౫. తిరోకుట్టపేతవత్థువణ్ణనా

తిరోకుట్టేసు తిట్ఠన్తీతి ఇదం సత్థా రాజగహే విహరన్తో సమ్బహులే పేతే ఆరబ్భ కథేసి.

తత్రాయం విత్థారకథా – ఇతో ద్వానవుతికప్పే కాసి నామ నగరం అహోసి. తత్థ జయసేనో నామ రాజా రజ్జం కారేసి. తస్స సిరిమా నామ దేవీ. తస్సా కుచ్ఛియం ఫుస్సో నామ బోధిసత్తో నిబ్బత్తిత్వా అనుపుబ్బేన సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝి. జయసేనో రాజా ‘‘మమ పుత్తో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా బుద్ధో జాతో, మయ్హమేవ బుద్ధో, మయ్హం ధమ్మో, మయ్హం సఙ్ఘో’’తి మమత్తం ఉప్పాదేత్వా సబ్బకాలం సయమేవ ఉపట్ఠహతి, న అఞ్ఞేసం ఓకాసం దేతి.

భగవతో కనిట్ఠభాతరో వేమాతికా తయో భాతరో చిన్తేసుం – ‘‘బుద్ధా నామ సబ్బలోక హితత్థాయ ఉప్పజ్జన్తి, న ఏకస్సేవ అత్థాయ. అమ్హాకఞ్చ పితా అఞ్ఞేసం ఓకాసం న దేతి. కథం ను ఖో మయం లభేయ్యామ భగవన్తం ఉపట్ఠాతుం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చా’’తి? తేసం ఏతదహోసి – ‘‘హన్ద మయం కిఞ్చి ఉపాయం కరోమా’’తి. తే పచ్చన్తం కుపితం వియ కారాపేసుం. తతో రాజా ‘‘పచ్చన్తో కుపితో’’తి సుత్వా తయోపి పుత్తే పచ్చన్తం వూపసమేతుం పేసేసి. తే గన్త్వా వూపసమేత్వా ఆగతా. రాజా తుట్ఠో వరం అదాసి ‘‘యం ఇచ్ఛథ, తం గణ్హథా’’తి. తే ‘‘మయం భగవన్తం ఉపట్ఠాతుం ఇచ్ఛామా’’తి ఆహంసు. రాజా ‘‘ఏతం ఠపేత్వా అఞ్ఞం గణ్హథా’’తి ఆహ. తే ‘‘మయం అఞ్ఞేన అనత్థికా’’తి ఆహంసు. తేన హి పరిచ్ఛేదం కత్వా గణ్హథాతి. తే సత్త వస్సాని యాచింసు. రాజా న అదాసి. ఏవం ‘‘ఛ, పఞ్చ, చత్తారి, తీణి, ద్వే, ఏకం, సత్త మాసే, ఛ, పఞ్చ, చత్తారో’’తి వత్వా యావ తేమాసం యాచింసు. తదా రాజా ‘‘గణ్హథా’’తి అదాసి.

తే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహంసు – ‘‘ఇచ్ఛామ మయం, భన్తే, భగవన్తం తేమాసం ఉపట్ఠాతుం, అధివాసేతు నో, భన్తే, భగవా ఇమం తేమాసం వస్సావాస’’న్తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. తే తయో అత్తనో జనపదే నియుత్తకపురిసస్స లేఖం పేసేసుం ‘‘ఇమం తేమాసం అమ్హేహి భగవా ఉపట్ఠాతబ్బో, విహారం ఆదిం కత్వా సబ్బం భగవతో ఉపట్ఠానసమ్భారం సమ్పాదేహీ’’తి. సో సబ్బం సమ్పాదేత్వా పటిపేసేసి. తే కాసాయవత్థనివత్థా హుత్వా పురిససహస్సేహి వేయ్యావచ్చకరేహి భగవన్తం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ సక్కచ్చం ఉపట్ఠహమానా జనపదం నేత్వా విహారం నియ్యాతేత్వా వస్సం వసాపేసుం.

తేసం భణ్డాగారికో ఏకో గహపతిపుత్తో సపజాపతికో సద్ధో అహోసి పసన్నో. సో బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానవత్తం సక్కచ్చం అదాసి. జనపదే నియుత్తకపురిసో తం గహేత్వా జానపదేహి ఏకాదసమత్తేహి పురిససహస్సేహి సద్ధిం సక్కచ్చమేవ దానం పవత్తాపేసి. తత్థ కేచి జానపదా పటిహతచిత్తా అహేసుం. తే దానస్స అన్తరాయం కత్వా దేయ్యధమ్మం అత్తనా ఖాదింసు, భత్తసాలఞ్చ అగ్గినా దహింసు. పవారితా రాజపుత్తా భగవతో సక్కారం కత్వా భగవన్తం పురక్ఖత్వా పితు సన్తికమేవ పచ్చాగమింసు. తత్థ గన్త్వా భగవా పరినిబ్బాయి. రాజపుత్తా చ జనపదే నియుత్తకపురిసో చ భణ్డాగారికో చ అనుపుబ్బేన కాలం కత్వా సద్ధిం పరిసాయ సగ్గే ఉప్పజ్జింసు, పటిహతచిత్తా జనా నిరయే ఉప్పజ్జింసు. ఏవం తేసం ఉభయేసం జనానం సగ్గతో సగ్గం నిరయతో నిరయం ఉపపజ్జన్తానం ద్వానవుతికప్పా వీతివత్తా.

అథ ఇమస్మిం భద్దకప్పే కస్సపస్స భగవతో కాలే తే పటిహతచిత్తా జనా పేతేసు ఉప్పన్నా. తదా మనుస్సా అత్తనో అత్తనో ఞాతకానం పేతానం అత్థాయ దానం దత్వా ఉద్దిసన్తి ‘‘ఇదం నో ఞాతీనం హోతూ’’తి, తే సమ్పత్తిం లభన్తి. అథ ఇమేపి పేతా తం దిస్వా కస్సపం సమ్మాసమ్బుద్ధం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛింసు – ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, మయమ్పి ఏవరూపం సమ్పత్తిం లభేయ్యామా’’తి? భగవా ఆహ – ‘‘ఇదాని న లభథ, అనాగతే పన గోతమో నామ సమ్మాసమ్బుద్ధో భవిస్సతి, తస్స భగవతో కాలే బిమ్బిసారో నామ రాజా భవిస్సతి, సో తుమ్హాకం ఇతో ద్వానవుతికప్పే ఞాతి అహోసి, సో బుద్ధస్స దానం దత్వా తుమ్హాకం ఉద్దిసిస్సతి, తదా లభిస్సథా’’తి. ఏవం వుత్తే కిర తేసం పేతానం తం వచనం ‘‘స్వే లభిస్సథా’’తి వుత్తం వియ అహోసి.

తతో ఏకస్మిం బుద్ధన్తరే వీతివత్తే అమ్హాకం భగవా ఉప్పజ్జి. తేపి తయో రాజపుత్తా పురిససహస్సేన సద్ధిం దేవలోకతో చవిత్వా మగధరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే ఉప్పజ్జిత్వా అనుపుబ్బేన తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా గయాసీసే తయో జటిలా అహేసుం, జనపదే నియుత్తకపురిసో రాజా బిమ్బిసారో అహోసి, భణ్డాగారికో గహపతిపుత్తో విసాఖో నామ సేట్ఠి అహోసి, తస్స పజాపతి ధమ్మదిన్నా నామ సేట్ఠిధీతా అహోసి, అవసేసా పన పరిసా రఞ్ఞో ఏవ పరివారా హుత్వా నిబ్బత్తింసు.

అమ్హాకమ్పి భగవా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా సత్తసత్తాహం అతిక్కమిత్వా అనుపుబ్బేన బారాణసిం ఆగమ్మ ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా పఞ్చవగ్గియే ఆదిం కత్వా యావ సహస్సపరివారే తయో జటిలే వినేత్వా రాజగహం అగమాసి. తత్థ చ తదహుపసఙ్కమన్తంయేవ రాజానం బిమ్బిసారం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేసి సద్ధిం ఏకాదసనహుతేహి అఙ్గమగధవాసీహి బ్రాహ్మణగహపతికేహి. అథ రఞ్ఞా స్వాతనాయ భత్తేన నిమన్తితో అధివాసేత్వా దుతియదివసే మాణవకవణ్ణేన సక్కేన దేవానమిన్దేన పురతో గచ్ఛన్తేన –

‘‘దన్తో దన్తేహి సహ పురాణజటిలేహి, విప్పముత్తో విప్పముత్తేహి;

సిఙ్గీనిక్ఖసవణ్ణో, రాజగహం పావిసి భగవా’’తి. (మహావ. ౫౮) –

ఏవమాదీహి గాథాహి అభిత్థవియమానో రాజగహం పవిసిత్వా రఞ్ఞో నివేసనే మహాదానం సమ్పటిచ్ఛి. తే పన పేతా ‘‘ఇదాని రాజా దానం అమ్హాకం ఉద్దిసిస్సతి, ఇదాని ఉద్దిసిస్సతీ’’తి ఆసాయ సమ్పరివారేత్వా అట్ఠంసు.

రాజా దానం దత్వా ‘‘కత్థ ను ఖో భగవా విహరేయ్యా’’తి భగవతో విహారట్ఠానమేవ చిన్తేసి, న తం దానం కస్సచి ఉద్దిసి. తథా తం దానం అలభన్తా పేతా ఛిన్నాసా హుత్వా రత్తియం రఞ్ఞో నివేసనే అతివియ భింసనకం విస్సరమకంసు. రాజా భయసన్తాససంవేగం ఆపజ్జిత్వా విభాతాయ రత్తియా భగవతో ఆరోచేహి – ‘‘ఏవరూపం సద్దం అస్సోసిం, కిం ను ఖో మే, భన్తే, భవిస్సతీ’’తి? భగవా ‘‘మా భాయి, మహారాజ, న తే కిఞ్చి పాపకం భవిస్సతి, అపిచ ఖో సన్తి తే పురాణఞాతకా పేతేసు ఉప్పన్నా. తే ఏకం బుద్ధన్తరం తమేవ పచ్చాసీసన్తా ‘బుద్ధస్స దానం దత్వా అమ్హాకం ఉద్దిసిస్సతీ’తి విచరన్తా తయా హియ్యో దానం దత్వా న ఉద్దిసితత్తా ఛిన్నాసా హుత్వా తథారూపం విస్సరమకంసూ’’తి ఆహ. ‘‘కిం ఇదానిపి, భన్తే, దిన్నే తే లభేయ్యు’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, అధివాసేతు మే భగవా అజ్జతనాయ దానం, తేసం ఉద్దిసిస్సామీ’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన.

రాజా నివేసనం గన్త్వా మహాదానం పటియాదాపేత్వా భగవతో కాలం ఆరోచాపేసి. భగవా రాజన్తేపురం గన్త్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. తే పేతా ‘‘అపి నామ అజ్జ లభేయ్యామా’’తి గన్త్వా తిరోకుట్టాదీసు అట్ఠంసు. భగవా తథా అకాసి, యథా తే సబ్బేవ రఞ్ఞో ఆపాథం గతా అహేసుం. రాజా దక్ఖిణోదకం దేన్తో ‘‘ఇదం మే ఞాతీనం హోతూ’’తి ఉద్దిసి. తావదేవ పేతానం కమలకువలయసఞ్ఛన్నా పోక్ఖరణియో నిబ్బత్తింసు. తే తత్థ న్హత్వా చ పివిత్వా చ పటిప్పస్సద్ధదరథకిలమథపిపాసా సువణ్ణవణ్ణా అహేసుం. రాజా యాగుఖజ్జభోజ్జాని దత్వా ఉద్దిసి. తేసం తఙ్ఖణఞ్ఞేవ దిబ్బయాగుఖజ్జభోజ్జాని నిబ్బత్తింసు. తే తాని పరిభుఞ్జిత్వా పీణిన్ద్రియా అహేసుం. అథ వత్థసేనాసనాని దత్వా ఉద్దిసి. తేసం దిబ్బవత్థపాసాదపచ్చత్థరణసేయ్యాదిఅలఙ్కారవిధయో నిబ్బత్తింసు. సా చ తేసం సమ్పత్తి సబ్బాపి యథా రఞ్ఞో పాకటా హోతి, తథా భగవా అధిట్ఠాసి. రాజా తం దిస్వా అతివియ అత్తమనో అహోసి. తతో భగవా భుత్తావీ పవారితో రఞ్ఞో బిమ్బిసారస్స అనుమోదనత్థం తిరోకుట్టపేతవత్థుం అభాసి –

౧౪. ‘‘తిరోకుట్టేసు తిట్ఠన్తి, సన్ధిసిఙ్ఘాటకేసు చ;

ద్వారబాహాసు తిట్ఠన్తి, ఆగన్త్వాన సకం ఘరం.

౧౫. ‘‘పహూతే అన్నపానమ్హి, ఖజ్జభోజ్జే ఉపట్ఠితే;

న తేసం కోచి సరతి, సత్తానం కమ్మపచ్చయా.

౧౬. ‘‘ఏవం దదన్తి ఞాతీనం, యే హోన్తి అనుకమ్పకా;

సుచిం పణీతం కాలేన, కప్పియం పానభోజనం.

౧౭. ‘‘ఇదం వో ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో;

తే చ తత్థ సమాగన్త్వా, ఞాతిపేతా సమాగతా;

పహూతే అన్నపానమ్హి, సక్కచ్చం అనుమోదరే.

౧౮. ‘‘చిరం జీవన్తు నో ఞాతీ, యేసం హేతు లభామసే;

అమ్హాకఞ్చ కతా పూజా, దాయకా చ అనిప్ఫలా.

౧౯. ‘‘న హి తత్థ కసి అత్థి, గోరక్ఖేత్థ న విజ్జతి;

వణిజ్జా తాదిసీ నత్థి, హిరఞ్ఞేన కయాకయం;

ఇతో దిన్నేన యాపేన్తి, పేతా కాలగతా తహిం.

౨౦. ‘‘ఉన్నమే ఉదకం వుట్ఠం, యథా నిన్నం పవత్తతి;

ఏవమేవ ఇతో దిన్నం, పేతానం ఉపకప్పతి.

౨౧. ‘‘యథా వారివహా పూరా, పరిపూరేన్తి సాగరం;

ఏవమేవ ఇతో దిన్నం, పేతానం ఉపకప్పతి.

౨౨. ‘‘అదాసి మే అకాసి మే, ఞాతిమిత్తా సఖా చ మే;

పేతానం దక్ఖిణం దజ్జా, పుబ్బే కతమనుస్సరం.

౨౩. ‘‘న హి రుణ్ణం వా సోకో వా, యా చఞ్ఞా పరిదేవనా;

న తం పేతానమత్థాయ, ఏవం తిట్ఠన్తి ఞాతయో.

౨౪. ‘‘అయఞ్చ ఖో దక్ఖిణా దిన్నా, సఙ్ఘమ్హి సుప్పతిట్ఠితా;

దీఘరత్తం హితాయస్స, ఠానసో ఉపకప్పతి.

౨౫. ‘‘సో ఞాతిధమ్మో చ అయం నిదస్సితో, పేతాన పూజా చ కతా ఉళారా;

బలఞ్చ భిక్ఖూనమనుప్పదిన్నం, తుమ్హేహి పుఞ్ఞం పహుతం అనప్పక’’న్తి.

౧౪. తత్థ తిరోకుట్టేసూతి కుట్టానం పరభాగేసు. తిట్ఠన్తీతి నిసజ్జాదిపటిక్ఖేపతో ఠానకప్పనవచనమేతం, గేహపాకారకుట్టానం ద్వారతో బహి ఏవ తిట్ఠన్తీతి అత్థో. సన్ధిసిఙ్ఘాటకేసు చాతి సన్ధీసు చ సిఙ్ఘాటకేసు చ. సన్ధీతి చతుక్కోణరచ్ఛా, ఘరసన్ధిభిత్తిసన్ధిఆలోకసన్ధియోపి వుచ్చన్తి. సిఙ్ఘాటకాతి తికోణరచ్ఛా. ద్వారబాహాసు తిట్ఠన్తీతి నగరద్వారఘరద్వారానం బాహా నిస్సాయ తిట్ఠన్తి. ఆగన్త్వాన సకం ఘరన్తి సకఘరం నామ పుబ్బఞాతిఘరమ్పి అత్తనా సామిభావేన అజ్ఝావుత్థఘరమ్పి, తదుభయమ్పి తే యస్మా సకఘరసఞ్ఞాయ ఆగచ్ఛన్తి, తస్మా ‘‘ఆగన్త్వాన సకం ఘర’’న్తి ఆహ.

౧౫. ఏవం భగవా పుబ్బే అనజ్ఝావుత్థపుబ్బమ్పి పుబ్బఞాతిఘరత్తా బిమ్బిసారనివేసనం సకఘరసఞ్ఞాయ ఆగన్త్వా తిరోకుట్టాదీసు ఠితే ఇస్సామచ్ఛరియఫలం అనుభవన్తే అతివియ దుద్దసికవిరూపభయానకదస్సనే బహూ పేతే రఞ్ఞో దస్సేన్తో ‘‘తిరోకుట్టేసు తిట్ఠన్తీ’’తి గాథం వత్వా పున తేహి కతస్స కమ్మస్స దారుణభావం దస్సేన్తో ‘‘పహూతే అన్నపానమ్హీ’’తి దుతియగాథమాహ.

తత్థ పహూతేతి అనప్పకే బహుమ్హి, యావదత్థేతి అత్థో. బ-కారస్స హి ప-కారో లబ్భతి ‘‘పహు సన్తో న భరతీ’’తిఆదీసు (సు. ని. ౯౮) వియ. కేచి పన ‘‘బహుకే’’తి పఠన్తి, సో పన పమాదపాఠో. అన్నపానమ్హీతి అన్నే చ పానే చ. ఖజ్జభోజ్జేతి ఖజ్జే చ భోజ్జే చ. ఏతేన అసితపీతఖాయితసాయితవసేన చతుబ్బిధమ్పి ఆహారం దస్సేతి. ఉపట్ఠితేతి ఉపగమ్మ ఠితే సజ్జితే, పటియత్తేతి అత్థో. న తేసం కోచి సరతి సత్తానన్తి తేసం పేత్తివిసయే ఉప్పన్నానం సత్తానం కోచి మాతా వా పితా వా పుత్తో వా నత్తా వా న సరతి. కిం కారణా? కమ్మపచ్చయాతి, అత్తనా కతస్స అదానదానపటిసేధనాదిభేదస్స కదరియకమ్మస్స కారణభావతో. తఞ్హి కమ్మం తేసం ఞాతీనం సరితుం న దేతి.

౧౬. ఏవం భగవా అనప్పకేపి అన్నపానాదిమ్హి విజ్జమానే ఞాతీనం పచ్చాసీసన్తానం పేతానం కమ్మఫలేన ఞాతకానం అనుస్సరణమత్తస్సాపి అభావం దస్సేత్వా ఇదాని పేత్తివిసయుపపన్నే ఞాతకే ఉద్దిస్స రఞ్ఞా దిన్నదానం పసంసన్తో ‘‘ఏవం దదన్తి ఞాతీన’’న్తి తతియగాథమాహ.

తత్థ ఏవన్తి ఉపమావచనం. తస్స ద్విధా సమ్బన్ధో – తేసం సత్తానం కమ్మపచ్చయా అసరన్తేసుపి కేసుచి కేచి దదన్తి ఞాతీనం, యే ఏవం అనుకమ్పకా హోన్తీతి చ, మహారాజ, యథా తయా దిన్నం, ఏవం సుచిం పణీతం కాలేన కప్పియం పానభోజనం దదన్తి ఞాతీనం, యే హోన్తి అనుకమ్పకాతి చ. తత్థ దదన్తీతి దేన్తి ఉద్దిసన్తి నియ్యాతేన్తి. ఞాతీనన్తి మాతితో చ పితితో చ సమ్బన్ధానం. యేతి యే కేచి పుత్తాదయో. హోన్తీతి భవన్తి. అనుకమ్పకాతి అత్థకామా హితేసినో. సుచిన్తి సుద్ధం మనోహరం ధమ్మికఞ్చ. పణీతన్తి ఉళారం. కాలేనాతి దక్ఖిణేయ్యానం పరిభోగయోగ్గకాలేన, ఞాతిపేతానం వా తిరోకుట్టాదీసు ఆగన్త్వా ఠితకాలేన. కప్పియన్తి అనుచ్ఛవికం పతిరూపం అరియానం పరిభోగారహం. పానభోజనన్తి పానఞ్చ భోజనఞ్చ, తదుపదేసేన చేత్థ సబ్బం దేయ్యధమ్మం వదతి.

౧౭. ఇదాని యేన పకారేన తేసం పేతానం దిన్నం నామ హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘ఇదం వో ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో’’తి చతుత్థగాథాయ పుబ్బడ్ఢం ఆహ. తం తతియగాథాయ పుబ్బడ్ఢేన సమ్బన్ధితబ్బం –

‘‘ఏవం దదన్తి ఞాతీనం, యే హోన్తి అనుకమ్పకా;

ఇదం వో ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో’’తి.

తేన ‘‘ఇదం వో ఞాతీనం హోతూతి ఏవం పకారేన దదన్తి, నో అఞ్ఞథా’’తి ఆకారత్థేన ఏవంసద్దేన దాతబ్బాకారనిదస్సనం కతం హోతి.

తత్థ ఇదన్తి దేయ్యధమ్మనిదస్సనం. వోతి నిపాతమత్తం ‘‘యేహి వో అరియా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౬) వియ. ఞాతీనం హోతూతి పేత్తివిసయే ఉప్పన్నానం ఞాతకానం హోతు. ‘‘నో ఞాతీన’’న్తి చ పఠన్తి, అమ్హాకం ఞాతీనన్తి అత్థో. సుఖితా హోన్తు ఞాతయోతి తే పేత్తివిసయూపపన్నా ఞాతయో ఇదం ఫలం పచ్చనుభవన్తా సుఖితా సుఖప్పత్తా హోన్తు.

యస్మా ‘‘ఇదం వో ఞాతీనం హోతూ’’తి వుత్తేపి అఞ్ఞేన కతకమ్మం న అఞ్ఞస్స ఫలదం హోతి, కేవలం పన తథా ఉద్దిస్స దీయమానం తం వత్థు ఞాతిపేతానం కుసలకమ్మస్స పచ్చయో హోతి, తస్మా యథా తేసం తస్మిం వత్థుస్మిం తస్మింయేవ ఖణే ఫలనిబ్బత్తకం కుసలకమ్మం హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘తే చ తత్థో’’తిఆదిమాహ.

తత్థ తేతి ఞాతిపేతా. తత్థాతి యత్థ దానం దీయతి, తత్థ. సమాగన్త్వాతి ‘‘ఇమే నో ఞాతయో అమ్హాకం అత్థాయ దానం ఉద్దిసన్తీ’’తి అనుమోదనత్థం తత్థ సమాగతా హుత్వా. పహూతే అన్నపానమ్హీతి అత్తనో ఉద్దిస్స దీయమానే తస్మిం వత్థుస్మిం. సక్కచ్చం అనుమోదరేతి కమ్మఫలం అభిసద్దహన్తా చిత్తీకారం అవిజహన్తా అవిక్ఖిత్తచిత్తా హుత్వా ‘‘ఇదం నో దానం హితాయ సుఖాయ హోతూ’’తి మోదన్తి అనుమోదన్తి పీతిసోమనస్సజాతా హోన్తి.

౧౮. చిరం జీవన్తూతి చిరం జీవినో దీఘాయుకా హోన్తు. నో ఞాతీతి అమ్హాకం ఞాతకా. యేసం హేతూతి యేసం కారణా యే నిస్సాయ. లభామసేతి ఈదిసం సమ్పత్తిం పటిలభామ. ఇదఞ్హి ఉద్దిసనేన లద్ధసమ్పత్తిం అనుభవన్తానం పేతానం అత్తనో ఞాతీనం థోమనాకారదస్సనం. పేతానఞ్హి అత్తనో అనుమోదనేన, దాయకానం ఉద్దిసనేన, ఉక్ఖిణేయ్యసమ్పత్తియా చాతి తీహి అఙ్గేహి దక్ఖిణా తఙ్ఖణఞ్ఞేవ ఫలనిబ్బత్తికా హోతి. తత్థ దాయకా విసేసహేతు. తేనాహ ‘‘యేసం హేతు లభామసే’’తి. అమ్హాకఞ్చ కతా పూజాతి ‘‘ఇదం వో ఞాతీనం హోతూ’’తి ఏవం ఉద్దిసన్తేహి దాయకేహి అమ్హాకఞ్చ పూజా కతా, తే దాయకా చ అనిప్ఫలా యస్మిం సన్తానే పరిచ్చాగమయం కమ్మం నిబ్బత్తం తస్స తత్థేవ ఫలదానతో.

ఏత్థాహ – ‘‘కిం పన పేత్తివిసయూపపన్నా ఏవ ఞాతీ హేతుసమ్పత్తియో లభన్తి, ఉదాహు అఞ్ఞేపీ’’తి? న చేత్థ అమ్హేహి వత్తబ్బం, అత్థి భగవతా ఏవం బ్యాకతత్తా. వుత్తఞ్హేతం –-

‘‘మయమస్సు, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా నామ దానాని దేమ, పుఞ్ఞాని కరోమ ‘ఇదం దానం పేతానం ఞాతిసాలోహితానం ఉపకప్పతు, ఇదం దానం పేతా ఞాతిసాలోహితా పరిభుఞ్జన్తూ’తి. కచ్చి తం, భో గోతమ, దానం పేతానం ఞాతిసాలోహితానం ఉపకప్పతి, కచ్చి తే పేతా ఞాతిసాలోహితా తం దానం పరిభుఞ్జన్తీతి? ఠానే ఖో, బ్రాహ్మణ, ఉపకప్పతి, నో అట్ఠానేతి.

‘‘కతమం పన, భో గోతమ, ఠానం, కతమం అట్ఠానన్తి? ఇధ, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో పాణాతిపాతీ హోతి…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠికో హోతి, సో కాయస్స భేదా పరం మరణా నిరయం ఉపపజ్జతి. యో నేరయికానం సత్తానం ఆహారో, తేన సో తత్థ యాపేతి, తేన సో తత్థ తిట్ఠతి. ఇదం ఖో, బ్రాహ్మణ, అట్ఠానం, యత్థ ఠితస్స తం దానం న ఉపకప్పతి.

‘‘ఇధ పన, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో పాణాతిపాతీ హోతి…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠికో హోతి, సో కాయస్స భేదా పరం మరణా తిరచ్ఛానయోనిం ఉపపజ్జతి. యో తిరచ్ఛానయోనికానం సత్తానం ఆహారో, తేన సో తత్థ యాపేతి, తేన సో తత్థ తిట్ఠతి. ఇదమ్పి ఖో, బ్రాహ్మణ, అట్ఠానం, యత్థ ఠితస్స తం దానం న ఉపకప్పతి.

‘‘ఇధ పన, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి…పే… సమ్మాదిట్ఠికో హోతి, సో కాయస్స భేదా పరం మరణా మనుస్సానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి…పే… దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. యో దేవానం ఆహారో, తేన సో తత్థ యాపేతి, తేన సో తత్థ తిట్ఠతి. ఇదమ్పి ఖో, బ్రాహ్మణ, అట్ఠానం, యత్థ ఠితస్స తం దానం న ఉపకప్పతి.

‘‘ఇధ పన, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో పాణాతిపాతీ హోతి…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠికో హోతి, సో కాయస్స భేదా పరం మరణా పేత్తివిసయం ఉపపజ్జతి. యో పేత్తివిసయికానం సత్తానం ఆహారో, తేన సో తత్థ యాపేతి, తేన సో తత్థ తిట్ఠతి. యం వా పనస్స ఇతో అనుపవేచ్ఛేన్తి మిత్తామచ్చా వా ఞాతిసాలోహితా వా, తేన సో తత్థ యాపేతి, తేన సో తత్థ తిట్ఠతి. ఇదం ఖో, బ్రాహ్మణ, ఠానం, యత్థ ఠితస్స తం దానం ఉపకప్పతీ’’తి.

‘‘సచే పన, భో గోతమ, సో పేతో ఞాతిసాలోహితో తం ఠానం అనుపపన్నో హోతి, కో తం దానం పరిభుఞ్జతీ’’తి? ‘‘అఞ్ఞేపిస్స, బ్రాహ్మణ, పేతా ఞాతిసాలోహితా తం ఠానం ఉపపన్నా హోన్తి, తే తం దానం పరిభుఞ్జన్తీ’’తి.

‘‘సచే పన, భో గోతమ, సో చేవ పేతో ఞాతిసాలోహితో తం ఠానం అనుపపన్నో హోతి, అఞ్ఞేపిస్స పేతా ఞాతిసాలోహితా తం ఠానం అనుపపన్నా హోన్తి, కో తం దానం పరిభుఞ్జతీ’’తి? ‘‘అట్ఠానం ఖో ఏతం, బ్రాహ్మణ, అనవకాసో, యం తం ఠానం వివిత్తం అస్స ఇమినా దీఘేన అద్ధునా యదిదం పేతేహి ఞాతిసాలోహితేహి, అపిచ, బ్రాహ్మణ, దాయకోపి అనిప్ఫలో’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౭౭).

౧౯. ఇదాని పేత్తివిసయూపపన్నానం తత్థ అఞ్ఞస్స కసిగోరక్ఖాదినో సమ్పత్తిపటిలాభకారణస్స అభావం ఇతో దిన్నేన యాపనఞ్చ దస్సేతుం ‘‘న హీ’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ న హి తత్థ కసి అత్థీతి తస్మిం పేత్తివిసయే కసి న హి అత్థి, యం నిస్సాయ పేతా సుఖేన జీవేయ్యుం. గోరక్ఖేత్థ న విజ్జతీతి ఏత్థ పేత్తివిసయే న కేవలం కసియేవ నత్థి, అథ ఖో గోరక్ఖాపి న విజ్జతి, యం నిస్సాయ తే సుఖేన జీవేయ్యుం. వణిజ్జా తాదిసీ నత్థీతి వణిజ్జాపి తాదిసీ నత్థి, యా తేసం సమ్పత్తిపటిలాభహేతు భవేయ్య. హిరఞ్ఞేన కయాకయన్తి హిరఞ్ఞేన కయవిక్కయమ్పి తత్థ తాదిసం నత్థి, యం తేసం సమ్పత్తిపటిలాభహేతు భవేయ్య. ఇతే దిన్నేన యాపేన్తి, పేతా కాలగతా తహిన్తి కేవలం పన ఇతో ఞాతీహి వా మిత్తామచ్చేహి వా దిన్నేన యాపేన్తి, అత్తభావం పవత్తేన్తి. పేతాతి పేత్తివిసయూపపన్నా సత్తా. కాలగతాతి అత్తనో మరణకాలేన గతా. ‘‘కాలకతా’’తి వా పాఠో, కతకాలా కతమరణా మరణం సమ్పత్తా. తహిన్తి తస్మిం పేత్తివిసయే.

౨౦-౨౧. ఇదాని యథావుత్తమత్థం ఉపమాహి పకాసేతుం ‘‘ఉన్నమే ఉదకం వుట్ఠ’’న్తి గాథాద్వయమాహ. తస్సత్థో – యథా ఉన్నమే థలే ఉన్నతప్పదేసే మేఘేహి అభివుట్ఠం ఉదకం యథా నిన్నం పవత్తతి, యో భూమిభాగో నిన్నో ఓణతో, తం ఉపగచ్ఛతి; ఏవమేవ ఇతో దిన్నం దానం పేతానం ఉపకప్పతి, ఫలుప్పత్తియా వినియుజ్జతి. నిన్నమివ హి ఉదకప్పవత్తియా ఠానం పేతలోకో దానూపకప్పనాయ. యథాహ – ‘‘ఇదం ఖో, బ్రాహ్మణ, ఠానం, యత్థ ఠితస్స తం దానం ఉపకప్పతీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౭౭). యథా చ కన్దరపదరసాఖపసాఖకుసోబ్భమహాసోబ్భే హి ఓగలితేన ఉదకేన వారివహా మహానజ్జో పూరా హుత్వా సాగరం పరిపూరేన్తి, ఏవం ఇతో దిన్నదానం పుబ్బే వుత్తనయేన పేతానం ఉపకప్పతీతి.

౨౨. యస్మా పేతా ‘‘ఇతో కిఞ్చి లభామా’’తి ఆసాభిభూతా ఞాతిఘరం ఆగన్త్వాపి ‘‘ఇదం నామ నో దేథా’’తి యాచితుం న సక్కోన్తి, తస్మా తేసం ఇమాని అనుస్సరణవత్థూని అనుస్సరన్తో కులపుత్తో దక్ఖిణం దజ్జాతి దస్సేన్తో ‘‘అదాసి మే’’తి గాథమాహ.

తస్సత్థో – ఇదం నామ మే ధనం వా ధఞ్ఞం వా అదాసి, ఇదం నామ మే కిచ్చం అత్తనాయేవ యోగం ఆపజ్జన్తో అకాసి, ‘‘అసుకో మే మాతితో వా పితితో వా సమ్బన్ధత్తా ఞాతి, సినేహవసేన తాణసమత్థతాయ మిత్తో, అసుకో మే సహపంసుకీళకసహాయో సఖా’’తి చ ఏతం సబ్బమనుస్సరన్తో పేతానం దక్ఖిణం దజ్జా దానం నియ్యాతేయ్య. ‘‘దక్ఖిణా దజ్జా’’తి వా పాఠో, పేతానం దక్ఖిణా దాతబ్బా, తేన ‘‘అదాసి మే’’తిఆదినా నయేన పుబ్బే కతమనుస్సరం అనుస్సరతాతి వుత్తం హోతి. కరణత్థే హి ఇదం పచ్చత్తవచనం.

౨౩-౨౪. యే పన సత్తా ఞాతిమరణేన రుణ్ణసోకాదిపరా ఏవ హుత్వా తిట్ఠన్తి, న తేసం అత్థాయ కిఞ్చి దేన్తి, తేసం తం రుణ్ణసోకాది కేవలం అత్తపరితాపనమత్తమేవ హోతి, తం న పేతానం కఞ్చి అత్థం సాధేతీతి దస్సేన్తో ‘‘న హి రుణ్ణం వా’’తి గాథం వత్వా పున మగధరాజేన దిన్నదక్ఖిణాయ సాత్థకభావం దస్సేతుం ‘‘అయఞ్చ ఖో’’తి గాథమాహ. తేసం అత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ.

౨౫. ఇదాని యస్మా ఇమం దక్ఖిణం దేన్తేన రఞ్ఞా ఞాతీనం ఞాతీహి కత్తబ్బకిచ్చకరణేన ఞాతిధమ్మో నిదస్సితో, బహుజనస్స పాకటో కతో, నిదస్సనం పాకటం కతం ‘‘తుమ్హేహిపి ఏవమేవ ఞాతీసు ఞాతిధమ్మో పరిపూరేతబ్బో’’తి. తే చ పేతే దిబ్బసమ్పత్తిం అధిగమేన్తేన పేతానం పూజా కతా ఉళారా, బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం అన్నపానాదీహి సన్తప్పేన్తేన భిక్ఖూనం బలం అనుప్పదిన్నం, అనుకమ్పాదిగుణపరివారఞ్చ చాగచేతనం నిబ్బత్తేన్తేన అనప్పకం పుఞ్ఞం పసుతం, తస్మా భగవా ఇమేహి యథాభుచ్చగుణేహి రాజానం సమ్పహంసేన్తో ‘‘సో ఞాతిధమ్మో’’తి ఓసానగాథమాహ.

తత్థ ఞాతిధమ్మోతి ఞాతీహి ఞాతీనం కత్తబ్బకరణం. ఉళారాతి ఫీతా సమిద్ధా. బలన్తి కాయబలం. పసుతన్తి ఉపచితం. ఏత్థ చ ‘‘సో ఞాతిధమ్మో చ అయం నిదస్సితో’’తి ఏతేన భగవా రాజానం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేసి. ఞాతిధమ్మదస్సనఞ్హేత్థ సన్దస్సనం. ‘‘పేతాన పూజా చ కతా ఉళారా’’తి ఇమినా సమాదపేసి. ‘‘ఉళారా’’తి పసంసనఞ్హేత్థ పునప్పునం పూజాకరణే సమాదపనం. ‘‘బలఞ్చ భిక్ఖూనమనుప్పదిన్న’’న్తి ఇమినా సముత్తేజేసి. భిక్ఖూనం బలానుప్పదానఞ్హేత్థ ఏవంవిధానం బలానుప్పదానే ఉస్సాహవడ్ఢనేన సముత్తేజనం. ‘‘తుమ్హేహి పుఞ్ఞం పసుతం అనప్పక’’న్తి ఇమినా సమ్పహంసేసి. పుఞ్ఞపసవనకిత్తనఞ్హేత్థ తస్స యథాభుచ్చగుణసంవణ్ణనభావేన సమ్పహంసనన్తి ఏవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా.

దేసనాపరియోసానే చ పేత్తివిసయూపపత్తిఆదీనవసంవణ్ణనేన సంవిగ్గహదయానం యోనిసో పదహతం చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. దుతియదివసేపి దేవమనుస్సానం ఇదమేవ తిరోకుట్టదేసనం దేసేసి. ఏవం యావ సత్త దివసా తాదిసోవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

తిరోకుట్టపేతవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.