౧౧. నాగపేతవత్థువణ్ణనా

పురతోవ సేతేన పలేతి హత్థినాతి ఇదం సత్థరి జేతవనే విహరన్తే ద్వే బ్రాహ్మణపేతే ఆరమ్భ వుత్తం. ఆయస్మా కిర సంకిచ్చో సత్తవస్సికో ఖురగ్గేయేవ అరహత్తం పత్వా సామణేరభూమియం ఠితో తింసమత్తేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం అరఞ్ఞాయతనే వసన్తో తేసం భిక్ఖూనం పఞ్చన్నం చోరసతానం హత్థతో ఆగతం మరణమ్పి బాహిత్వా తే చ చోరే దమేత్వా పబ్బాజేత్వా సత్థు సన్తికం అగమాసి. సత్థా తేసం భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేసి, దేసనావసానే తే భిక్ఖూ అరహత్తం పాపుణింసు. అథాయస్మా సంకిచ్చో పరిపుణ్ణవస్సో లద్ధూపసమ్పదో తేహి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం బారాణసిం గన్త్వా ఇసిపతనే విహాసి. మనుస్సా థేరస్స సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా పసన్నమానసా వీథిపటిపాటియా వగ్గవగ్గా హుత్వా ఆగన్తుకదానం అదంసు. తత్థ అఞ్ఞతరో ఉపాసకో మనుస్సే నిచ్చభత్తే సమాదపేసి, తే యథాబలం నిచ్చభత్తం పట్ఠపేసుం.

తేన చ సమయేన బారాణసియం అఞ్ఞతరస్స మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స బ్రాహ్మణస్స ద్వే పుత్తా ఏకా చ ధీతా అహేసుం. తేసు జేట్ఠపుత్తో తస్స ఉపాసకస్స మిత్తో అహోసి. సో తం గహేత్వా ఆయస్మతో సంకిచ్చస్స సన్తికం అగమాసి. ఆయస్మా సంకిచ్చో తస్స ధమ్మం దేసేసి. సో ముదుచిత్తో అహోసి. అథ నం సో ఉపాసకో ఆహ – ‘‘త్వం ఏకస్స భిక్ఖునో నిచ్చభత్తం దేహీ’’తి. ‘‘అనాచిణ్ణం అమ్హాకం బ్రాహ్మణానం సమణానం సక్యపుత్తియానం నిచ్చభత్తదానం, తస్మా నాహం దస్సామీ’’తి. ‘‘కిం మయ్హమ్పి భత్తం న దస్ససీ’’తి? ‘‘కథం న దస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘యది ఏవం యం మయ్హం దేసి, తం ఏకస్స భిక్ఖుస్స దేహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా దుతియదివసే పాతోవ విహారం గన్త్వా ఏకం భిక్ఖుం ఆనేత్వా భోజేసి.

ఏవం గచ్ఛన్తే కాలే భిక్ఖూనం పటిపత్తిం దిస్వా ధమ్మఞ్చ సుణిత్వా తస్స కనిట్ఠభాతా చ భగినీ చ సాసనే అభిప్పసన్నా పుఞ్ఞకమ్మరతా చ అహేసుం. ఏవం తే తయో జనా యథావిభవం దానాని దేన్తా సమణబ్రాహ్మణే సక్కరింసు గరుం కరింసు మానేసుం పూజేసుం. మాతాపితరో పన నేసం అస్సద్ధా అప్పసన్నా సమణబ్రాహ్మణేసు అగారవా పుఞ్ఞకిరియాయ అనాదరా అచ్ఛన్దికా అహేసుం. తేసం ధీతరం దారికం మాతులపుత్తస్సత్థాయ ఞాతకా వారేసుం. సో చ ఆయస్మతో సంకిచ్చస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా సంవేగజాతో పబ్బజిత్వా నిచ్చం అత్తనో మాతు-గేహం భుఞ్జితుం గచ్ఛతి. తం మాతా అత్తనో భాతు-ధీతాయ దారికాయ పలోభేతి. తేన సో ఉక్కణ్ఠితో హుత్వా ఉపజ్ఝాయం ఉపసఙ్గమిత్వా ఆహ – ‘‘ఉప్పబ్బజిస్సామహం, భన్తే, అనుజానాథ మ’’న్తి. ఉపజ్ఝాయో తస్స ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా ఆహ – ‘‘సామణేర, మాసమత్తం ఆగమేహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా మాసే అతిక్కన్తే తథేవ ఆరోచేసి. ఉపజ్ఝాయో పున ‘‘అడ్ఢమాసం ఆగమేహీ’’తి ఆహ. అడ్ఢమాసే అతిక్కన్తే తథేవ వుత్తే పున ‘‘సత్తాహం ఆగమేహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణి. అథ తస్మిం అన్తోసత్తాహే సామణేరస్స మాతులానియా గేహం వినట్ఠచ్ఛదనం జిణ్ణం దుబ్బలకుట్టం వాతవస్సాభిహతం పరిపతి. తత్థ బ్రాహ్మణో బ్రాహ్మణీ ద్వే పుత్తా ఘీతా చ గేహేన అజ్ఝోత్థటా కాలమకంసు. తేసు బ్రాహ్మణో బ్రాహ్మణీ చ పేతయోనియం నిబ్బత్తింసు, ద్వే పుత్తా ధీతా చ భుమ్మదేవేసు. తేసు జేట్ఠపుత్తస్స హత్థియానం నిబ్బత్తి, కనిట్ఠస్స అస్సతరీరథో, ధీతాయ సువణ్ణసివికా. బ్రాహ్మణో చ బ్రాహ్మణీ చ మహన్తే మహన్తే అయోముగ్గరే గహేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆకోటేన్తి, అభిహతట్ఠానేసు మహన్తా మహన్తా ఘటప్పమాణా గణ్డా ఉట్ఠహిత్వా ముహుత్తేనేవ పచిత్వా పరిభేదప్పత్తా హోన్తి. తే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స గణ్డే ఫాలేత్వా కోధాభిభూతా నిక్కరుణా ఫరుసవచనేహి తజ్జేన్తా పుబ్బలోహితం పివన్తి, న చ తిత్తిం పటిలభన్తి.

అథ సామణేరో ఉక్కణ్ఠాభిభూతో ఉపజ్ఝాయం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, మయా పటిఞ్ఞాతదివసా వీతివత్తా, గేహం గమిస్సామి, అనుజానాథ మ’’న్తి. అథ నం ఉపజ్ఝాయో ‘‘అత్థఙ్గతే సూరియే కాలపక్ఖచాతుద్దసియా పవత్తమానాయ ఏహీ’’తి వత్వా ఇసిపతనవిహారస్స పిట్ఠిపస్సేన థోకం గన్త్వా అట్ఠాసి. తేన చ సమయేన తే ద్వే దేవపుత్తా సద్ధిం భగినియా తేనేవ మగ్గేన యక్ఖసమాగమం సమ్భావేతుం గచ్ఛన్తి, తేసం పన మాతాపితరో ముగ్గరహత్థా ఫరుసవాచా కాళరూపా ఆకులాకులలూఖపతితకేసభారా అగ్గిదడ్ఢతాలక్ఖన్ధసదిసా విగలితపుబ్బలోహితా వలితగత్తా అతివియ జేగుచ్ఛబీభచ్ఛదస్సనా తే అనుబన్ధన్తి.

అథాయస్మా సంకిచ్చో యథా సో సామణేరో తే సబ్బే గచ్ఛన్తే పస్సతి, తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరిత్వా సామణేరం ఆహ – ‘‘పస్ససి త్వం, సామణేర, ఇమే గచ్ఛన్తే’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, పస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి ఇమేహి కతకమ్మం పటిపుచ్ఛా’’తి. సో హత్థియానాదీహి గచ్ఛన్తే అనుక్కమేన పటిపుచ్ఛి. తే ఆహంసు – ‘‘యే పచ్ఛతో పేతా ఆగచ్ఛన్తి, తే పటిపుచ్ఛా’’తి. సామణేరో తే పేతే గాథాహి అజ్ఝభాసి –

౭౩. ‘‘పురతోవ సేతేన పలేతి హత్థినా, మజ్ఝే పన అస్సతరీరథేన;

పచ్ఛా చ కఞ్ఞా సివికాయ నీయతి, ఓభాసయన్తీ దస సబ్బసో దిసా.

౭౪. ‘‘తుమ్హే పన ముగ్గరహత్థపాణినో, రుదంముఖా ఛిన్నపభిన్నగత్తా;

మనుస్సభూతా కిమకత్థ పాపం, యేనఞ్ఞమఞ్ఞస్స పివాథ లోహిత’’న్తి.

తత్థ పురతోతి సబ్బపఠమం. సేతేనాతి పణ్డరేన. పలేతీతి గచ్ఛతి. మజ్ఝే పనాతి హత్థిం ఆరుళ్హస్స సివికం ఆరుళ్హాయ చ అన్తరే. అస్సతరీరథేనాతి అస్సతరీయుత్తేన రథేన పలేతీతి యోజనా. నీయతీతి వహీయతి. ఓభాసయన్తీ దస సబ్బసో దిసాతి సబ్బతో సమన్తతో సబ్బా దస దిసా అత్తనో సరీరప్పభాహి వత్థాభరణాదిప్పభాహి చ విజ్జోతయమానా. ముగ్గరహత్థపాణినోతి ముగ్గరా హత్థసఙ్ఖాతేసు పాణీసు యేసం తే ముగ్గరహత్థపాణినో, భూమిసణ్హకరణీయాదీసు పాణివోహారస్స లబ్భమానత్తా హత్థసద్దేన పాణి ఏవ విసేసితో. ఛిన్నపభిన్నగత్తాతి ముగ్గరప్పహారేన తత్థ తత్థ ఛిన్నపభిన్నసరీరా. పివాథాతి పివథ.

ఏవం సామణేరేన పుట్ఠా తే పేతా సబ్బం తం

పవత్తిం చతూహి గాథాహి పచ్చభాసింసు –

౭౫. ‘‘పురతోవ యో గచ్ఛతి కుఞ్జరేన, సేతేన నాగేన చతుక్కమేన;

అమ్హాక పుత్తో అహు జేట్ఠకో సో, దానాని దత్వాన సుఖీ పమోదతి.

౭౬. ‘‘యో యో మజ్ఝే అస్సతరీరథేన, చతుబ్భి యుత్తేన సువగ్గితేన;

అమ్హాక పుత్తో అహు మజ్ఝిమో సో, అమచ్ఛరీ దానపతీ విరోచతి.

౭౭. ‘‘యా సా చ పచ్ఛా సివికాయ నీయతి, నారీ సపఞ్ఞా మిగమన్దలోచనా;

అమ్హాక ధీతా అహు సా కనిట్ఠికా, భాగడ్ఢభాగేన సుఖీ పమోదతి.

౭౮. ‘‘ఏతే చ దానాని అదంసు పుబ్బే, పసన్నచిత్తా సమణబ్రాహ్మణానం;

మయం పన మచ్ఛరీనో అహుమ్హ, పరిభాసకా సమణబ్రాహ్మణానం;

ఏతే చ దత్వా పరిచారయన్తి, మయఞ్చ సుస్సామ నళోవ ఛిన్నో’’తి.

౭౫. తత్థ పురతోవ యో గచ్ఛతీతి ఇమేసం గచ్ఛన్తానం యో పురతో గచ్ఛతి. ‘‘యోసో పురతో గచ్ఛతీ’’తి వా పాఠో, తస్స యో ఏసో పురతో గచ్ఛతీతి అత్థో. కుఞ్జరేనాతి కుం పథవిం జీరయతి, కుఞ్జేసు వా రమతి చరతీతి ‘‘కుఞ్జరో’’తి లద్ధనామేన హత్థినా. నాగేనాతి, నాస్స అగమనీయం అనభిభవనీయం అత్థీతి నాగా, తేన నాగేన. చతుక్కమేనాతి చతుప్పదేన. జేట్ఠకోతి పుబ్బజో.

౭౬-౭౭. చతుబ్భీతి చతూహి అస్సతరీహి. సువగ్గితేనాతి సున్దరగమనేన చాతురగమనేన. మిగమన్దలోచనాతి మిగీ వియ మన్దక్ఖికా. భాగడ్ఢభాగేనాతి భాగస్స అడ్ఢభాగేన, అత్తనా లద్ధకోట్ఠాసతో అడ్ఢభాగదానేన హేతుభూతేన. సుఖీతి సుఖినీ. లిఙ్గవిపల్లాసేన హేతం వుత్తం.

౭౮. పరిభాసకాతి అక్కోసకా. పరిచారయన్తీతి దిబ్బేసు కామగుణేసు అత్తనో ఇన్ద్రియాని ఇతో చితో చ యథాసుఖం చారేన్తి, పరిజనేహి వా అత్తనో పుఞ్ఞానుభావనిస్సన్దేన పరిచరియం కారేన్తి. మయఞ్చ సుస్సామ నళోవ ఛిన్నోతి మయం పన ఛిన్నో ఆతపే ఖిత్తో నళో వియ సుస్సామ, ఖుప్పిపాసాహి అఞ్ఞమఞ్ఞం దణ్డాభిఘాతేహి చ సుక్ఖా విసుక్ఖా భవామాతి.

ఏవం అత్తనో పాపం సమ్పవేదేత్వా ‘‘మయం తుయ్హం మాతులమాతులానియో’’తి ఆచిక్ఖింసు. తం సుత్వా సామణేరో సఞ్జాతసంవేగో ‘‘ఏవరూపానం కిబ్బిసకారీనం కథం ను ఖో భోజనాని సిజ్ఝన్తీ’’తి పుచ్ఛన్తో –

౭౯. ‘‘కిం తుమ్హాకం భోజనం కిం సయానం, కథఞ్చ యాపేథ సుపాపధమ్మినో;

పహూతభోగేసు అనప్పకేసు, సుఖం విరాధాయ దుక్ఖజ్జ పత్తా’’తి. –

ఇమం గాథమాహ. తత్థ కిం తుమ్హాకం భోజనన్తి కీదిసం తుమ్హాకం భోజనం? కిం సయానన్తి కీదిసం సయనం? ‘‘కిం సయానా’’తి కేచి పఠన్తి, కీదిసా సయనా, కీదిసే సయనే సయథాతి అత్థో. కథఞ్చ యాపేథాతి కేన పకారేన యాపేథ, ‘‘కథం వో యాపేథా’’తిపి పాఠో, కథం తుమ్హే యాపేథాతి అత్థో. సుపాపధమ్మినోతి సుట్ఠు అతివియ పాపధమ్మా. పహూతభోగేసూతి అపరియన్తేసు ఉళారేసు భోగేసు సన్తేసు. అనప్పకేసూతి న అప్పకేసు బహూసు. సుఖం విరాధాయాతి సుఖహేతునో పుఞ్ఞస్స అకరణేన సుఖం విరజ్ఝిత్వా విరాధేత్వా. ‘‘సుఖస్స విరాధేనా’’తి కేచి పఠన్తి. దుక్ఖజ్జ పత్తాతి అజ్జ ఇదాని ఇదం పేతయోనిపరియాపన్నం దుక్ఖం అనుప్పత్తాతి.

ఏవం సామణేరేన పుట్ఠా పేతా తేన పుచ్ఛితమత్థం విస్సజ్జేన్తా –

౮౦. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం వధిత్వాన, పివామ పుబ్బలోహితం;

బహుం విత్వా న ధాతా హోమ, నచ్ఛాదిమ్హసే మయం.

౮౧. ‘‘ఇచ్చేవ మచ్చా పరిదేవయన్తి, అదాయకా పేచ్చ యమస్స ఠాయినో;

యే తే విదిచ్చ అధిగమ్మ భోగే, న భుఞ్జరే నాపి కరోన్తి పుఞ్ఞం.

౮౨. ‘‘తే ఖుప్పిపాసూపగతా పరత్థ, పచ్ఛా చిరం ఝాయరే డయ్హమానా;

కమ్మాని కత్వాన దుఖుద్రాని, అనుభోన్తి దుక్ఖం కటుకప్ఫలాని.

౮౩. ‘‘ఇత్తరఞ్హి ధనం ధఞ్ఞం, ఇత్తరం ఇధ జీవితం;

ఇత్తరం ఇత్తరతో ఞత్వా, దీపం కయిరాథ పణ్డితో.

౮౪. ‘‘యే తే ఏవం పజానన్తి, నరా ధమ్మస్స కోవిదా;

తే దానే నప్పమజ్జన్తి, సుత్వా అరహతం వచో’’తి. –

పఞ్చ గాథా అభాసింసు.

౮౦-౮౧. తత్థ న ధాతా హోమాతి ధాతా సుహితా తిత్తా న హోమ. నచ్ఛాదిమ్హసేతి న రుచ్చామ, న రుచిం ఉప్పాదేమ, న తం మయం అత్తనో రుచియా పివిస్సామాతి అత్థో. ఇచ్చేవాతి ఏవమేవ. మచ్చా పరిదేవయన్తీతి మయం వియ అఞ్ఞేపి మనుస్సా కతకిబ్బిసా పరిదేవన్తి కన్దన్తి. అదాయకాతి అదానసీలా మచ్ఛరినో. యమస్స ఠాయినోతి యమలోకసఞ్ఞితే యమస్స ఠానే పేత్తివిసయే ఠానసీలా. యే తే విదిచ్చ అధిగమ్మభోగేతి యే తే సమ్పతి ఆయతిఞ్చ సుఖవిసేసవిధాయకే భోగే విన్దిత్వా పటిలభిత్వా. న భుఞ్జరే నాపి కరోన్తి పుఞ్ఞన్తి అమ్హే వియ సయమ్పి న భుఞ్జన్తి, పరేసం దేన్తా దానమయం పుఞ్ఞమ్పి న కరోన్తి.

౮౨. తే ఖుప్పిపాసూపగతా పరత్థాతి తే సత్తా పరత్థ పరలోకే పేత్తివిసయే జిఘచ్ఛాపిపాసాభిభూతా హుత్వా. చిరం ఝాయరే డయ్హమానాతి ఖుదాదిహేతుకేన దుక్ఖగ్గినా ‘‘అకతం వత అమ్హేహి కుసలం, కతం పాప’’న్తిఆదినా వత్తమానేన విప్పటిసారగ్గినా పరిడయ్హమానా ఝాయన్తి, అనుత్థునన్తీతి అత్థో. దుఖుద్రానీతి దుక్ఖవిపాకాని. అనుభోన్తి దుక్ఖం కటుకప్ఫలానీతి అనిట్ఠఫలాని పాపకమ్మాని కత్వా చిరకాలం దుక్ఖం ఆపాయికదుక్ఖం అనుభవన్తి.

౮౩-౮౪. ఇత్తరన్తి న చిరకాలట్ఠాయీ, అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం. ఇత్తరం ఇధ జీవితన్తి ఇధ మనుస్సలోకే సత్తానం జీవితమ్పి ఇత్తరం పరిత్తం అప్పకం. తేనాహ భగవా – ‘‘యో చిరం జీవతి, సో వస్ససతం అప్పం వా భియ్యో’’తి (దీ. ని. ౨.౯౧; సం. ని. ౧.౧౪౫; అ. ని. ౭.౭౪). ఇత్తరం ఇత్తరతో ఞత్వాతి ధనధఞ్ఞాదిఉపకరణం మనుస్సానం జీవితఞ్చ ఇత్తరం పరిత్తం ఖణికం న చిరస్సన్తి పఞ్ఞాయ ఉపపరిక్ఖిత్వా. దీపం కయిరాథ పణ్డితోతి సపఞ్ఞో పురిసో దీపం అత్తనో పతిట్ఠం పరలోకే హితసుఖాధిట్ఠానం కరేయ్య. యే తే ఏవం పజానన్తీతి యే తే మనుస్సా మనుస్సానం భోగానం జీవితస్స చ ఇత్తరభావం యాథావతో జానన్తి, తే దానే సబ్బకాలం నప్పమజ్జన్తి. సుత్వా అరహతం వచోతి అరహతం బుద్ధాదీనం అరియానం వచనం సుత్వా, సుతత్తాతి అత్థో. సేసం పాకటమేవ.

ఏవం తే పేతా సామణేరేన పుట్ఠా తమత్థం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘మయం తుయ్హం మాతులమాతులానియో’’తి పవేదేసుం. తం సుత్వా సామణేరో సఞ్జాతసంవేగో ఉక్కణ్ఠం పటివినోదేత్వా ఉపజ్ఝాయస్స పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా ఏవమాహ – ‘‘యం, భన్తే, అనుకమ్పకేన కరణీయం అనుకమ్పం ఉపాదాయ, తం మే తుమ్హేహి కతం, మహతా వతమ్హి అనత్థపాతతో రక్ఖితో, న దాని మే ఘరావాసేన అత్థో, అభిరమిస్సామి బ్రహ్మచరియవాసే’’తి. అథాయస్మా సంకిచ్చో తస్స అజ్ఝాసయానురూపం కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖి. సో కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జన్తో నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. ఆయస్మా పన సంకిచ్చో తం పవత్తిం భగవతో ఆరోచేసి. సత్థా తమత్థం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా సమ్పత్తపరిసాయ విత్థారేన ధమ్మం దేసేసి, సా దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా అహోసీతి.

నాగపేతవత్థువణణనా నిట్ఠితా.