరహత్తనికూటేన గాథం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే సేట్ఠిధీతా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ఏత్థ చ వికప్పే వా సముచ్చయే వా వాసద్దో దట్ఠబ్బో.
౨౧౮. యో సఞ్ఞతత్తోతి కా ఉప్పత్తి? భగవతి కిర ఆళవియం విహరన్తే ఆళవీనగరే అఞ్ఞతరో తన్తవాయో సత్తవస్సికం ధీతరం ఆణాపేసి – ‘‘అమ్మ, హియ్యో అవసిట్ఠతసరం న బహు, తసరం వట్టేత్వా లహుం తన్తవాయసాలం ఆగచ్ఛేయ్యాసి, మా ఖో చిరాయీ’’తి. సా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. సో సాలం గన్త్వా తన్తం వినేన్తో అట్ఠాసి. తం దివసఞ్చ భగవా మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ లోకం వోలోకేన్తో తస్సా దారికాయ సోతాపత్తిఫలూపనిస్సయం దేసనాపరియోసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానఞ్చ ధమ్మాభిసమయం దిస్వా పగేవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా పత్తచీవరమాదాయ నగరం పావిసి. మనుస్సా భగవన్తం దిస్వా – ‘‘అద్ధా అజ్జ కోచి అనుగ్గహేతబ్బో అత్థి, పగేవ పవిట్ఠో భగవా’’తి భగవన్తం ఉపగచ్ఛింసు. భగవా యేన మగ్గేన సా దారికా పితుసన్తికం గచ్ఛతి, తస్మిం అట్ఠాసి. నగరవాసినో తం పదేసం సమ్మజ్జిత్వా, పరిప్ఫోసిత్వా, పుప్ఫూపహారం కత్వా, వితానం బన్ధిత్వా, ఆసనం పఞ్ఞాపేసుం. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే, మహాజనకాయో పరివారేత్వా అట్ఠాసి. సా దారికా తం పదేసం పత్తా మహాజనపరివుతం భగవన్తం దిస్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్ది. తం భగవా ఆమన్తేత్వా – ‘‘దారికే కుతో ఆగతాసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘న జానామి భగవా’’తి. ‘‘కుహిం గమిస్ససీ’’తి? ‘‘న జానామి భగవా’’తి. ‘‘న జానాసీ’’తి? ‘‘జానామి భగవా’’తి. ‘‘జానాసీ’’తి? ‘‘న జానామి భగవా’’తి.
తం సుత్వా మనుస్సా ఉజ్ఝాయన్తి – ‘‘పస్సథ, భో, అయం దారికా అత్తనో ఘరా ఆగతాపి భగవతా పుచ్ఛియమానా ‘న జానామీ’తి ఆహ, తన్తవాయసాలం గచ్ఛన్తీ చాపి పుచ్ఛియమానా ‘న జానామీ’తి ఆహ, ‘న జానాసీ’తి వుత్తా ‘జానామీ’తి ఆహ, ‘జానాసీ’తి వుత్తా ‘న జానామీ’తి ఆహ, సబ్బం పచ్చనీకమేవ కరోతీ’’తి. భగవా మనుస్సానం తమత్థం పాకటం కాతుకామో తం పుచ్ఛి – ‘‘కిం మయా పుచ్ఛితం, కిం తయా వుత్త’’న్తి? సా ఆహ – ‘‘న మం, భన్తే, కోచి న జానాతి, ఘరతో ఆగతా తన్తవాయసాలం గచ్ఛతీ’’తి; అపిచ మం తుమ్హే పటిసన్ధివసేన పుచ్ఛథ, ‘‘కుతో ఆగతాసీ’’తి, చుతివసేన పుచ్ఛథ, ‘‘కుహిం గమిస్ససీ’’తి అహఞ్చ న జానామి. ‘‘కుతో చమ్హి ఆగతా; నిరయా వా దేవలోకా వా’’తి, న హి జానామి, ‘‘కుహిమ్పి గమిస్సామి నిరయం వా దేవలోకం వా’’తి, తస్మా ‘‘న జానామీ’’తి అవచం. తతో మం భగవా మరణం సన్ధాయ పుచ్ఛి – ‘‘న జానాసీ’’తి, అహఞ్చ జానామి. ‘‘సబ్బేసం మరణం ధువ’’న్తి, తేనావోచం ‘‘జానామీ’’తి. తతో మం భగవా మరణకాలం సన్ధాయ పుచ్ఛి ‘‘జానాసీ’’తి, అహఞ్చ న జానామి ‘‘కదా మరిస్సామి కిం అజ్జ వా ఉదాహు స్వే వా’’తి, తేనావోచం ‘‘న జానామీ’’తి. భగవా తాయ విస్సజ్జితం పఞ్హం ‘‘సాధు సాధూ’’తి అనుమోది. మహాజనకాయోపి ‘‘యావ పణ్డితా అయం దారికా’’తి సాధుకారసహస్సాని అదాసి. అథ భగవా దారికాయ సప్పాయం విదిత్వా ధమ్మం దేసేన్తో –
‘‘అన్ధభూతో అయం లోకో, తనుకేత్థ విపస్సతి;
సకుణో జాలముత్తోవ, అప్పో సగ్గాయ గచ్ఛతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౭౪) –
ఇమం గాథమాహ. సా గాథాపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి, చతురాసీతియా పాణసహస్సానఞ్చ ధమ్మాభిసమయో అహోసి.
సా భగవన్తం వన్దిత్వా పితు సన్తికం అగమాసి. పితా తం దిస్వా ‘‘చిరేనాగతా’’తి కుద్ధో వేగేన తన్తే వేమం పక్ఖిపి. తం నిక్ఖమిత్వా దారికాయ కుచ్ఛిం భిన్ది. సా తత్థేవ కాలమకాసి. సో దిస్వా – ‘‘నాహం మమ ధీతరం పహరిం, అపిచ ఖో ఇమం వేమం వేగసా నిక్ఖమిత్వా ఇమిస్సా కుచ్ఛిం భిన్ది. జీవతి ను ఖో నను ఖో’’తి వీమంసన్తో మతం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘మనుస్సా మం ‘ఇమినా ధీతా మారితా’తి ఞత్వా ఉపక్కోసేయ్యుం, తేన రాజాపి గరుకం దణ్డం పణేయ్య, హన్దాహం పటికచ్చేవ పలాయామీ’’తి. సో దణ్డభయేన పలాయన్తో భగవతో సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞే వసన్తానం భిక్ఖూనం వసనోకాసం పాపుణి. తే చ భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. తే తం పబ్బాజేత్వా తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం అదంసు. సో తం ఉగ్గహేత్వా వాయమన్తో న చిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి, తే చస్స ఆచరియుపజ్ఝాయా. అథ మహాపవారణాయ సబ్బేవ భగవతో సన్తికం అగమంసు – ‘‘విసుద్ధిపవారణం పవారేస్సామా’’తి. భగవా పవారేత్వా వుత్థవస్సో భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో గామనిగమాదీసు చారికం చరమానో అనుపుబ్బేన ఆళవిం అగమాసి. తత్థ మనుస్సా భగవన్తం నిమన్తేత్వా దానాదీని కరోన్తా తం భిక్ఖుం దిస్వా ‘‘ధీతరం మారేత్వా ఇదాని కం మారేతుం ఆగతోసీ’’తిఆదీని వత్వా ఉప్పణ్డేసుం. భిక్ఖూ తం సుత్వా ఉపట్ఠానవేలాయం ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. భగవా – ‘‘న, భిక్ఖవే, అయం భిక్ఖు ధీతరం మారేసి, సా అత్తనో కమ్మేన మతా’’తి వత్వా తస్స భిక్ఖునో మనుస్సేహి దుబ్బిజానం ఖీణాసవమునిభావం పకాసేన్తో భిక్ఖూనం ధమ్మదేసనత్థం ఇమం గాథమభాసి.
తస్సత్థో – యో తీసుపి కమ్మద్వారేసు సీలసంయమేన సంయతత్తో కాయేన వా వాచాయ వా చేతసా వా హింసాదికం న కరోతి పాపం, తఞ్చ ఖో పన దహరో వా దహరవయే ఠితో, మజ్ఝిమో వా మజ్ఝిమవయే ఠితో, ఏతేనేవ నయేన థేరో వా పచ్ఛిమవయే ఠితోతి కదాచిపి న కరోతి. కిం కారణా? యతత్తో, యస్మా అనుత్తరాయ విరతియా సబ్బపాపేహి ఉపరతచిత్తోతి వుత్తం హోతి.
ఇదాని ముని అరోసనేయ్యో న సో రోసేతి కఞ్చీతి ఏతేసం పదానం అయం యోజనా చ అధిప్పాయో చ – సో ఖీణాసవముని అరోసనేయ్యో ‘‘ధీతుమారకో’’తి వా ‘‘పేసకారో’’తి వా ఏవమాదినా నయేన కాయేన వా వాచాయ వా రోసేతుం, ఘట్టేతుం, బాధేతుం అరహో న హోతి. సోపి హి న రోసేతి కఞ్చి, ‘‘నాహం మమ ధీతరం మారేమి, త్వం మారేసి, తుమ్హాదిసో వా మారేతీ’’తిఆదీని వత్వా కఞ్చి న రోసేతి, న ఘట్టేతి, న బాధేతి, తస్మా సోపి న రోసనేయ్యో. అపిచ ఖో పన ‘‘తిట్ఠతు నాగో, మా నాగం ఘట్టేసి, నమో కరోహి నాగస్సా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౯) వుత్తనయేన నమస్సితబ్బోయేవ హోతి. తం వాపి ధీరా ముని వేదయన్తీతి ఏత్థ పన తమ్పి ధీరావ మునిం వేదయన్తీతి ఏవం పదవిభాగో వేదితబ్బో. అధిప్పాయో చేత్థ – తం ‘‘అయం అరోసనేయ్యో’’తి ఏతే బాలమనుస్సా అజానిత్వా రోసేన్తి. యే పన ధీరా హోన్తి, తే ధీరావ తమ్పి మునిం వేదయన్తి, అయం ఖీణాసవమునీతి జానన్తీతి.
౨౧౯. యదగ్గతోతి కా ఉప్పత్తి? సావత్థియం కిర పఞ్చగ్గదాయకో నామ బ్రాహ్మణో అహోసి. సో నిప్ఫజ్జమానేసు సస్సేసు ఖేత్తగ్గం, రాసగ్గం, కోట్ఠగ్గం, కుమ్భిఅగ్గం, భోజనగ్గన్తి ఇమాని పఞ్చ అగ్గాని దేతి. తత్థ పఠమపక్కానియేవ సాలి-యవ-గోధూమ-సీసాని ఆహరాపేత్వా యాగుపాయాసపుథుకాదీని పటియాదేత్వా ‘‘అగ్గస్స దాతా మేధావీ, అగ్గం సో అధిగచ్ఛతీ’’తి ఏవందిట్ఠికో హుత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం దేతి, ఇదమస్స ఖేత్తగ్గదానం. నిప్ఫన్నేసు పన సస్సేసు లాయితేసు మద్దితేసు చ వరధఞ్ఞాని గహేత్వా తథేవ దానం దేతి, ఇదమస్స రాసగ్గదానం. పున తేహి ధఞ్ఞేహి కోట్ఠాగారాని పూరాపేత్వా పఠమకోట్ఠాగారవివరణే పఠమనీహటాని ధఞ్ఞాని గహేత్వా తథేవ దానం దేతి, ఇదమస్స కోట్ఠగ్గదానం. యం యదేవ పనస్స ఘరే రన్ధేతి, తతో అగ్గం అనుప్పత్తపబ్బజితానం అదత్వా అన్తమసో దారకానమ్పి న కిఞ్చి దేతి, ఇదమస్స కుమ్భిఅగ్గదానం. పున అత్తనో భోజనకాలే పఠమూపనీతం భోజనం పురేభత్తకాలే సఙ్ఘస్స, పచ్ఛాభత్తకాలే సమ్పత్తయాచకానం, తదభావే అన్తమసో సునఖానమ్పి అదత్వా న భుఞ్జతి, ఇదమస్స భోజనగ్గదానం. ఏవం సో పఞ్చగ్గదాయకోత్వేవ అభిలక్ఖితో అహోసి.
అథేకదివసం భగవా పచ్చూససమయే బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో తస్స బ్రాహ్మణస్స బ్రాహ్మణియా చ సోతాపత్తిమగ్గఉపనిస్సయం దిస్వా సరీరపటిజగ్గనం కత్వా అతిప్పగేవ గన్ధకుటిం పావిసి. భిక్ఖూ పిహితద్వారం గన్ధకుటిం దిస్వా – ‘‘అజ్జ భగవా ఏకకోవ గామం పవిసితుకామో’’తి ఞత్వా భిక్ఖాచారవేలాయ గన్ధకుటిం పదక్ఖిణం కత్వా పిణ్డాయ పవిసింసు. భగవాపి బ్రాహ్మణస్స భోజనవేలాయం నిక్ఖమిత్వా సావత్థిం పావిసి. మనుస్సా భగవన్తం దిస్వా ఏవం – ‘‘నూనజ్జ కోచి సత్తో అనుగ్గహేతబ్బో అత్థి, తథా హి భగవా ఏకకోవ పవిట్ఠో’’తి ఞత్వా న భగవన్తం ఉపసఙ్కమింసు నిమన్తనత్థాయ. భగవాపి అనుపుబ్బేన బ్రాహ్మణస్స ఘరద్వారం సమ్పత్వా అట్ఠాసి. తేన చ సమయేన బ్రాహ్మణో భోజనం గహేత్వా నిసిన్నో హోతి, బ్రాహ్మణీ పనస్స బీజనిం గహేత్వా ఠితా. సా భగవన్తం దిస్వా ‘‘సచాయం బ్రాహ్మణో పస్సేయ్య, పత్తం గహేత్వా సబ్బం భోజనం దదేయ్య, తతో మే పున పచితబ్బం భవేయ్యా’’తి చిన్తేత్వా అప్పసాదఞ్చ మచ్ఛేరఞ్చ ఉప్పాదేత్వా యథా బ్రాహ్మణో భగవన్తం న పస్సతి, ఏవం తాలవణ్టేన పటిచ్ఛాదేసి. భగవా తం ఞత్వా సరీరాభం ముఞ్చి. తం బ్రాహ్మణో సువణ్ణోభాసం దిస్వా ‘‘కిమేత’’న్తి ఉల్లోకేన్తో అద్దస భగవన్తం ద్వారే ఠితం. బ్రాహ్మణీపి ‘‘దిట్ఠోనేన భగవా’’తి తావదేవ తాలవణ్టం నిక్ఖిపిత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్ది, వన్దిత్వా చస్సా ఉట్ఠహన్తియా సప్పాయం విదిత్వా –
‘‘సబ్బసో నామరూపస్మిం, యస్స నత్థి మమాయితం;
అసతా చ న సోచతి, స వే భిక్ఖూతి వుచ్చతీ’’తి. (ధ. ప. ౩౬౭) –
ఇమం గాథమభాసి. సా గాథాపరియోసానేయేవ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. బ్రాహ్మణోపి భగవన్తం అన్తోఘరం పవేసేత్వా, వరాసనే నిసీదాపేత్వా, దక్ఖిణోదకం దత్వా, అత్తనో ఉపనీతభోజనం ఉపనామేసి – ‘‘తుమ్హే, భన్తే, సదేవకే లోకే అగ్గదక్ఖిణేయ్యా, సాధు, మే తం భోజనం అత్తనో పత్తే పతిట్ఠాపేథా’’తి. భగవా తస్స అనుగ్గహత్థం పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జి. కతభత్తకిచ్చో చ బ్రాహ్మణస్స సప్పాయం విదిత్వా ఇమం గాథమభాసి.
తస్సత్థో – యం కుమ్భితో పఠమమేవ గహితత్తా అగ్గతో, అద్ధావసేసాయ కుమ్భియా ఆగన్త్వా తతో గహితత్తా మజ్ఝతో, ఏకద్వికటచ్ఛుమత్తావసేసాయ కుమ్భియా ఆగన్త్వా తతో గహితత్తా సేసతో వా పిణ్డం లభేథ. పరదత్తూపజీవీతి పబ్బజితో. సో హి ఉదకదన్తపోణం ఠపేత్వా అవసేసం పరేనేవ దత్తం ఉపజీవతి, తస్మా ‘‘పరదత్తూపజీవీ’’తి వుచ్చతి. నాలం థుతుం నోపి నిపచ్చవాదీతి అగ్గతో లద్ధా అత్తానం వా దాయకం వా థోమేతుమ్పి నారహతి పహీనానునయత్తా. సేసతో లద్ధా ‘‘కిం ఏతం ఇమినా దిన్న’’న్తిఆదినా నయేన దాయకం నిపాతేత్వా అప్పియవచనాని వత్తాపి న హోతి పహీనపటిఘత్తా. తం వాపి ధీరా ముని వేదయన్తీతి తమ్పి పహీనానునయపటిఘం ధీరావ మునిం వేదయన్తీతి బ్రాహ్మణస్స అరహత్తనికూటేన గాథం దేసేసి. గాథాపరియోసానే బ్రాహ్మణో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహీతి.
౨౨౦. మునిం చరన్తన్తి కా ఉప్పత్తి? సావత్థియం కిర అఞ్ఞతరో సేట్ఠిపుత్తో ఉతువసేన తీసు పాసాదేసు సబ్బసమ్పత్తీహి పరిచారయమానో దహరోవ పబ్బజితుకామో హుత్వా, మాతాపితరో యాచిత్వా, ఖగ్గవిసాణసుత్తే ‘‘కామా హి చిత్రా’’తి (సు. ని. ౫౦) ఇమిస్సా గాథాయ అట్ఠుప్పత్తియం వుత్తనయేనేవ తిక్ఖత్తుం పబ్బజిత్వా చ ఉప్పబ్బజిత్వా చ చతుత్థవారే అరహత్తం పాపుణి. తం పుబ్బపరిచయేన భిక్ఖూ భణన్తి – ‘‘సమయో, ఆవుసో, ఉప్పబ్బజితు’’న్తి. సో ‘‘అభబ్బో దానాహం, ఆవుసో, విబ్భమితు’’న్తి ఆహ. తం సుత్వా భిక్ఖూ భగవతో ఆరోచేసుం. భగవా ‘‘ఏవమేతం, భిక్ఖవే, అభబ్బో సో దాని విబ్భమితు’’న్తి తస్స ఖీణాసవమునిభావం ఆవికరోన్తో ఇమం గాథమాహ.
తస్సత్థో – మోనేయ్యధమ్మసమన్నాగమేన మునిం, ఏకవిహారితాయ, పుబ్బే వుత్తప్పకారాసు వా చరియాసు యాయ కాయచి చరియాయ చరన్తం, పుబ్బే వియ మేథునధమ్మే చిత్తం అకత్వా అనుత్తరాయ విరతియా విరతం మేథునస్మా. దుతియపాదస్స సమ్బన్ధో – కీదిసం మునిం చరన్తం విరతం మేథునస్మాతి చే? యో యోబ్బనే నోపనిబజ్ఝతే క్వచి, యో భద్రేపి యోబ్బనే వత్తమానే క్వచి ఇత్థిరూపే యథా పురే, ఏవం మేథునరాగేన న ఉపనిబజ్ఝతి. అథ వా క్వచి అత్తనో వా పరస్స వా యోబ్బనే ‘‘యువా తావమ్హి, అయం వా యువాతి పటిసేవామి తావ కామే’’తి ఏవం యో రాగేన న ఉపనిబజ్ఝతీతి అయమ్పేత్థ అత్థో. న కేవలఞ్చ విరతం మేథునస్మా, అపిచ ఖో పన జాతిమదాదిభేదా మదా, కామగుణేసు సతివిప్పవాససఙ్ఖాతా పమాదాపి చ విరతం, ఏవం మదప్పమాదా విరతత్తా ఏవ చ విప్పముత్తం సబ్బకిలేసబన్ధనేహి. యథా వా ఏకో లోకికాయపి విరతియా విరతో హోతి, న ఏవం, కిం పన విప్పముత్తం విరతం, సబ్బకిలేసబన్ధనేహి విప్పముత్తత్తా లోకుత్తరవిరతియా విరతన్తిపి అత్థో. తం వాపి ధీరా ముని వేదయన్తీతి తమ్పి ధీరా ఏవ మునిం వేదయన్తి, తుమ్హే పన నం న వేదయథ, తేన నం ఏవం భణథాతి దస్సేతి.
౨౨౧. అఞ్ఞాయ లోకన్తి కా ఉప్పత్తి? భగవా కపిలవత్థుస్మిం విహరతి. తేన సమయేన నన్దస్స ఆభరణమఙ్గలం, అభిసేకమఙ్గలం, ఆవాహమఙ్గలన్తి తీణి మఙ్గలాని అకంసు. భగవాపి తత్థ నిమన్తితో పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం తత్థ గన్త్వా భుఞ్జిత్వా నిక్ఖమన్తో నన్దస్స హత్థే పత్తం అదాసి. తం నిక్ఖమన్తం దిస్వా జనపదకల్యాణీ ‘‘తువట్టం ఖో, అయ్యపుత్త, ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి ఆహ. సో భగవతో గారవేన ‘‘హన్ద భగవా పత్త’’న్తి వత్తుం అసక్కోన్తో విహారమేవ గతో. భగవా గన్ధకుటిపరివేణే ఠత్వా ‘‘ఆహర, నన్ద, పత్త’’న్తి గహేత్వా ‘‘పబ్బజిస్ససీ’’తి ఆహ. సో భగవతో గారవేన పటిక్ఖిపితుం అసక్కోన్తో ‘‘పబ్బజామి, భగవా’’తి ఆహ. తం భగవా పబ్బాజేసి. సో పన జనపదకల్యాణియా వచనం పునప్పునం సరన్తో ఉక్కణ్ఠి. భిక్ఖూ భగవతో ఆరోచేసుం. భగవా నన్దస్స అనభిరతిం వినోదేతుకామో ‘‘తావతింసభవనం గతపుబ్బోసి, నన్దా’’తి ఆహ. నన్దో ‘‘నాహం, భన్తే, గతపుబ్బో’’తి అవోచ.
తతో నం భగవా అత్తనో ఆనుభావేన తావతింసభవనం నేత్వా వేజయన్తపాసాదద్వారే అట్ఠాసి. భగవతో ఆగమనం విదిత్వా సక్కో అచ్ఛరాగణపరివుతో పాసాదా ఓరోహి. తా సబ్బాపి కస్సపస్స భగవతో సావకానం పాదమక్ఖనతేలం దత్వా కకుటపాదినియో అహేసుం. అథ భగవా నన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘పస్ససి నో, త్వం నన్ద, ఇమాని పఞ్చ అచ్ఛరాసతాని కకుటపాదానీ’’తి సబ్బం విత్థారేతబ్బం. మాతుగామస్స నామ నిమిత్తానుబ్యఞ్జనం గహేతబ్బన్తి సకలేపి బుద్ధవచనే ఏతం నత్థి. అథ చ పనేత్థ భగవా ఉపాయకుసలతాయ ఆతురస్స దోసే ఉగ్గిలేత్వా నీహరితుకామో వేజ్జో సుభోజనం వియ నన్దస్స రాగం ఉగ్గిలేత్వా నీహరితుకామో నిమిత్తానుబ్యఞ్జనగ్గహణం అనుఞ్ఞాసి యథా తం అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి. తతో భగవా అచ్ఛరాహేతు నన్దస్స బ్రహ్మచరియే అభిరతిం దిస్వా భిక్ఖూ ఆణాపేసి – ‘‘భతకవాదేన నన్దం చోదేథా’’తి. సో తేహి చోదియమానో లజ్జితో యోనిసో మనసి కరోన్తో పటిపజ్జిత్వా న చిరస్సేవ అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. తస్స చఙ్కమనకోటియం రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసి. భగవతోపి ఞాణం ఉదపాది. భిక్ఖూ అజానన్తా తథేవాయస్మన్తం చోదేన్తి. భగవా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదాని నన్దో ఏవం చోదేతబ్బో’’తి తస్స ఖీణాసవమునిభావం దీపేన్తో తేసం భిక్ఖూనం ధమ్మదేసనత్థం ఇమం గాథమభాసి.
తస్సత్థో – దుక్ఖసచ్చవవత్థానకరణేన ఖన్ధాదిలోకం అఞ్ఞాయ జానిత్వా వవత్థపేత్వా నిరోధసచ్చసచ్ఛికిరియాయ పరమత్థదస్సిం, సముదయప్పహానేన చతుబ్బిధమ్పి ఓఘం, పహీనసముదయత్తా రూపమదాదివేగసహనేన చక్ఖాదిఆయతనసముద్దఞ్చ అతితరియ అతితరిత్వా అతిక్కమిత్వా మగ్గభావనాయ, ‘‘తన్నిద్దేసా తాదీ’’తి ఇమాయ తాదిలక్ఖణప్పత్తియా తాదిం. యో వాయం కామరాగాదికిలేసరాసియేవ అవహననట్ఠేన ఓఘో, కుచ్ఛితగతిపరియాయేన సముద్దనట్ఠేన సముద్దో, సముదయప్పహానేనేవ తం ఓఘం సముద్దఞ్చ అతితరియ అతితిణ్ణోఘత్తా ఇదాని తుమ్హేహి ఏవం వుచ్చమానేపి వికారమనాపజ్జనతాయ తాదిమ్పి ఏవమ్పేత్థ అత్థో చ అధిప్పాయో చ వేదితబ్బో. తం ఛిన్నగన్థం అసితం అనాసవన్తి ఇదం పనస్స థుతివచనమేవ, ఇమాయ చతుసచ్చభావనాయ చతున్నం గన్థానం ఛిన్నత్తా ఛిన్నగన్థం, దిట్ఠియా తణ్హాయ వా కత్థచి అనిస్సితత్తా అసితం, చతున్నం ఆసవానం అభావేన అనాసవన్తి వుత్తం హోతి. తం వాపి ధీరా ముని వేదయన్తీతి తమ్పి ధీరావ ఖీణాసవమునిం వేదయన్తి తుమ్హే పన అవేదయమానా ఏవం భణథాతి దస్సేతి.
౨౨౨. అసమా ఉభోతి కా ఉప్పత్తి? అఞ్ఞతరో భిక్ఖు కోసలరట్ఠే పచ్చన్తగామం నిస్సాయ అరఞ్ఞే విహరతి. తస్మిఞ్చ గామే మిగలుద్దకో తస్స భిక్ఖునో వసనోకాసం గన్త్వా మిగే బన్ధతి. సో అరఞ్ఞం పవిసన్తో థేరం గామం పిణ్డాయ పవిసన్తమ్పి పస్సతి, అరఞ్ఞా ఆగచ్ఛన్తో గామతో నిక్ఖమన్తమ్పి పస్సతి. ఏవం అభిణ్హదస్సనేన థేరే జాతసినేహో అహోసి. సో యదా బహుం మంసం లభతి, తదా థేరస్సాపి రసపిణ్డపాతం దేతి. మనుస్సా ఉజ్ఝాయన్తి – ‘‘అయం భిక్ఖు ‘అముకస్మిం పదేసే మిగా తిట్ఠన్తి, చరన్తి, పానీయం పివన్తీ’తి లుద్దకస్స ఆరోచేతి. తతో లుద్దకో మిగే మారేతి, తేన ఉభో సఙ్గమ్మ జీవికం కప్పేన్తీ’’తి. అథ భగవా జనపదచారికం చరమానో తం జనపదం అగమాసి. భిక్ఖూ గామం పిణ్డాయ పవిసన్తా తం పవత్తిం సుత్వా భగవతో ఆరోచేసుం. భగవా లుద్దకేన సద్ధిం సమానజీవికాభావసాధకం తస్స భిక్ఖునో ఖీణాసవమునిభావం దీపేన్తో తేసం భిక్ఖూనం ధమ్మదేసనత్థం ఇమం గాథమభాసి.
తస్సత్థో – యో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు, యో చ లుద్దకో, ఏతే అసమా ఉభో. యం మనుస్సా భణన్తి ‘‘సమానజీవికా’’తి, తం మిచ్ఛా. కిం కారణా? దూరవిహారవుత్తినో, దూరే విహారో చ వుత్తి చ నేసన్తి దూరవిహారవుత్తినో. విహారోతి వసనోకాసో, సో చ భిక్ఖునో అరఞ్ఞే, లుద్దకస్స చ గామే. వుత్తీతి జీవికా, సా చ భిక్ఖునో గామే సపదానభిక్ఖాచరియా, లుద్దకస్స చ అరఞ్ఞే మిగసకుణమారణా. పున చపరం గిహీ దారపోసీ, సో లుద్దకో తేన కమ్మేన పుత్తదారం పోసేతి. అమమో చ సుబ్బతో, పుత్తదారేసు తణ్హాదిట్ఠిమమత్తవిరహితో సుచివతత్తా సున్దరవతత్తా చ సుబ్బతో సో ఖీణాసవభిక్ఖు. పున చపరం పరపాణరోధాయ గిహీ అసఞ్ఞతో, సో లుద్దకో గిహీ పరపాణరోధాయ తేసం పాణానం జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదాయ కాయవాచాచిత్తేహి అసంయతో. నిచ్చం మునీ రక్ఖతి పాణినే యతో, ఇతరో పన ఖీణాసవముని కాయవాచాచిత్తేహి నిచ్చం యతో సంయతో పాణినో రక్ఖతి. ఏవం సన్తే తే కథం సమానజీవికా భవిస్సన్తీతి?
౨౨౩. సిఖీ యథాతి కా ఉప్పత్తి? భగవతి కపిలవత్థుస్మిం విహరన్తే సాకియానం కథా ఉదపాది – ‘‘పఠమకసోతాపన్నో పచ్ఛా సోతాపత్తిం పత్తస్స ధమ్మేన వుడ్ఢతరో హోతి, తస్మా పచ్ఛా సోతాపన్నేన భిక్ఖునా పఠమసోతాపన్నస్స గిహినో అభివాదనాదీని కత్తబ్బానీ’’తి తం కథం అఞ్ఞతరో పిణ్డచారికో భిక్ఖు సుత్వా భగవతో ఆరోచేసి. భగవా ‘‘అఞ్ఞా ఏవ హి అయం జాతి, పూజనేయ్యవత్థు లిఙ్గ’’న్తి సన్ధాయ ‘‘అనాగామీపి చే, భిక్ఖవే, గిహీ హోతి, తేన తదహుపబ్బజితస్సాపి సామణేరస్స అభివాదనాదీని కత్తబ్బానేవా’’తి వత్వా పున పచ్ఛా సోతాపన్నస్సాపి భిక్ఖునో పఠమసోతాపన్నగహట్ఠతో అతిమహన్తం విసేసం దస్సేన్తో భిక్ఖూనం ధమ్మదేసనత్థం ఇమం గాథమభాసి.
తస్సత్థో – య్వాయం మత్థకే జాతాయ సిఖాయ సబ్భావేన సిఖీ, మణిదణ్డసదిసాయ గీవాయ నీలగీవోతి చ మయూరవిహఙ్గమో వుచ్చతి. సో యథా హరితహంసతమ్బహంసఖీరహంసకాళహంసపాకహంససువణ్ణహంసేసు య్వాయం సువణ్ణహంసో, తస్స హంసస్స జవేన సోళసిమ్పి కలం న ఉపేతి. సువణ్ణహంసో హి ముహుత్తకేన యోజనసహస్సమ్పి గచ్ఛతి, యోజనమ్పి అసమత్థో ఇతరో. దస్సనీయతాయ పన ఉభోపి దస్సనీయా హోన్తి, ఏవం గిహీ పఠమసోతాపన్నోపి కిఞ్చాపి మగ్గదస్సనేన దస్సనీయో హోతి. అథ ఖో సో పచ్ఛా సోతాపన్నస్సాపి మగ్గదస్సనేన తుల్యదస్సనీయభావస్సాపి భిక్ఖునో జవేన నానుకరోతి. కతమేన జవేన? ఉపరిమగ్గవిపస్సనాఞాణజవేన. గిహినో హి తం ఞాణం దన్ధం హోతి పుత్తదారాదిజటాయ జటితత్తా, భిక్ఖునో పన తిక్ఖం హోతి తస్సా జటాయ విజటితత్తా. స్వాయమత్థో భగవతా ‘‘మునినో వివిత్తస్స వనమ్హి ఝాయతో’’తి ఇమినా పాదేన దీపితో. అయఞ్హి సేక్ఖముని భిక్ఖు కాయచిత్తవివేకేన చ వివిత్తో హోతి, లక్ఖణారమ్మణూపనిజ్ఝానేన చ నిచ్చం వనస్మిం ఝాయతి. కుతో గిహినో ఏవరూపో వివేకో చ ఝానఞ్చాతి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయోతి?
పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ
సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ మునిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిట్ఠితో చ పఠమో వగ్గో అత్థవణ్ణనానయతో, నామేన
ఉరగవగ్గోతి.