౪౦. దస్సనవిసుద్ధిఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౯౧. దస్సనవిసుద్ధిఞాణనిద్దేసే సబ్బే ధమ్మా ఏకసఙ్గహితాతి సబ్బే సఙ్ఖతాసఙ్ఖతా ధమ్మా ఏకేన సఙ్గహితా పరిచ్ఛిన్నా. తథట్ఠేనాతి భూతట్ఠేన, అత్తనో అత్తనో సభావవసేన విజ్జమానత్థేనాతి అత్థో. అనత్తట్ఠేనాతి కారకవేదకసఙ్ఖాతేన అత్తనా రహితట్ఠేన. సచ్చట్ఠేనాతి అవిసంవాదకట్ఠేన, అత్తనో సభావఞ్ఞథత్తాభావేనాతి అత్థో. పటివేధట్ఠేనాతి సభావతో ఞాణేన పటివిజ్ఝితబ్బట్ఠేన. ఇధ లోకుత్తరఞాణేన అసమ్మోహతో ఆరమ్మణతో చ పటివేధో వేదితబ్బో. అభిజాననట్ఠేనాతి లోకికేన ఞాణేన ఆరమ్మణతో, లోకుత్తరేన ఞాణేన అసమ్మోహతో ఆరమ్మణతో చ తేసం తేసం ధమ్మానం సభావతో అభిజానితబ్బట్ఠేన. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౪.౪౬) హి వుత్తం. పరిజాననట్ఠేనాతి వుత్తనయేనేవ లోకియలోకుత్తరేహి ఞాణేహి సభావతో అభిఞ్ఞాతానం ధమ్మానం అనిచ్చాదితో నియ్యానాదితో చ పరిచ్ఛిన్దిత్వా జానితబ్బట్ఠేన. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తి హి వుత్తం. ధమ్మట్ఠేనాతి సభావధారణాదినా ధమ్మట్ఠేన. ధాతుట్ఠేనాతి నిజ్జీవతాదినా ధాతుట్ఠేన. ఞాతట్ఠేనాతి లోకియలోకుత్తరేహి ఞాణేహి ఞాతుం సక్కుణేయ్యట్ఠేన. యథా దట్ఠుం సక్కుణేయ్యాదినా అత్థేన ‘‘దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం రూప’’న్తి వుత్తం, ఏవమిధాపి ఞాతుం సక్కుణేయ్యట్ఠో ఞాతట్ఠోతి వేదితబ్బో. సచ్ఛికిరియట్ఠేనాతి ఆరమ్మణతో పచ్చక్ఖకాతబ్బట్ఠేన. ఫుసనట్ఠేనాతి పచ్చక్ఖకతస్స ఆరమ్మణతో పునప్పునం ఫుసితబ్బట్ఠేన. అభిసమయట్ఠేనాతి లోకికేన ఞాణేన అభిసమాగన్తబ్బట్ఠేన. కిఞ్చాపి హి ‘‘తథట్ఠే పఞ్ఞా సచ్చవివట్టే ఞాణం, అభిఞ్ఞాపఞ్ఞా ఞాతట్ఠే ఞాణం, సచ్ఛికిరియాపఞ్ఞా ఫస్సనట్ఠే ఞాణ’’న్తి ఏకేకమేవ ఞాణం వుత్తం. అట్ఠకథాయఞ్చ –

‘‘సమవాయే ఖణే కాలే, సమూహే హేతుదిట్ఠిసు;

పటిలాభే పహానే చ, పటివేధే చ దిస్సతీ’’తి . –

గాథావణ్ణనాయం అభిసమయసద్దస్స పటివేధత్థో వుత్తో, ఇధ పన యథావుత్తేన అత్థేన తేసం నానత్తం వేదితబ్బం. అట్ఠకథాయమేవ హి సో లోకియఞాణవసేన ధమ్మాభిసమయో వుత్తోతి.

కామచ్ఛన్దో నానత్తన్తి విక్ఖేపసబ్భావతో నానారమ్మణత్తా చ నానాసభావోతి అత్థో. ఏవం సబ్బకిలేసా వేదితబ్బా. నేక్ఖమ్మం ఏకత్తన్తి చిత్తేకగ్గతాసబ్భావతో నానారమ్మణవిక్ఖేపాభావతో చ ఏకసభావన్తి అత్థో. ఏవం సబ్బకుసలా వేదితబ్బా. ఇధ పేయ్యాలేన సంఖిత్తానం బ్యాపాదాదీనం అకుసలానం యథావుత్తేన అత్థేన నానత్తం వేదితబ్బం. వితక్కవిచారాదీనం పన హేట్ఠిమానం హేట్ఠిమానం ఉపరిమతో ఉపరిమతో ఓళారికట్ఠేన నానత్తం వేదితబ్బం. యస్మా ఏకసఙ్గహితనానత్తేకత్తానం పటివేధో మగ్గక్ఖణే సచ్చపటివేధేన సిజ్ఝతి, తస్మా ‘‘పటివేధో’’తి పదం ఉద్ధరిత్వా సచ్చాభిసమయం దస్సేసి.

పరిఞ్ఞా పటివేధం పటివిజ్ఝతీతి పరిఞ్ఞాభిసమయేన అభిసమేతి. ఏస నయో సేసేసు. సచ్చాభిసమయకాలస్మిఞ్హి మగ్గఞాణస్స ఏకక్ఖణే పరిఞ్ఞా, పహానం, సచ్ఛికిరియా, భావనాతి చత్తారి కిచ్చాని హోన్తి. యథా నావా అపుబ్బం అచరిమం ఏకక్ఖణే చత్తారి కిచ్చాని కరోతి, ఓరిమం తీరం పజహతి, సోతం ఛిన్దతి, భణ్డం వహతి, పారిమం తీరం అప్పేతి, ఏవమేవ మగ్గఞాణం అపుబ్బం అచరిమం ఏకక్ఖణే చత్తారి సచ్చాని అభిసమేతి, దుక్ఖం పరిఞ్ఞాభిసమయేన అభిసమేతి, సముదయం పహానాభిసమయేన అభిసమేతి, మగ్గం భావనాభిసమయేన అభిసమేతి, నిరోధం సచ్ఛికిరియాభిసమయేన అభిసమేతి. కిం వుత్తం హోతి? నిరోధం ఆరమ్మణం కత్వా కిచ్చవసేన చత్తారిపి సచ్చాని పాపుణాతి పస్సతి పటివిజ్ఝతీతి. యథా ఓరిమం తీరం పజహతి, ఏవం మగ్గఞాణం దుక్ఖం పరిజానాతి. యథా సోతం ఛిన్దతి, ఏవం సముదయం పజహతి. యథా భణ్డం వహతి, ఏవం సహజాతాదిపచ్చయతాయ మగ్గం భావేతి. యథా పారిమం తీరం అప్పేతి, ఏవం పారిమతీరభూతం నిరోధం సచ్ఛికరోతీతి ఏవం ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం.

దస్సనం విసుజ్ఝతీతి తంతంమగ్గవజ్ఝకిలేసతమప్పహానేన ఞాణదస్సనం విసుద్ధిభావం పాపుణాతి. దస్సనం విసుద్ధన్తి తస్స తస్స ఫలస్స ఉప్పాదక్ఖణే తస్స తస్స మగ్గఞాణస్స కిచ్చసిద్ధిప్పత్తితో ఞాణదస్సనం విసుద్ధిభావం పత్తం హోతి. సబ్బధమ్మానం ఏకసఙ్గహితాయ నానత్తేకత్తపటివేధపఞ్ఞాయ మగ్గఫలఞాణేహి సిద్ధితో అన్తే మగ్గఫలఞాణాని వుత్తాని.

దస్సనవిసుద్ధిఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.