౧. ఖేత్తూపమపేతవత్థువణ్ణనా

తం పనేతం వత్థుం భగవా రాజగహే విహరన్తో వేళువనే కలన్దకనివాపే అఞ్ఞతరం సేట్ఠిపుత్తపేతం ఆరబ్భ కథేసి. రాజగహే కిర అఞ్ఞతరో అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో పహూతవిత్తూపకరణో అనేకకోటిధనసన్నిచయో సేట్ఠి అహోసి. తస్స మహాధనసమ్పన్నతాయ ‘‘మహాధనసేట్ఠి’’త్వేవ సమఞ్ఞా అహోసి. ఏకోవ పుత్తో అహోసి, పియో మనాపో. తస్మిం విఞ్ఞుతం పత్తే మాతాపితరో ఏవం చిన్తేసుం – ‘‘అమ్హాకం పుత్తస్స దివసే దివసే సహస్సం సహస్సం పరిబ్బయం కరోన్తస్స వస్ససతేనాపి అయం ధనసన్నిచయో పరిక్ఖయం న గమిస్సతి, కిం ఇమస్స సిప్పుగ్గహణపరిస్సమేన, అకిలన్తకాయచిత్తో యథాసుఖం భోగే పరిభుఞ్జతూ’’తి సిప్పం న సిక్ఖాపేసుం. వయప్పత్తే పన కులరూపయోబ్బనవిలాససమ్పన్నం కామాభిముఖం ధమ్మసఞ్ఞావిముఖం కఞ్ఞం ఆనేసుం. సో తాయ సద్ధిం అభిరమన్తో ధమ్మే చిత్తమత్తమ్పి అనుప్పాదేత్వా, సమణబ్రాహ్మణగురుజనేసు అనాదరో హుత్వా, ధుత్తజనపరివుతో రజ్జమానో పఞ్చకామగుణే రతో గిద్ధో మోహేన అన్ధో హుత్వా కాలం వీతినామేత్వా, మాతాపితూసు కాలకతేసు నటనాటకగాయకాదీనం యథిచ్ఛితం దేన్తో ధనం వినాసేత్వా నచిరస్సేవ పారిజుఞ్ఞప్పత్తో హుత్వా, ఇణం గహేత్వా జీవికం కప్పేన్తో పున ఇణమ్పి అలభిత్వా ఇణాయికేహి చోదియమానో తేసం అత్తనో ఖేత్తవత్థుఘరాదీని దత్వా, కపాలహత్థో భిక్ఖం చరిత్వా భుఞ్జన్తో తస్మింయేవ నగరే అనాథసాలాయం వసతి.

అథ నం ఏకదివసం చోరా సమాగతా ఏవమాహంసు – ‘‘అమ్భో పురిస, కిం తుయ్హం ఇమినా దుజ్జీవితేన, తరుణో త్వమసి థామజవబలసమ్పన్నో, కస్మా హత్థపాదవికలో వియ అచ్ఛసి? ఏహి అమ్హేహి సహ చోరికాయ పరేసం సన్తకం గహేత్వా సుఖేన జీవికం కప్పేహీ’’తి. సో ‘‘నాహం చోరికం కాతుం జానామీ’’తి ఆహ. చోరా ‘‘మయం తం సిక్ఖాపేమ, కేవలం త్వం అమ్హాకం వచనం కరోహీ’’తి ఆహంసు. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తేహి సద్ధిం అగమాసి. అథ తే చోరా తస్స హత్థే మహన్తం ముగ్గరం దత్వా సన్ధిం ఛిన్దిత్వా ఘరం పవిసన్తో తం సన్ధిముఖే ఠపేత్వా ఆహంసు – ‘‘సచే ఇధ అఞ్ఞో కోచి ఆగచ్ఛతి, తం ఇమినా ముగ్గరేన పహరిత్వా ఏకప్పహారేనేవ మారేహీ’’తి. సో అన్ధబాలో హితాహితం అజానన్తో పరేసం ఆగమనమేవ ఓలోకేన్తో తత్థ అట్ఠాసి. చోరా పన ఘరం పవిసిత్వా గయ్హూపగం భణ్డం గహేత్వా ఘరమనుస్సేహి ఞాతమత్తావ ఇతో చితో చ పలాయింసు. ఘరమనుస్సా ఉట్ఠహిత్వా సీఘం సీఘం ధావన్తా ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తా తం పురిసం సన్ధిద్వారే ఠితం దిస్వా ‘‘హరే దుట్ఠచోరా’’తి గహేత్వా హత్థపాదే ముగ్గరాదీహి పోథేత్వా రఞ్ఞో దస్సేసుం – ‘‘అయం, దేవ, చోరో సన్ధిసుఖే గహితో’’తి. రాజా ‘‘ఇమస్స సీసం ఛిన్దాపేహీ’’తి నగరగుత్తికం ఆణాపేసి. ‘‘సాధు, దేవా’’తి నగరగుత్తికో తం గాహాపేత్వా పచ్ఛాబాహం గాళ్హబన్ధనం బన్ధాపేత్వా రత్తవణ్ణవిరళమాలాబన్ధకణ్ఠం ఇట్ఠకచుణ్ణమక్ఖితసీసం వజ్ఝపహటభేరిదేసితమగ్గం రథికాయ రథికం సిఙ్ఘాటకేన సిఙ్ఘాటకం విచరాపేత్వా కసాహి తాళేన్తో ఆఘాతనాభిముఖం నేతి. ‘‘అయం ఇమస్మిం నగరే విలుమ్పమానకచోరో గహితో’’తి కోలాహలం అహోసి.

తేన చ సమయేన తస్మిం నగరే సులసా నామ నగరసోభినీ పాసాదే ఠితా వాతపానన్తరేన ఓలోకేన్తీ తం తథా నీయమానం దిస్వా పుబ్బే తేన కతపరిచయా ‘‘అయం పురిసో ఇమస్మింయేవ నగరే మహతిం సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా ఇదాని ఏవరూపం అనత్థం అనయబ్యసనం పత్తో’’తి తస్స కారుఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా చత్తారో మోదకే పానీయఞ్చ పేసేసి. నగరగుత్తికస్స చ ఆరోచాపేసి – ‘‘తావ అయ్యో ఆగమేతు, యావాయం పురిసో ఇమే మోదకే ఖాదిత్వా పానీయం పివిస్సతీ’’తి.

అథేతస్మిం అన్తరే ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో దిబ్బేన చక్ఖునా ఓలోకేన్తో తస్స బ్యసనప్పత్తిం దిస్వా కరుణాయ సఞ్చోదితమానసో – ‘‘అయం పురిసో అకతపుఞ్ఞో కతపాపో, తేనాయం నిరయే నిబ్బత్తిస్సతి, మయి పన గతే మోదకే చ పానీయఞ్చ దత్వా భుమ్మదేవేసు ఉప్పజ్జిస్సతి, యంనూనాహం ఇమస్స అవస్సయో భవేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా పానీయమోదకేసు ఉపనీయమానేసు తస్స పురిసస్స పురతో పాతురహోసి. సో థేరం దిస్వా పసన్నమానసో ‘‘కిం మే ఇదానేవ ఇమేహి మారియమానస్స మోదకేహి ఖాదితేహి, ఇదం పన పరలోకం గచ్ఛన్తస్స పాథేయ్యం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా మోదకే చ పానీయఞ్చ థేరస్స దాపేసి. థేరో తస్స పసాదసంవడ్ఢనత్థం తస్స పస్సన్తస్సేవ తథారూపే ఠానే నిసీదిత్వా మోదకే పరిభుఞ్జిత్వా పానీయఞ్చ పివిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. సో పన పురిసో చోరఘాతకేహి ఆఘాతనం నేత్వా సీసచ్ఛేదం పాపితో అనుత్తరే పుఞ్ఞక్ఖేత్తే మహామోగ్గల్లానత్థేరే కతేన పుఞ్ఞేన ఉళారే దేవలోకే నిబ్బత్తనారహోపి యస్మా ‘‘సులసం ఆగమ్మ మయా అయం దేయ్యధమ్మో లద్ధో’’తి సులసాయ గతేన సినేహేన మరణకాలే చిత్తం ఉపక్కిలిట్ఠం అహోసి. తస్మా హీనకాయం ఉపపజ్జన్తో పబ్బతగహనసమ్భూతే సన్దచ్ఛాయే మహానిగ్రోధరుక్ఖే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి.

సో కిర సచే పఠమవయే కులవంసట్ఠపనే ఉస్సుక్కం అకరిస్స, తస్మింయేవ నగరే సేట్ఠీనం అగ్గో అభవిస్స, మజ్ఝిమవయే మజ్ఝిమో, పచ్ఛిమవయే పచ్ఛిమో. సచే పన పఠమవయే పబ్బజితో అభవిస్స, అరహా అభవిస్స, మజ్ఝిమవయే సకదాగామీ అనాగామీ వా అభవిస్స, పచ్ఛిమవయే సోతాపన్నో అభవిస్స. పాపమిత్తసంసగ్గేన పన ఇత్థిధుత్తో సురాధుత్తో దుచ్చరితనిరతో అనాదరికో హుత్వా అనుక్కమేన సబ్బసమ్పత్తితో పరిహాయిత్వా మహాబ్యసనం పత్తోతి వదన్తి.

అథ సో అపరేన సమయేన సులసం ఉయ్యానగతం దిస్వా సఞ్జాతకామరాగో అన్ధకారం మాపేత్వా తం అత్తనో భవనం నేత్వా సత్తాహం తాయ సద్ధిం సంవాసం కప్పేసి, అత్తానఞ్చస్సా ఆరోచేసి. తస్సా మాతా తం అపస్సన్తీ రోదమానా ఇతో చితో చ పరిబ్భమతి. తం దిస్వా మహాజనో ‘‘అయ్యో మహామోగ్గల్లానో మహిద్ధికో మహానుభావో తస్సా గతిం జానేయ్య, తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛేయ్యాసీ’’తి ఆహ. సా ‘‘సాధు అయ్యో’’తి థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా తమత్థం పుచ్ఛి. థేరో ‘‘ఇతో సత్తమే దివసే వేళువనమహావిహారే భగవతి ధమ్మం దేసేన్తే పరిసపరియన్తే పస్సిస్ససీ’’తి ఆహ. అథ సులసా తం దేవపుత్తం అవోచ – ‘‘అయుత్తం మయ్హం తవ భవనే వసన్తియా, అజ్జ సత్తమో దివసో, మమ మాతా మం అపస్సన్తీ పరిదేవసోకసమాపన్నా భవిస్సతి, సాధు మం, దేవ, తత్థేవ నేహీ’’తి. సో తం నేత్వా వేళువనే భగవతి ధమ్మం దేసేన్తే పరిసపరియన్తే ఠపేన్త్వా అదిస్సమానరూపో అట్ఠాసి.

తతో మహాజనో సులసం దిస్వా ఏవమాహ – ‘‘అమ్మ సులసే, త్వం ఏత్తకం దివసం కుహిం గతా? తవ మాతా త్వం అపస్సన్తీ పరిదేవసోకసమాపన్నా ఉమ్మాదప్పత్తా వియ జాతా’’తి. సా తం పవత్తిం మహాజనస్స ఆచిక్ఖి. మహాజనేన చ ‘‘కథం సో పురిసో తథాపాపపసుతో అకతకుసలో దేవూపపత్తిం పటిలభతీ’’తి వుత్తే సులసా ‘‘మయా దాపితే మోదకే పానీయఞ్చ అయ్యస్స మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స దత్వా తేన పుఞ్ఞేన దేవూపపత్తిం పటిలభతీ’’తి ఆహ. తం సుత్వా మహాజనో అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతో అహోసి – ‘‘అరహన్తో నామ అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స, యేసు అప్పకోపి కతో కారో సత్తానం దేవూపపత్తిం ఆవహతీ’’తి ఉళారం పీతిసోమనస్సం పటిసంవేదేసి. భిక్ఖూ తమత్థం భగవతో ఆరోచేసుం. తతో భగవా ఇమిస్సా అట్ఠుప్పత్తియా –

౧. ‘‘ఖేత్తూపమా అరహన్తో, దాయకా కస్సకూపమా;

బీజూపమం దేయ్యధమ్మం, ఏత్తో నిబ్బత్తతే ఫలం.

౨. ‘‘ఏతం బీజం కసీ ఖేత్తం, పేతానం దాయకస్స చ;

తం పేతా పరిభుఞ్జన్తి, దాతా పుఞ్ఞేన వడ్ఢతి.

౩. ‘‘ఇధేవ కుసలం కత్వా, పేతే చ పటిపూజియ;

సగ్గఞ్చ కమతిట్ఠానం, కమ్మం కత్వాన భద్దక’’న్తి. – ఇమా గాథా అభాసి;

౧. తత్థ ఖేత్తూపమాతి ఖిత్తం వుత్తం బీజం తాయతి మహప్ఫలభావకరణేన రక్ఖతీతి ఖేత్తం, సాలిబీజాదీనం విరుహనట్ఠానం. తం ఉపమా ఏతేసన్తి ఖేత్తూపమా, కేదారసదిసాతి అత్థో. అరహన్తోతి ఖీణాసవా. తే హి కిలేసారీనం సంసారచక్కస్స అరానఞ్చ హతత్తా, తతో ఏవ ఆరకత్తా, పచ్చయాదీనం అరహత్తా, పాపకరణే రహాభావా చ ‘‘అరహన్తో’’తి వుచ్చన్తి. తత్థ యథా ఖేతఞ్హి తిణాదిదోసరహితం స్వాభిసఙ్ఖతబీజమ్హి వుత్తే ఉతుసలిలాదిపచ్చయన్తరూపేతం కస్సకస్స మహప్ఫలం హోతి, ఏవం ఖీణాసవసన్తానో లోభాదిదోసరహితో స్వాభిసఙ్ఖతే దేయ్యధమ్మబీజే వుత్తే కాలాదిపచ్చయన్తరసహితో దాయకస్స మహప్ఫలో హోతి. తేనాహ భగవా ‘‘ఖేత్తూపమా అరహన్తో’’తి. ఉక్కట్ఠనిద్దేసో అయం తస్స సేఖాదీనమ్పి ఖేత్తభావాపటిక్ఖేపతో.

దాయకాతి చీవరాదీనం పచ్చయానం దాతారో పరిచ్చజనకా, తేసం పరిచ్చాగేన అత్తనో సన్తానే లోభాదీనం పరిచ్చజనకా ఛేదనకా, తతో వా అత్తనో సన్తానస్స సోధకా, రక్ఖకా చాతి అత్థో. కస్సకూపమాతి కస్సకసదిసా. యథా కస్సకో సాలిఖేత్తాదీని కసిత్వా యథాకాలఞ్చ వుత్తుదకదాననీహరణనిధానరక్ఖణాదీహి అప్పమజ్జన్తో ఉళారం విపులఞ్చ సస్సఫలం పటిలభతి, ఏవం దాయకోపి అరహన్తేసు దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగేన పారిచరియాయ చ అప్పమజ్జన్తో ఉళారం విపులఞ్చ దానఫలం పటిలభతి. తేన వుత్తం ‘‘దాయకా కస్సకూపమా’’తి.

బీజూపమం దేయ్యధమ్మన్తి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం, బీజసదిసో దేయ్యధమ్మోతి అత్థో. అన్నపానాదికస్స హి దసవిధస్స దాతబ్బవత్థునో ఏతం నామం. ఏత్తో నిబ్బత్తతే ఫలన్తి ఏతస్మా దాయకపటిగ్గాహకదేయ్యధమ్మపరిచ్చాగతో దానఫలం నిబ్బత్తతి చేవ ఉప్పజ్జతి చ, చిరతరపబన్ధవసేన పవత్తతి చాతి అత్థో. ఏత్థ చ యస్మా పరిచ్చాగచేతనాభిసఙ్ఖతస్స అన్నపానాదివత్థునో భావో, న ఇతరస్స, తస్మా ‘‘బీజూపమం దేయ్యధమ్మ’’న్తి దేయ్యధమ్మగ్గహణం కతం. తేన దేయ్యధమ్మాపదేసేన దేయ్యధమ్మవత్థువిసయాయ పరిచ్చాగచేతనాయయేవ బీజభావో దట్ఠబ్బో. సా హి పటిసన్ధిఆదిప్పభేదస్స తస్స నిస్సయారమ్మణప్పభేదస్స చ ఫలస్స నిప్ఫాదికా, న దేయ్యధమ్మోతి.

౨. ఏతం బీజం కసీ ఖేత్తన్తి యథావుత్తం బీజం, యథావుత్తఞ్చ ఖేత్తం, తస్స బీజస్స తస్మిం ఖేత్తే వపనపయోగసఙ్ఖాతా కసి చాతి అత్థో. ఏతం తయం కేసం ఇచ్ఛితబ్బన్తి ఆహ ‘‘పేతానం దాయకస్స చా’’తి. యది దాయకో పేతే ఉద్దిస్స దానం దేతి, పేతానఞ్చ దాయకస్స చ, యది న పేతే ఉద్దిస్స దానం దేతి, దాయకస్సేవ ఏతం బీజం ఏసా కసి ఏతం ఖేత్తం ఉపకారాయ హోతీతి అధిప్పాయో. ఇదాని తం ఉపకారం దస్సేతుం ‘‘తం పేతా పరిభుఞ్జన్తి, దాతా పుఞ్ఞేన వడ్ఢతీ’’తి వుత్తం. తత్థ తం పేతా పరిభుఞ్జన్తీతి దాయకేన పేతే ఉద్దిస్స దానే దిన్నే యథావుత్తఖేత్తకసిబీజసమ్పత్తియా అనుమోదనాయ చ యం పేతానం ఉపకప్పతి, తం దానఫలం పేతా పరిభుఞ్జన్తి. దాతా పుఞ్ఞేన వడ్ఢతీతి దాతా పన అత్తనో దానమయపుఞ్ఞనిమిత్తం దేవమనుస్సేసు భోగసమ్పత్తిఆదినా పుఞ్ఞఫలేన అభివడ్ఢతి. పుఞ్ఞఫలమ్పి హి ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౮౦) పుఞ్ఞన్తి వుచ్చతి.

౩. ఇధేవ కుసలం కత్వాతి అనవజ్జసుఖవిపాకట్ఠేన కుసలం పేతానం ఉద్దిసనవసేన దానమయం పుఞ్ఞం ఉపచినిత్వా ఇధేవ ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. పేతే చ పటిపూజియాతి పేతే ఉద్దిస్స దానేన సమ్మానేత్వా అనుభుయ్యమానదుక్ఖతో తే మోచేత్వా. పేతే హి ఉద్దిస్స దియ్యమానం దానం తేసం పూజా నామ హోతి. తేనాహ – ‘‘అమ్హాకఞ్చ కతా పూజా’’తి (పే. వ. ౧౮), ‘‘పేతానం పూజా చ కతా ఉళారా’’తి (పే. వ. ౨౫) చ. ‘‘పేతే చా’’తి చ-సద్దేన ‘‘పియో చ హోతి మనాపో, అభిగమనీయో చ హోతి విస్సాసనీయో, భావనీయో చ హోతి గరుకాతబ్బో, పాసంసో చ హోతి కిత్తనీయో విఞ్ఞూన’’న్తి ఏవమాదికే దిట్ఠధమ్మికే దానానిసంసే సఙ్గణ్హాతి. సగ్గఞ్చ కమతి ఠానం, కమ్మం కత్వాన భద్దకన్తి కల్యాణం కుసలకమ్మం కత్వా దిబ్బేహి ఆయుఆదీహి దసహి ఠానేహి సుట్ఠు అగ్గత్తా ‘‘సగ్గ’’న్తి లద్ధనామం కతపుఞ్ఞానం నిబ్బత్తనట్ఠానం దేవలోకం కమతి ఉపపజ్జనవసేన ఉపగచ్ఛతి.

ఏత్థ చ ‘‘కుసలం కత్వా’’తి వత్వా పున ‘‘కమ్మం కత్వాన భద్దక’’న్తి వచనం ‘‘దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగో వియ పత్తిదానవసేన దానధమ్మపరిచ్చాగోపి దానమయకుసలకమ్మమేవా’’తి దస్సనత్థన్తి దట్ఠబ్బం. కేచి పనేత్థ ‘‘పేతాతి అరహన్తో అధిప్పేతా’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం ‘‘పేతా’’తి ఖీణాసవానం ఆగతట్ఠానస్సేవ అభావతో, బీజాదిభావస్స చ దాయకస్స వియ తేసం అయుజ్జమానత్తా, పేతయోనికానం యుజ్జమానత్తా చ. దేసనాపరియోసానే దేవపుత్తం సులసఞ్చ ఆదిం కత్వా చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

ఖేత్తూపమపేతవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.