౧౨. ఉరగపేతవత్థువణ్ణనా

ఉరగోవ తచం జిణ్ణన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం ఉపాసకం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియం కిర అఞ్ఞతరస్స ఉపాసకస్స పుత్తో కాలమకాసి. సో పుత్తమరణహేతు పరిదేవసోకసమాపన్నో బహి నిక్ఖమిత్వా కిఞ్చి కమ్మం కాతుం అసక్కోన్తో గేహేయేవ అట్ఠాసి. అథ సత్థా పచ్చూసవేలాయం మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో తం ఉపాసకం దిస్వా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ తస్స గేహం గన్త్వా ద్వారే అట్ఠాసి. ఉపాసకో చ సత్థు ఆగతభావం సుత్వా సీఘం ఉట్ఠాయ గన్త్వా పచ్చుగ్గమనం కత్వా హత్థతో పత్తం గహేత్వా గేహం పవేసేత్వా ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా అదాసి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. ఉపాసకోపి భగవన్తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. తం భగవా ‘‘కిం, ఉపాసక, సోకపరేతో వియ దిస్సతీ’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, భగవా, పియో మే పుత్తో కాలకతో, తేనాహం సోచామీ’’తి. అథస్స భగవా సోకవినోదనం కరోన్తో ఉరగజాతకం (జా. ౧.౫.౧౯ ఆదయో) కథేసి.

అతీతే కిర కాసిరట్ఠే బారాణసియం ధమ్మపాలం నామ బ్రాహ్మణకులం అహోసి. తత్థ బ్రాహ్మణో బ్రాహ్మణీ పుత్తో ధీతా సుణిసా దాసీతి ఇమే సబ్బేపి మరణానుస్సతిభావనాభిరతా అహేసుం. తేసు యో గేహతో నిక్ఖమతి, సో సేసజనే ఓవదిత్వా నిరపేక్ఖోవ నిక్ఖమతి. అథేకదివసం బ్రాహ్మణో పుత్తేన సద్ధిం ఘరతో నిక్ఖమిత్వా ఖేత్తం గన్త్వా కసతి. పుత్తో సుక్ఖతిణపణ్ణకట్ఠాని ఆలిమ్పేతి. తత్థేకో కణ్హసప్పో డాహభయేన రుక్ఖసుసిరతో నిక్ఖమిత్వా ఇమం బ్రాహ్మణస్స పుత్తం డంసి. సో విసవేగేన ముచ్ఛితో తత్థేవ పరిపతిత్వా కాలకతో, సక్కో దేవరాజా హుత్వా నిబ్బత్తి. బ్రాహ్మణో పుత్తం మతం దిస్వా కమ్మన్తసమీపేన గచ్ఛన్తం ఏకం పురిసం ఏవమాహ – ‘‘సమ్మ, మమ ఘరం గన్త్వా బ్రాహ్మణిం ఏవం వదేహి ‘న్హాయిత్వా సుద్ధవత్థనివత్థా ఏకస్స భత్తం మాలాగన్ధాదీని చ గహేత్వా తురితం ఆగచ్ఛతూ’తి’’. సో తత్థ గన్త్వా తథా ఆరోచేసి, గేహజనోపి తథా అకాసి. బ్రాహ్మణో న్హత్వా భుఞ్జిత్వా విలిమ్పిత్వా పరిజనపరివుతో పుత్తస్స సరీరం చితకం ఆరోపేత్వా అగ్గిం దత్వా దారుక్ఖన్ధం డహన్తో వియ నిస్సోకో నిస్సన్తాపో అనిచ్చసఞ్ఞం మనసి కరోన్తో అట్ఠాసి.

అథ బ్రాహ్మణస్స పుత్తో సక్కో హుత్వా నిబ్బత్తి, సో చ అమ్హాకం బోధిసత్తో అహోసి. సో అత్తనో పురిమజాతిం కతపుఞ్ఞఞ్చ పచ్చవేక్ఖిత్వా పితరం ఞాతకే చ అనుకమ్పమానో బ్రాహ్మణవేసేన తత్థ ఆగన్త్వా ఞాతకే అసోచన్తే దిస్వా ‘‘అమ్భో, మిగం ఝాపేథ, అమ్హాకం మంసం దేథ, ఛాతోమ్హీ’’తి ఆహ. ‘‘న మిగో, మనుస్సో బ్రాహ్మణా’’తి ఆహ. ‘‘కిం తుమ్హాకం పచ్చత్థికో ఏసో’’తి? ‘‘న పచ్చత్థికో, ఉరే జాతో ఓరసో మహాగుణవన్తో తరుణపుత్తో’’తి ఆహ. ‘‘కిమత్థం తుమ్హే తథారూపే గుణవతి తరుణపుత్తే మతే న సోచథా’’తి? తం సుత్వా బ్రాహ్మణో అసోచనకారణం కథేన్తో –

౮౫. ‘‘ఉరగోవ తచం జిణ్ణం, హిత్వా గచ్ఛతి సం తనుం;

ఏవం సరీరే నిబ్భోగే, పేతే కాలకతే సతి.

౮౬. ‘‘డయ్హమానో న జానాతి, ఞాతీనం పరిదేవితం;

తస్మా ఏతం న రోదామి, గతో సో తస్స యా గతీ’’తి. –

ద్వే గాథా అభాసి.

౮౫-౮౬. తత్థ ఉరగోతి ఉరేన గచ్ఛతీతి ఉరగో. సప్పస్సేతం అధివచనం. తచం జిణ్ణన్తి జజ్జరభావేన జిణ్ణం పురాణం అత్తనో తచం నిమ్మోకం. హిత్వా గచ్ఛతి సం తనున్తి యథా ఉరగో అత్తనో జిణ్ణతచం రుక్ఖన్తరే వా కట్ఠన్తరే వా మూలన్తరే వా పాసాణన్తరే వా కఞ్చుకం ఓముఞ్చన్తో వియ సరీరతో ఓముఞ్చిత్వా పహాయ ఛడ్డేత్వా యథాకామం గచ్ఛతి, ఏవమేవ సంసారే పరిబ్భమన్తో సత్తో పోరాణస్స కమ్మస్స పరిక్ఖీణత్తా జజ్జరీభూతం సం తనుం అత్తనో సరీరం హిత్వా గచ్ఛతి, యథాకమ్మం గచ్ఛతి, పునబ్భవవసేన ఉపపజ్జతీతి అత్థో. ఏవన్తి డయ్హమానం పుత్తస్స సరీరం దస్సేన్తో ఆహ. సరీరే నిబ్భోగేతి అస్స వియ అఞ్ఞేసమ్పి కాయే ఏవం భోగవిరహితే నిరత్థకే జాతే. పేతేతి ఆయుఉస్మావిఞ్ఞాణతో అపగతే. కాలకతే సతీతి మతే జాతే. తస్మాతి యస్మా డయ్హమానో కాయో అపేతవిఞ్ఞాణత్తా డాహదుక్ఖం వియ ఞాతీనం రుదితం పరిదేవితమ్పి న జానాతి, తస్మా ఏతం మమ పుత్తం నిమిత్తం కత్వా న రోదామి. గతో సో తస్స యా గతీతి యది మతసత్తా న ఉచ్ఛిజ్జన్తి, మతస్స పన కతోకాసస్స కమ్మస్స వసేన యా గతి పాటికఙ్ఖా, తం చుతిఅనన్తరమేవ గతో, సో న పురిమఞాతీనం రుదితం పరిదేవితం వా పచ్చాసీసతి, నాపి యేభుయ్యేన పురిమఞాతీనం రుదితేన కాచి అత్థసిద్ధీతి అధిప్పాయో.

ఏవం బ్రాహ్మణేన అత్తనో అసోచనకారణే కథితే పరియాయమనసికారకోసల్లే పకాసితే బ్రాహ్మణరూపో సక్కో బ్రాహ్మణిం ఆహ – ‘‘అమ్మ, తుయ్హం సో మతో కిం హోతీ’’తి? ‘‘దస మాసే కుచ్ఛినా పరిహరిత్వా థఞ్ఞం పాయేత్వా హత్థపాదే సణ్ఠపేత్వా సంవడ్ఢితో పుత్తో మే, సామీ’’తి. ‘‘యది ఏవం పితా తావ పురిసభావేన మా రోదతు, మాతు నామ హదయం ముదుకం, త్వం కస్మా న రోదసీ’’తి? తం సుత్వా సా అరోదనకారణం కథేన్తీ –

౮౭. ‘‘అనబ్భితో తతో ఆగా, నానుఞ్ఞాతో ఇతో గతో;

యథాగతో తథా గతో, తత్థ కా పరిదేవనా.

౮౮. ‘‘డయ్హమానో న జానాతి, ఞాతీనం పరిదేవితం;

తస్మా ఏతం న రోదామి, గతో సో తస్స యా గతీ’’తి. –

గాథాద్వయమాహ. తత్థ అనబ్భితోతి అనవ్హాతో, ‘‘ఏహి మయ్హం పుత్తభావం ఉపగచ్ఛా’’తి ఏవం అపక్కోసితో. తతోతి యత్థ పుబ్బే ఠితో, తతో పరలోకతో. ఆగాతి ఆగఞ్ఛి. నానుఞ్ఞాతోతి అననుమతో, ‘‘గచ్ఛ, తాత, పరలోక’’న్తి ఏవం అమ్హేహి అవిస్సట్ఠో. ఇతోతి ఇధలోకతో. గతోతి అపగతో. యథాగతోతి యేనాకారేన ఆగతో, అమ్హేహి అనబ్భితో ఏవ ఆగతోతి అత్థో. తథా గతోతి తేనేవాకారేన గతో. యథా సకేనేవ కమ్మునా ఆగతో, తథా సకేనేవ కమ్మునా గతోతి. ఏతేన కమ్మస్సకతం దస్సేతి. తత్థ కా పరిదేవనాతి ఏవం అవసవత్తికే సంసారపవత్తే మరణం పటిచ్చ కా నామ పరిదేవనా, అయుత్తా సా పఞ్ఞవతా అకరణీయాతి దస్సేతి.

ఏవం బ్రాహ్మణియా వచనం సుత్వా తస్స భగినిం పుచ్ఛి – ‘‘అమ్మ, తుయ్హం సో కిం హోతీ’’తి? ‘‘భాతా మే, సామీ’’తి. ‘‘అమ్మ, భగినియో నామ భాతూసు సినేహా, త్వం కస్మా న రోదసీ’’తి? సాపి అరోదనకారణం కథేన్తీ –

౮౯. ‘‘సచే రోదే కిస్స అస్సం, తత్థ మే కిం ఫలం సియా;

ఞాతిమిత్తసుహజ్జానం, భియ్యో నో అరతీ సియా.

౯౦. ‘‘డయ్హమానో న జానాతి, ఞాతీనం పరిదేవితం;

తస్మా ఏతం న రోదామి, గతో సో తస్స యా గతీ’’తి. –

గాథాద్వయమాహ. తత్థ సచే రోదే కిసా అస్సన్తి యది అహం రోదేయ్యం, కిసా పరిసుక్ఖసరీరా భవేయ్యం. తత్థ మే కిం ఫలం సియాతి తస్మిం మయ్హం భాతు మరణనిమిత్తే రోదనే కిం నామ ఫలం, కో ఆనిసంసో భవేయ్య? న తేన మయ్హం భాతికో ఆగచ్ఛేయ్య, నాపి సో తేన సుగతిం గచ్ఛేయ్యాతి అధిప్పాయో. ఞాతిమిత్తసుహజ్జానం, భియ్యో నో అరతీ సియాతి అమ్హాకం ఞాతీనం మిత్తానం సుహదయానఞ్చ మమ సోచనేన భాతుమరణదుక్ఖతో భియ్యోపి అరతి దుక్ఖమేవ సియాతి.

ఏవం భగినియా వచనం సుత్వా తస్స భరియం పుచ్ఛి – ‘‘తుయ్హం సో కిం హోతీ’’తి? ‘‘భత్తా మే, సామీ’’తి. ‘‘భద్దే, ఇత్థియో నామ భత్తరి సినేహా హోన్తి, తస్మిఞ్చ మతే విధవా అనాథా హోన్తి, కస్మా త్వం న రోదసీ’’తి? సాపి అత్తనో అరోదనకారణం కథేన్తీ –

౯౧. ‘‘యథాపి దారకో చన్దం, గచ్ఛన్తమనురోదతి;

ఏవంసమ్పదమేవేతం, యో పేతమనుసోచతి.

౯౨. ‘‘డయ్హమానో న జానాతి, ఞాతీనం పరిదేవితం;

తస్మా ఏతం న రోదామి, గతో సో తస్స యా గతీ’’తి. – గాథాద్వయమాహ;

తత్థ దారకోతి బాలదారకో. చన్దన్తి చన్దమణ్డలం. గచ్ఛన్తన్తి నభం అబ్భుస్సుక్కమానం. అనురోదతీతి ‘‘మయ్హం రథచక్కం గహేత్వా దేహీ’’తి అనురోదతి. ఏవంసమ్పదమేవేతన్తి యో పేతం మతం అనుసోచతి, తస్సేతం అనుసోచనం ఏవంసమ్పదం ఏవరూపం, ఆకాసేన గచ్ఛన్తస్స చన్దస్స గహేతుకామతాసదిసం అలబ్భనేయ్యవత్థుస్మిం ఇచ్ఛాభావతోతి అధిప్పాయో.

ఏవం తస్స భరియాయ వచనం సుత్వా దాసిం పుచ్ఛి – ‘‘అమ్మ, తుయ్హం సో కిం హోతీ’’తి? ‘‘అయ్యో మే, సామీ’’తి. ‘‘యది ఏవం తేన త్వం పోథేత్వా వేయ్యావచ్చం కారితా భవిస్ససి, తస్మా మఞ్ఞే ‘సుముత్తాహం తేనా’తి న రోదసీ’’తి? ‘‘సామి, మా మం ఏవం అవచ, న చేతం అనుచ్ఛవికం, అతివియ ఖన్తిమేత్తానుద్దయాసమ్పన్నో యుత్తవాదీ మయ్హం అయ్యపుత్తో ఉరే సంవడ్ఢపుత్తో వియ అహోసీ’’తి. అథ ‘‘కస్మా న రోదసీ’’తి? సాపి అత్తనో అరోదనకారణం కథేన్తీ –

౯౩. ‘‘యథాపి బ్రహ్మే ఉదకుమ్భో, భిన్నో అప్పటిసన్ధియో;

ఏవంసమ్పదమేవేతం, యో పేతమనుసోచతి.

౯౪. ‘‘డయ్హమానో న జానాతి, ఞాతీనం పరిదేవితం;

తస్మా ఏతం న రోదామి, గతో సో తస్స యా గతీ’’తి. –

గాథాద్వయమాహ. తత్థ యథాపి బ్రహ్మే ఉదకుబ్భో, భిన్నో అప్పటిసన్ధియోతి బ్రాహ్మణ సేయ్యథాపి ఉదకఘటో ముగ్గరప్పహారాదినా భిన్నో అప్పటిసన్ధియో పున పాకతికో న హోతి. సేసమేత్థ వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ.

సక్కో తేసం కథం సుత్వా పసన్నమానసో ‘‘సమ్మదేవ తుమ్హేహి మరణస్సతి భావితా, ఇతో పట్ఠాయ న తుమ్హేహి కసిఆదికరణకిచ్చం అత్థీ’’తి తేసం గేహం సత్తరతనభరితం కత్వా ‘‘అప్పమత్తా దానం దేథ, సీలం రక్ఖథ, ఉపోసథకమ్మం కరోథా’’తి ఓవదిత్వా అత్తానఞ్చ తేసం నివేదేత్వా సకట్ఠానమేవ గతో. తేపి బ్రాహ్మణాదయో దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తా యావతాయుకం ఠత్వా దేవలోకే ఉప్పజ్జింసు.

సత్థా ఇమం జాతకం ఆహరిత్వా తస్స ఉపాసకస్స సోకసల్లం సముద్ధరిత్వా ఉపరి సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే ఉపాసకో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహీతి.

ఉరగపేతవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ పేతవత్థుస్మిం

ద్వాదసవత్థుపటిమణ్డితస్స

పఠమస్స ఉరగవగ్గస్స అత్థసంవణ్ణనా నిట్ఠితా.