౪౩. పదేసవిహారఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౯౪. పదేసవిహారఞాణనిద్దేసే యేనాకారేన మాతికాయ ఉద్దిట్ఠో పదేసో పచ్చవేక్ఖితబ్బో, తం దస్సేన్తో మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయాపి వేదయితన్తిఆదిమాహ. తత్థ మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయాతి దిట్ఠిసమ్పయుత్తవేదనాపి వట్టతి దిట్ఠిం ఉపనిస్సయం కత్వా ఉప్పన్నా కుసలాకుసలవేదనాపి విపాకవేదనాపి. తత్థ మిచ్ఛాదిట్ఠిసమ్పయుత్తా అకుసలావ హోతి, దిట్ఠిం పన ఉపనిస్సాయ కుసలాపి ఉప్పజ్జన్తి అకుసలాపి. మిచ్ఛాదిట్ఠికా హి దిట్ఠిం ఉపనిస్సాయ పక్ఖదివసేసు యాగుభత్తాదీని దేన్తి, అన్ధకుట్ఠిఆదీనం వత్తం పట్ఠపేన్తి, చతుమహాపథే సాలం కరోన్తి, పోక్ఖరణిం ఖణాపేన్తి, పుప్ఫారామం ఫలారామం రోపేన్తి, నదీవిదుగ్గేసు సేతుం అత్థరన్తి, విసమం సమం కరోన్తి. ఇతి తేసం కుసలా వేదనా ఉప్పజ్జతి. మిచ్ఛాదిట్ఠిం పన నిస్సాయ సమ్మాదిట్ఠికే అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి వధబన్ధాదీని కరోన్తి, పాణం వధిత్వా దేవతానం ఉపహరన్తి. ఇతి నేసం అకుసలా వేదనా ఉప్పజ్జతి. విపాకవేదనా పన భవన్తరగతానం హోతి. సా పన మిచ్ఛాదిట్ఠి సహజాతాయ వేదనాయ సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి పచ్చయో హోతి, సమనన్తరనిరుద్ధా మిచ్ఛాదిట్ఠి పచ్చుప్పన్నమిచ్ఛాదిట్ఠిసమ్పయుత్తాయ వేదనాయ అనన్తరసమనన్తరూపనిస్సయఆసేవననత్థివిగతపచ్చయేహి పచ్చయో హోతి, మిచ్ఛాదిట్ఠిం గరుం కత్వా అభినన్దన్తస్స లోభసహగతవేదనాయ ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయపచ్చయేహి పచ్చయో హోతి, సబ్బాకుసలేహి మిచ్ఛాదిట్ఠిం ఆరమ్మణమత్తం కరోన్తస్స సబ్బాకుసలవేదనాయ మిచ్ఛాదిట్ఠిం పచ్చవేక్ఖన్తస్స విపస్సన్తస్స కుసలాబ్యాకతవేదనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో హోతి, మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయేన ఉప్పజ్జమానానం కుసలాకుసలవేదనానం భవన్తరే విపాకవేదనానఞ్చ ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో హోతి.

మిచ్ఛాదిట్ఠివూపసమపచ్చయాతి మిచ్ఛాదిట్ఠివూపసమో నామ సమ్మాదిట్ఠి, తస్మా యం సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయా వేదయితం వుత్తం, తదేవ ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠివూపసమపచ్చయా’’తి వేదితబ్బం. కేచి పన ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠివూపసమో నామ విపస్సనాక్ఖణే సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే చా’’తి వదన్తి.

సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయాపి వేదయితన్తి ఏత్థాపి సమ్మాదిట్ఠిసమ్పయుత్తవేదనాపి వట్టతి సమ్మాదిట్ఠిం ఉపనిస్సయం కత్వా ఉప్పన్నా కుసలాకుసలవేదనాపి విపాకవేదనాపి. తత్థ సమ్మాదిట్ఠిసమ్పయుత్తా కుసలావ హోతి, సమ్మాదిట్ఠిం పన ఉపనిస్సాయ బుద్ధపూజా దీపమాలారోపనం మహాధమ్మస్సవనం అప్పతిట్ఠితే దిసాభాగే చేతియపతిట్ఠాపనన్తి ఏవమాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తి. ఇతి నేసం కుసలా వేదనా ఉప్పజ్జతి. సమ్మాదిట్ఠిమేవ నిస్సాయ మిచ్ఛాదిట్ఠికే అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి, అత్తానం ఉక్కంసన్తి, పరం వమ్భేన్తి. ఇతి నేసం అకుసలా వేదనా ఉప్పజ్జతి. విపాకవేదనా పన భవన్తరగతానంయేవ హోతి. సా పన సమ్మాదిట్ఠి సహజాతాయ సమనన్తరనిరుద్ధాయ పచ్చుప్పన్నాయ వేదనాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా వుత్తపచ్చయేహేవ పచ్చయో హోతి, లోకికసమ్మాదిట్ఠి పచ్చవేక్ఖణసమ్పయుత్తాయ విపస్సనాసమ్పయుత్తాయ నికన్తిసమ్పయుత్తాయ చ వేదనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో హోతి, మిచ్ఛాదిట్ఠియా వుత్తనయేనేవ ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో హోతి, మగ్గఫలసమ్మాదిట్ఠి పచ్చవేక్ఖణసమ్పయుత్తాయ వేదనాయ ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయపచ్చయవసేన పచ్చయో హోతి.

సమ్మాదిట్ఠివూపసమపచ్చయాపి వేదయితన్తి సమ్మాదిట్ఠివూపసమో నామ మిచ్ఛాదిట్ఠి, తస్మా యం మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయా వేదయితం వుత్తం, తదేవ ‘‘సమ్మాదిట్ఠివూపసమపచ్చయా’’తి వేదితబ్బం. మిచ్ఛాసఙ్కప్పపచ్చయా మిచ్ఛాసఙ్కప్పవూపసమపచ్చయాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. యస్స యస్స హి ‘‘వూపసమపచ్చయా’’తి వుచ్చతి, తస్స తస్స పటిపక్ఖధమ్మపచ్చయావ తం తం వేదయితం అధిప్పేతం. మిచ్ఛాఞాణాదీసు పన మిచ్ఛాఞాణం నామ పాపకిరియాసు ఉపాయచిన్తా. అథ వా మిచ్ఛాఞాణం మిచ్ఛాపచ్చవేక్ఖణఞాణం. సమ్మాఞాణం నామ విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠిం లోకుత్తరసమ్మాదిట్ఠిఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసకుసలాబ్యాకతం ఞాణం. మిచ్ఛావిముత్తి నామ పాపాధిముత్తితా. అథ వా అయాథావవిముత్తి అనియ్యానికవిముత్తి అవిముత్తస్సేవ సతో విముత్తిసఞ్ఞీతి. సమ్మావిముత్తి నామ కల్యాణాధిముత్తితా ఫలవిముత్తి చ. సమ్మాదిట్ఠిఆదయో హేట్ఠా వుత్తత్థాయేవ.

ఛన్దపచ్చయాపీతిఆదీసు పన ఛన్దో నామ లోభో, ఛన్దపచ్చయా అట్ఠలోభసహగతచిత్తసమ్పయుత్తవేదనా వేదితబ్బా. ఛన్దవూపసమపచ్చయా పఠమజ్ఝానవేదనావ. వితక్కపచ్చయా పఠమజ్ఝానవేదనా. వితక్కవూపసమపచ్చయా దుతియజ్ఝానవేదనా. సఞ్ఞాపచ్చయా ఠపేత్వా పఠమజ్ఝానం సేసా ఛ సమాపత్తివేదనా. సఞ్ఞావూపసమపచ్చయా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవేదనా.

ఛన్దో చ అవూపసన్తో హోతీతిఆదీసు సచే ఛన్దవితక్కసఞ్ఞా అవూపసన్తా హోన్తీతి అత్థో. తప్పచ్చయాతి సో ఛన్దవితక్కసఞ్ఞానం అవూపసమో ఏవ పచ్చయో తప్పచ్చయో, తస్మా తప్పచ్చయా. ఛన్దవితక్కసఞ్ఞాఅవూపసమపచ్చయా వేదనా హోతీతి అత్థో. సా అట్ఠలోభసహగతచిత్తసమ్పయుత్తవేదనా హోతి. సచే ఛన్దో వూపసన్తో వితక్కసఞ్ఞా అవూపసన్తా. తప్పచ్చయాతి సో ఛన్దస్స వూపసమో వితక్కసఞ్ఞానం అవూపసమో ఏవ పచ్చయో తప్పచ్చయో, తస్మా తప్పచ్చయా. సా పఠమజ్ఝానవేదనావ. సచే ఛన్దవితక్కా వూపసన్తా సఞ్ఞా అవూపసన్తా. తప్పచ్చయాతి సో ఛన్దవితక్కానం వూపసమో సఞ్ఞాయ అవూపసమో ఏవ పచ్చయో తప్పచ్చయో, తస్మా తప్పచ్చయా. సా దుతియజ్ఝానవేదనావ. సచే ఛన్దవితక్కసఞ్ఞా వూపసన్తా. తప్పచ్చయాతి సో ఛన్దవితక్కసఞ్ఞానం వూపసమో ఏవ పచ్చయో తప్పచ్చయో, తస్మా తప్పచ్చయా. సా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవేదనావ. కేచి పన ‘‘ఛన్దో నామ అప్పనం పాపుణిస్సామీతి పుబ్బభాగే ధమ్మచ్ఛన్దో, అప్పనాప్పత్తస్స సో ఛన్దో వూపసన్తో హోతి. పఠమజ్ఝానే వితక్కో హోతి, దుతియజ్ఝానప్పత్తస్స వితక్కో వూపసన్తో హోతి. సత్తసు సమాపత్తీసు సఞ్ఞా హోతి, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స చ నిరోధం సమాపన్నస్స చ సఞ్ఞా వూపసన్తా హోతీ’’తి ఏవం వణ్ణయన్తి. ఇధ పన నిరోధసమాపత్తి న యుజ్జతి. అప్పత్తస్స పత్తియాతి అరహత్తఫలస్స పత్తత్థాయ. అత్థి ఆయవన్తి అత్థి వీరియం. ఆయావన్తిపి పాఠో. తస్మిమ్పి ఠానే అనుప్పత్తేతి తస్స వీరియారమ్భస్స వసేన తస్మిం అరహత్తఫలస్స కారణే అరియమగ్గే అనుప్పత్తే. తప్పచ్చయాపి వేదయితన్తి అరహత్తస్స ఠానపచ్చయా వేదయితం. ఏతేన చతుమగ్గసహజాతా నిబ్బత్తితలోకుత్తరవేదనా గహితా. కేచి పన ‘‘ఆయవన్తి పటిపత్తి. తస్మిమ్పి ఠానే అనుప్పత్తేతి తస్సా భూమియా పత్తియా’’తి వణ్ణయన్తి.

పదేసవిహారఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.