౪. వివేకకథా

వివేకకథావణ్ణనా

౨౨. ఇదాని పహానావసానాయ అభిసమయకథాయ అనన్తరం పహానాకారం దస్సేన్తేన కథితాయ సుత్తన్తపుబ్బఙ్గమాయ వివేకకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. తత్థ సుత్తన్తే తావ యే కేచీతి అనవసేసపరియాదానం. బలకరణీయాతి ఊరుబలేన బాహుబలేన కత్తబ్బా. కమ్మన్తాతి ధావనలఙ్ఘనకసనవపనాదీని కమ్మాని. కరీయన్తీతి బలవన్తేహి కరీయన్తి. సీలం నిస్సాయాతి చతుపారిసుద్ధిసీలం నిస్సయం కత్వా. భావేతీతి భిన్నసీలస్స భావనాభావతో ఇధ పన లోకియలోకుత్తరా మగ్గభావనా అధిప్పేతాతి. వివేకనిస్సితన్తి తదఙ్గవివేకం సముచ్ఛేదవివేకం నిస్సరణవివేకం నిస్సితం. వివేకోతి వివిత్తతా. అయఞ్హి అరియమగ్గభావనానుయుత్తో యోగీ విపస్సనాక్ఖణే కిచ్చతో తదఙ్గవివేకనిస్సితం, అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం, మగ్గక్ఖణే కిచ్చతో సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం, ఆరమ్మణతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం భావేతి. ఏస నయో విరాగనిస్సితాదీసు. వివేకోయేవ హి విరజ్జనట్ఠేన విరాగో, నిరోధట్ఠేన నిరోధో, వోసజ్జనట్ఠేన వోసగ్గో. అథ వా కిలేసేహి వివిత్తత్తా వివేకో, కిలేసేహి విరత్తత్తా విరాగో, కిలేసానం నిరుద్ధత్తా నిరోధో, కిలేసానఞ్చ పరిచ్చత్తత్తా విస్సట్ఠత్తా, నిబ్బానేచత్తస్స చ విస్సట్ఠత్తా వోసగ్గో. వోసగ్గో పన దువిధో పరిచ్చాగవోసగ్గో చ పక్ఖన్దనవోసగ్గో చ. తత్థ పరిచ్చాగవోసగ్గోతి విపస్సనాక్ఖణే తదఙ్గవసేన, మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదవసేన కిలేసప్పహానం. పక్ఖన్దనవోసగ్గోతి విపస్సనాక్ఖణే తన్నిన్నభావేన, మగ్గక్ఖణే ఆరమ్మణకరణేన నిబ్బానపక్ఖన్దనం. తదుభయమ్పి ఇమస్మిం లోకియలోకుత్తరమిస్సకే అత్థవణ్ణనానయే వట్టతి. తథా హి అయం సమ్మాదిట్ఠిఆదీసు ఏకేకో ధమ్మో యథావుత్తేన పకారేన కిలేసే చ పరిచ్చజతి, నిబ్బానఞ్చ పక్ఖన్దతి. వోసగ్గపరిణామిన్తి ఇమినా పన సకలేన వచనేన వోసగ్గత్థం పరిణామితం పరిణతం, పరిపచ్చితం పరిపక్కఞ్చాతి వుత్తం హోతి. అయమ్పి అరియమగ్గభావనానుయుత్తో భిక్ఖు యథా సమ్మాదిట్ఠిఆదీసు ఏకేకో ధమ్మో కిలేసపరిచ్చాగవోసగ్గత్థఞ్చ నిబ్బానపక్ఖన్దనవోసగ్గత్థఞ్చ పరిపచ్చతి, యథా చ పరిపక్కో హోతి, తథా నం భావేతి.

౨౩. బీజగామభూతగామాతి ఏత్థ మూలబీజం ఖన్ధబీజం అగ్గబీజం ఫళుబీజం బీజబీజన్తి (పాచి. ౯౧) పఞ్చవిధం బీజం, బీజగామో నామ బీజసమూహోతి అత్థో. తదేవ పన సమ్పన్ననీలఙ్కురపాతుభావతో పట్ఠాయ భూతగామో నామ, భూతానం జాతానం నిబ్బత్తమూలనీలఙ్కురానం సమూహోతి అత్థో. దేవతాపరిగ్గహే సతి నీలఙ్కురకాలతో పభుతి హోతీతి తేసం దేవతాసఙ్ఖాతానం భూతానం గామోతిపి భూతగామోతి వదన్తి. వుద్ధిన్తి అఙ్కురాదివసేన. విరుళ్హిన్తి ఖన్ధాదివసేన. వేపుల్లన్తి పుప్ఫాదివసేన. ధమ్మేసు పన వుద్ధిన్తి అపుబ్బధమ్మప్పవత్తివసేన. విరుళిన్తి సకిచ్చకరణసాధనవసేన. వేపుల్లన్తి కిచ్చనిప్ఫత్తివసేన విపులభావన్తి అత్థో. విపులత్తన్తిపి పాఠో. అథ వా ఏతాని తీణి పదాని సీలసమాధిపఞ్ఞాహిపి యోజేన్తి.

మగ్గఙ్గనిద్దేసవణ్ణనా

౨౪. సుత్తన్తనిద్దేసే సమ్మాదిట్ఠియాతి సామివచనం. ఝానవిపస్సనామగ్గఫలనిబ్బానేసు లోకియవిరతిసమ్పయుత్తచిత్తే చ యథాయోగం సమ్పయోగతో చ ఆరమ్మణతో చ వత్తమానాయ సమ్మాదిట్ఠియా సామఞ్ఞలక్ఖణతో ఏకీభూతాయ సమ్మాదిట్ఠియా. విక్ఖమ్భనవివేకోతి విక్ఖమ్భనవసేన దూరీకరణవసేన వివేకో. కేసం? నీవరణానం. తస్స పఠమం ఝానం భావయతోతిఆది విక్ఖమ్భనవసేన పఠమజ్ఝానమేవ వుత్తం. తస్మిం వుత్తే సేసజ్ఝానానిపి వుత్తానేవ హోన్తి. ఝానేసుపి సమ్మాదిట్ఠియా విజ్జమానత్తా సమ్మాదిట్ఠియా వివేకో నామ హోతి. తదఙ్గవివేకోతి తేన తేన విపస్సనాఞాణఙ్గేన వివేకో. దిట్ఠిగతానన్తి దిట్ఠివివేకస్స దుక్కరత్తా పధానత్తా చ దిట్ఠివివేకోవ వుత్తో. తస్మిం వుత్తే నిచ్చసఞ్ఞాదివివేకోపి వుత్తోవ హోతి. నిబ్బేధభాగియం సమాధిన్తి విపస్సనాసమ్పయుత్తసమాధిం. సముచ్ఛేదవివేకోతి కిలేసానం సముచ్ఛేదేన వివేకో. లోకుత్తరం ఖయగామిమగ్గన్తి ఖయసఙ్ఖాతనిబ్బానగామిలోకుత్తరమగ్గం. పటిప్పస్సద్ధివివేకోతి కిలేసానం పటిప్పస్సద్ధియా వివేకో. నిస్సరణవివేకోతి సబ్బసఙ్ఖతనిస్సరణభూతో సఙ్ఖారవివేకో. ఛన్దజాతో హోతీతి పుబ్బభాగే జాతధమ్మఛన్దో హోతి. సద్ధాధిముత్తోతి పుబ్బభాగేయేవ సద్ధాయ అధిముత్తో హోతి. చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితన్తి పుబ్బభాగేయేవ చిత్తఞ్చ అస్స యోగిస్స సుఅధిట్ఠితం సుట్ఠు పతిట్ఠితం హోతి. ఇతి ఛన్దో సద్ధా చిత్తన్తి ఇమే తయో ధమ్మా పుబ్బభాగే ఉప్పన్నవివేకానం ఉపనిస్సయత్తా నిస్సయా నామ. కేచి పన ‘‘చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితన్తి సమాధి వుత్తో’’తి వదన్తి. విరాగాదీసుపి ఏసేవ నయో.

నిరోధవారే పన నిరోధసద్దతో అఞ్ఞం పరియాయవచనం దస్సేన్తేన అమతా ధాతూతి వుత్తం, సేసేసు నిరోధో నిబ్బానన్తి ఉభయత్థాపి నిబ్బానమేవ. ద్వాదస నిస్సయాతి ఛన్దసద్ధాచిత్తానియేవ వివేకాదీసు చతూసు ఏకేకస్మిం తయో తయో కత్వా ద్వాదస నిస్సయా హోన్తి.

౨౫. సమ్మాసఙ్కప్పవాయామసతిసమాధీనమ్పి ఇమినావ నయేన అత్థయోజనా వేదితబ్బా. సమ్మావాచాకమ్మన్తా జీవానం పన ఝానక్ఖణే విపస్సనాక్ఖణే చ అభావా ఝానవిపస్సనానం పుబ్బభాగపరభాగవసేన వత్తమానా విరతియో ఝానవిపస్సనా సన్నిస్సితా కత్వా వుత్తాతి వేదితబ్బం. నీవరణానం దిట్ఠిగతానఞ్చ వివేకవిరాగనిరోధపటినిస్సగ్గా తథా పవత్తమానానం విరతీనం వివేకాదయో నామాతి వేదితబ్బం. యథా అట్ఠకనిపాతే ‘‘తతో, త్వం భిక్ఖు, ఇమం సమాధిం సవితక్కం సవిచారమ్పి భావేయ్యాసి, అవితక్కవిచారమత్తమ్పి భావేయ్యాసి, అవితక్కం అవిచారమ్పి భావేయ్యాసి, సప్పీతికమ్పి భావేయ్యాసి, నిప్పీతికమ్పి భావేయ్యాసి, సాతసహగతమ్పి భావేయ్యాసి, ఉపేక్ఖాసహగతమ్పి భావేయ్యాసీ’’తి (అ. ని. ౮.౬౩) మేత్తాదయో కాయానుపస్సనాదయో చ నియకజ్ఝత్తమూలసమాధివసేన చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానికా వియ వుత్తా, ఏవమిధాపి పుబ్బభాగపరభాగవసేన విరతియో వుత్తాతి వేదితబ్బం. బ్యఞ్జనచ్ఛాయమత్తం గహేత్వా న భగవా అబ్భాచిక్ఖితబ్బో. గమ్భీరఞ్హి బుద్ధవచనం, ఆచరియే పయిరుపాసిత్వా అధిప్పాయతో గహేతబ్బం.

౨౬-౨౭. బోజ్ఝఙ్గబలఇన్ద్రియవారేసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బోతి.

వివేకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.