౩౪. నిరోధసమాపత్తిఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౮౩. నిరోధసమాపత్తిఞాణనిద్దేసే సమథబలన్తి కామచ్ఛన్దాదయో పచ్చనీకధమ్మే సమేతీతి సమథో, సోయేవ అకమ్పనీయట్ఠేన బలం. అనాగామిఅరహన్తానంయేవ సమాధిపటిపక్ఖస్స కామచ్ఛన్దస్స పహానేన సమాధిస్మిం పరిపూరకారిభావప్పత్తత్తా తేసంయేవ సమాధి బలప్పత్తోతి కత్వా ‘‘సమథబల’’న్తి వుచ్చతి, న అఞ్ఞేసం. సమాధిబలన్తిపి పాఠో. విపస్సనాబలన్తి అనిచ్చాదివసేన వివిధేహి ఆకారేహి ధమ్మే పస్సతీతి విపస్సనా, సాయేవ అకమ్పనీయట్ఠేన బలం. తేసంయేవ ఉభిన్నం బలప్పత్తం విపస్సనాఞాణం. తత్థ సమథబలం అనుపుబ్బేన చిత్తసన్తానవూపసమనత్థం నిరోధే చ పటిపాదనత్థం, విపస్సనాబలం పవత్తే ఆదీనవదస్సనత్థం నిరోధే చ ఆనిసంసదస్సనత్థం.

నీవరణేతి నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనం, నీవరణనిమిత్తం నీవరణపచ్చయాతి అత్థో. కరణత్థే వా భుమ్మవచనం, నీవరణేనాతి అత్థో. న కమ్పతీతి ఝానసమఙ్గీపుగ్గలో. అథ వా ఝానన్తి ఝానఙ్గానం అధిప్పేతత్తా పఠమేన ఝానేన తంసమ్పయుత్తసమాధి నీవరణే న కమ్పతి. అయమేవ చేత్థ యోజనా గహేతబ్బా. ఉద్ధచ్చే చాతి ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తుప్పాదే ఉద్ధచ్చే చ. ఉద్ధచ్చన్తి చ ఉద్ధతభావో, తం అవూపసమలక్ఖణం. ఉద్ధచ్చసహగతకిలేసే చాతి ఉద్ధచ్చేన సహగతే ఏకుప్పాదాదిభావం గతే ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తే మోహఅహిరికఅనోత్తప్పకిలేసే చ. ఖన్ధే చాతి ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తచతుక్ఖన్ధే చ. న కమ్పతి న చలతి న వేధతీతి అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని. ఉద్ధచ్చే న కమ్పతి, ఉద్ధచ్చసహగతకిలేసే న చలతి, ఉద్ధచ్చసహగతక్ఖన్ధే న వేధతీతి యోజేతబ్బం. విపస్సనాబలం సత్తన్నంయేవ అనుపస్సనానం వుత్తత్తా తాసంయేవ వసేన విపస్సనాబలం పరిపుణ్ణం హోతీతి వేదితబ్బం. అవిజ్జాయ చాతి ద్వాదససుపి అకుసలచిత్తుప్పాదేసు అవిజ్జాయ చ. అవిజ్జాసహగతకిలేసే చాతి యథాయోగం అవిజ్జాయ సమ్పయుత్తలోభదోసమానదిట్ఠివిచికిచ్ఛాథినఉద్ధచ్చఅహిరికఅనోత్తప్పకిలేసే చ.

వచీసఙ్ఖారాతి వితక్కవిచారా. ‘‘పుబ్బే ఖో, ఆవుసో విసాఖ, వితక్కేత్వా విచారేత్వా పచ్ఛా వాచం భిన్దతి, తస్మా వితక్కవిచారా వచీసఙ్ఖారో’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౩) వచనతో వాచం సఙ్ఖరోన్తి ఉప్పాదేన్తీతి వచీసఙ్ఖారా. కాయసఙ్ఖారాతి అస్సాసపస్సాసా. ‘‘అస్సాసపస్సాసా ఖో, ఆవుసో విసాఖ, కాయికా ఏతే ధమ్మా కాయపటిబద్ధా, తస్మా అస్సాసపస్సాసా కాయసఙ్ఖారో’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౩) వచనతో కాయేన సఙ్ఖరీయన్తీతి కాయసఙ్ఖారా. సఞ్ఞావేదయితనిరోధన్తి సఞ్ఞాయ వేదనాయ చ నిరోధం. చిత్తసఙ్ఖారాతి సఞ్ఞా చ వేదనా చ. ‘‘చేతసికా ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా, తస్మా సఞ్ఞా చ వేదనా చ చిత్తసఙ్ఖారో’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౩) వచనతో చిత్తేన సఙ్ఖరీయన్తీతి చిత్తసఙ్ఖారా.

౮౪. ఞాణచరియాసు అనుపస్సనావసానే, వివట్టనానుపస్సనాగహణేన వా తస్సా ఆదిభూతా చరియాకథాయ ఞాణచరియాతి వుత్తా సేసానుపస్సనాపి గహితా హోన్తీతి వేదితబ్బం. సోళసహి ఞాణచరియాహీతి చ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో, అనాగామిస్స పన అరహత్తమగ్గఫలవజ్జాహి చుద్దసహిపి హోతి పరిపుణ్ణబలత్తా.

౮౫. నవహి సమాధిచరియాహీతి ఏత్థ పఠమజ్ఝానాదీహి అట్ఠ, పఠమజ్ఝానాదీనం పటిలాభత్థాయ సబ్బత్థ ఉపచారజ్ఝానవసేన ఏకాతి నవ సమాధిచరియా. బలచరియానం కిం నానత్తం? సమథబలేనపి హి ‘‘నేక్ఖమ్మవసేనా’’తిఆదీహి సత్తహి పరియాయేహి ఉపచారసమాధి వుత్తో, పేయ్యాలవిత్థారతో ‘‘పఠమజ్ఝానవసేనా’’తిఆదీహి సమసత్తతియా వారేహి యథాయోగం అప్పనూపచారసమాధి వుత్తో, సమాధిచరియాయపి ‘‘పఠమం ఝాన’’న్తిఆదీహి అట్ఠహి పరియాయేహి అప్పనాసమాధి వుత్తో. పఠమం ఝానం పటిలాభత్థాయాతిఆదీహి అట్ఠహి పరియాయేహి ఉపచారసమాధి వుత్తోతి ఉభయత్థాపి అప్పనూపచారసమాధియేవ వుత్తో. ఏవం సన్తేపి అకమ్పియట్ఠేన బలాని వసీభావట్ఠేన చరియాతి వేదితబ్బా. విపస్సనాబలే పన సత్త అనుపస్సనావ ‘‘విపస్సనాబల’’న్తి వుత్తా, ఞాణచరియాయ సత్త చ అనుపస్సనా వుత్తా, వివట్టనానుపస్సనాదయో నవ చ విసేసేత్వా వుత్తా. ఇదం నేసం నానత్తం. సత్త అనుపస్సనా పన అకమ్పియట్ఠేన బలాని వసీభావట్ఠేన చరియాతి వేదితబ్బా.

‘‘వసీభావతా పఞ్ఞా’’తి (పటి. మ. ౧.౩౪ మాతికా) ఏత్థ వుత్తవసియో విస్సజ్జేతుం వసీతి పఞ్చ వసియోతి ఇత్థిలిఙ్గవోహారేన వుత్తం. వసో ఏవ వసీతి వుత్తం హోతి. పున పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ తా వసియో విస్సజ్జేన్తో ఆవజ్జనవసీతిఆదిమాహ. ఆవజ్జనాయ వసో ఆవజ్జనవసో, సో అస్స అత్థీతి ఆవజ్జనవసీ. ఏసేవ నయో సేసేసు. పఠమం ఝానం యత్థిచ్ఛకన్తి యత్థ యత్థ పదేసే ఇచ్ఛతి గామే వా అరఞ్ఞే వా, తత్థ తత్థ ఆవజ్జతి. యదిచ్ఛకన్తి యదా యదా కాలే సీతకాలే వా ఉణ్హకాలే వా, తదా తదా ఆవజ్జతి. అథ వా యం యం పఠమం ఝానం ఇచ్ఛతి పథవీకసిణారమ్మణం వా సేసారమ్మణం వా, తం తం ఆవజ్జతి. ఏకేకకసిణారమ్మణస్సాపి ఝానస్స వసితానం వుత్తత్తా పురిమయోజనాయేవ సున్దరతరా. యావతిచ్ఛకన్తి యావతకం కాలం ఇచ్ఛతి అచ్ఛరాసఙ్ఘాతమత్తం సత్తాహం వా, తావతకం కాలం ఆవజ్జతి. ఆవజ్జనాయాతి మనోద్వారావజ్జనాయ. దన్ధాయితత్తన్తి అవసవత్తిభావో, అలసభావో వా. సమాపజ్జతీతి పటిపజ్జతి, అప్పేతీతి అత్థో. అధిట్ఠాతీతి అన్తోసమాపత్తియం అధికం కత్వా తిట్ఠతి. వుట్ఠానవసియంపఠమం ఝానన్తి నిస్సక్కత్థే ఉపయోగవచనం, పఠమజ్ఝానాతి అత్థో. పచ్చవేక్ఖతీతి పచ్చవేక్ఖణజవనేహి నివత్తిత్వా పస్సతి. అయమేత్థ పాళివణ్ణనా.

అయం పన అత్థప్పకాసనా – పఠమజ్ఝానతో వుట్ఠాయ వితక్కం ఆవజ్జయతో భవఙ్గం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా పవత్తావజ్జనానన్తరం వితక్కారమ్మణానేవ చత్తారి పఞ్చ వా జవనాని జవన్తి, తతో ద్వే భవఙ్గాని, తతో పున విచారారమ్మణం ఆవజ్జనం వుత్తనయేనేవ జవనానీతి ఏవం పఞ్చసు ఝానఙ్గేసు యదా నిరన్తరం చిత్తం పేసేతుం సక్కోతి, అథస్స ఆవజ్జనవసీ సిద్ధావ హోతి. అయం పన మత్థకప్పత్తా వసీ భగవతో యమకపాటిహారియేవ లబ్భతి. ఇతో పరం సీఘతరా ఆవజ్జనవసీ నామ నత్థి. అఞ్ఞేసం పన అన్తరన్తరా భవఙ్గవారే గణనా నత్థి. మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స నన్దోపనన్దదమనే వియ సీఘం సమాపత్తిసమాపజ్జనసమత్థతా సమాపజ్జనవసీ నామ. అచ్ఛరామత్తం వా దసచ్ఛరామత్తం వా ఖణం సమాపత్తిం ఠపేతుం సమత్థతా అధిట్ఠానవసీ నామ. తథేవ తతో లహుం వుట్ఠానసమత్థతా వుట్ఠానవసీ నామ. పచ్చవేక్ఖణవసీ పన ఆవజ్జనవసియా ఏవ వుత్తా. పచ్చవేక్ఖణజవనానేవ హి తత్థ ఆవజ్జనానన్తరానీతి. ఇతి ఆవజ్జనవసియా సిద్ధాయ పచ్చవేక్ఖణవసీ సిద్ధా హోతి, అధిట్ఠానవసియా చ సిద్ధాయ వుట్ఠానవసీ సిద్ధా హోతి. ఏవం సన్తేపి ‘‘అయం పన మత్థకప్పత్తా వసీ భగవతో యమకపాటిహారియేవ లబ్భతీ’’తి వుత్తత్తా పాటిహారియకాలే ఝానఙ్గపచ్చవేక్ఖణానం అభావతో నానావిధవణ్ణాదినిమ్మానస్స నానాకసిణవసేన ఇజ్ఝనతో తంతంకసిణారమ్మణం ఝానం సమాపజ్జితుకామస్స యథారుచి లహుం తస్మిం కసిణే వుత్తనయేన ఆవజ్జనపవత్తనసమత్థతా ఆవజ్జనవసీ, తదావజ్జనవీథియంయేవ తస్స ఝానస్స అప్పనాసమత్థతాసమాపజ్జనసమత్థతా సమాపజ్జనవసీ. ఏవఞ్హి వుచ్చమానే యుత్తి చ న విరుజ్ఝతి, వసీపటిపాటి చ యథాక్కమేనేవ యుజ్జతి. ఝానఙ్గపచ్చవేక్ఖణాయం పన ‘‘మత్థకప్పత్తాయేవ పఞ్చ జవనానీ’’తి వుత్తత్తా వుత్తనయేన సత్తసుపి జవనేసు జవన్తేసు పచ్చవేక్ఖణవసీయేవ హోతి. ఏవం సన్తే ‘‘పఠమజ్ఝానం ఆవజ్జతీ’’తి వచనం న యుజ్జతీతి చే? యథా కసిణే పవత్తం ఝానం కారణోపచారేన కసిణన్తి వుత్తం, తథా ఝానపచ్చయం కసిణం ‘‘సుఖో బుద్ధానముప్పాదో’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౯౪) వియ ఫలోపచారేన ఝానన్తి వుత్తం. యథాపరిచ్ఛిన్నే కాలే ఠత్వా వుట్ఠితస్స నిద్దాయ పబుద్ధస్స పున నిద్దోక్కమనే వియ పున ఝానోక్కమనే సతిపి అధిట్ఠానవసీయేవ నామ, యథాపరిచ్ఛేదేన వుట్ఠితస్స పన వుట్ఠానేయేవ అధిట్ఠానే సతిపి వుట్ఠానవసీ నామ హోతీతి అయం తేసం విసేసో.

నిరోధసమాపత్తియా విభావనత్థం పన ఇదం పఞ్హకమ్మం – కా నిరోధసమాపత్తి, కే తం సమాపజ్జన్తి, కే న సమాపజ్జన్తి, కత్థ సమాపజ్జన్తి, కస్మా సమాపజ్జన్తి, కథఞ్చస్సా సమాపజ్జనం హోతి, కథం ఠానం, కథం వుట్ఠానం, వుట్ఠితస్స కిన్నిన్నం చిత్తం హోతి, మతస్స చ సమాపన్నస్స చ కో విసేసో, నిరోధసమాపత్తి కిం సఙ్ఖతా అసఙ్ఖతా లోకియా లోకుత్తరా నిప్ఫన్నా అనిప్ఫన్నాతి?

తత్థ కా నిరోధసమాపత్తీతి? యా అనుపుబ్బనిరోధవసేన చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం అప్పవత్తి.

కే తం సమాపజ్జన్తి, కే న సమాపజ్జన్తీతి? సబ్బేపి పుథుజ్జనా సోతాపన్నా సకదాగామినో సుక్ఖవిపస్సకా చ అనాగామీ అరహన్తో న సమాపజ్జన్తి, అట్ఠసమాపత్తిలాభినో పన అనాగామినో చ ఖీణాసవా చ సమాపజ్జన్తి.

కత్థ సమాపజ్జన్తీతి? పఞ్చవోకారభవే. కస్మా? అనుపుబ్బసమాపత్తిసబ్భావతో. చతువోకారభవే పన పఠమజ్ఝానాదీనం ఉప్పత్తియేవ నత్థి, తస్మా న సక్కా తత్థ సమాపజ్జితుం.

కస్మా సమాపజ్జన్తీతి? సఙ్ఖారానం పవత్తిభేదే ఉక్కణ్ఠిత్వా దిట్ఠేవ ధమ్మే అచిత్తకా హుత్వా ‘‘నిరోధం నిబ్బానం పత్వా సుఖం విహరిస్సామా’’తి సమాపజ్జన్తి.

కథం చస్సా సమాపజ్జనం హోతీతి? సమథవిపస్సనావసేన ఉస్సక్కిత్వా కతపుబ్బకిచ్చస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం నిరోధయతో ఏవమస్సా సమాపజ్జనం హోతి. యో హి సమథవసేనేవ ఉస్సక్కతి, సో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం పత్వా తిట్ఠతి. యో విపస్సనావసేనేవ ఉస్సక్కతి, సో ఫలసమాపత్తిం పత్వా తిట్ఠతి. యో పన ఉభయవసేన ఉస్సక్కిత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం నిరోధేతి, సో తం సమాపజ్జతీతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో.

అయం పన విత్థారో – ఇధ భిక్ఖు నిరోధం సమాపజ్జితుకామో కతభత్తకిచ్చో సుధోతహత్థపాదో వివిత్తే ఓకాసే సుపఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ సఙ్ఖారే అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సతి. విపస్సనా పనేసా తివిధా హోతి – సఙ్ఖారపరిగ్గణ్హనకవిపస్సనా, ఫలసమాపత్తివిపస్సనా, నిరోధసమాపత్తివిపస్సనాతి. తత్థ సఙ్ఖారపరిగ్గణ్హనకవిపస్సనా మన్దా వా హోతు తిక్ఖా వా, మగ్గస్స పదట్ఠానం హోతియేవ. ఫలసమాపత్తివిపస్సనా తిక్ఖావ వట్టతి మగ్గభావనాసదిసా. నిరోధసమాపత్తివిపస్సనా పన నాతిమన్దా నాతితిక్ఖా వట్టతి. తస్మా ఏస నాతిమన్దాయ నాతితిక్ఖాయ విపస్సనాయ తే సఙ్ఖారే విపస్సతి. తతో దుతియజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ సఙ్ఖారే తథేవ విపస్సతి. తతో తతియజ్ఝానం…పే… తతో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ సఙ్ఖారే తథేవ విపస్సతి. అథ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ చతుబ్బిధం పుబ్బకిచ్చం కరోతి – నానాబద్ధఅవికోపనం, సఙ్ఘపటిమాననం, సత్థుపక్కోసనం, అద్ధానపరిచ్ఛేదన్తి.

తత్థ నానాబద్ధఅవికోపనన్తి యం ఇమినా భిక్ఖునా సద్ధిం ఏకాబద్ధం న హోతి, నానాబద్ధం హుత్వా ఠితం పత్తచీవరం వా మఞ్చపీఠం వా నివాసగేహం వా అఞ్ఞం వా పన కిఞ్చి పరిక్ఖారజాతం, తం యథా న వికుప్పతి, అగ్గిఉదకవాతచోరఉన్దూరాదీనం వసేన న వినస్సతి, ఏవం అధిట్ఠాతబ్బం. తత్రిదం అధిట్ఠానవిధానం – ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ ఇమస్మిం సత్తాహబ్భన్తరే మా అగ్గినా ఝాయతు, మా ఉదకేన వుయ్హతు, మా వాతేన విద్ధంసతు, మా చోరేహి హరీయతు, మా ఉన్దూరాదీహి ఖజ్జతూ’’తి. ఏవం అధిట్ఠితే తం సత్తాహం తస్స న కోచి పరిస్సయో హోతి, అనధిట్ఠహతో పన అగ్గిఆదీహి వినస్సతి. ఇదం నానాబద్ధఅవికోపనం నామ. యం పన ఏకాబద్ధం హోతి నివాసనపారుపనం వా నిసిన్నాసనం వా, తత్థ విసుం అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి, సమాపత్తియేవ నం రక్ఖతి.

సఙ్ఘపటిమాననన్తి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పటిమాననం ఉదిక్ఖనం. యావ ఏసో భిక్ఖు ఆగచ్ఛతి, తావ సఙ్ఘకమ్మస్స అకరణన్తి అత్థో. ఏత్థ చ న పటిమాననం ఏతస్స పుబ్బకిచ్చం, పటిమాననావజ్జనం పన పుబ్బకిచ్చం. తస్మా ఏవం ఆవజ్జితబ్బం – ‘‘సచే మయి సత్తాహం నిరోధం సమాపజ్జిత్వా నిసిన్నే సఙ్ఘో అపలోకనకమ్మాదీసు కిఞ్చిదేవ కమ్మం కత్తుకామో హోతి, యావ మం కోచి భిక్ఖు ఆగన్త్వా న పక్కోసతి, తావదేవ వుట్ఠహిస్సామీ’’తి. ఏవం కత్వా సమాపన్నో హి తస్మిం సమయే వుట్ఠాతియేవ. యో పన ఏవం న కరోతి, సఙ్ఘో చ సన్నిపతిత్వా తం అపస్సన్తో ‘‘అసుకో భిక్ఖు కుహి’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘నిరోధం సమాపన్నో’’తి వుత్తే కఞ్చి భిక్ఖుం పేసేతి ‘‘గచ్ఛ తం సఙ్ఘస్స వచనేన పక్కోసా’’తి. అథస్స తేన భిక్ఖునా సవనూపచారే ఠత్వా ‘‘సఙ్ఘో తం ఆవుసో పటిమానేతీ’’తి వుత్తమత్తేయేవ వుట్ఠానం హోతి. ఏవంగరుకా హి సఙ్ఘస్స ఆణా నామ. తస్మా తం ఆవజ్జిత్వా యథా సయమేవ వుట్ఠాతి, ఏవం సమాపజ్జితబ్బం.

సత్థుపక్కోసనన్తి ఇధాపి సత్థుపక్కోసనావజ్జనమేవ ఇమస్స పుబ్బకిచ్చం. తస్మా తమ్పి ఏవం ఆవజ్జితబ్బం – ‘‘సచే మయి సత్తాహం నిరోధం సమాపజ్జిత్వా నిసిన్నే సత్థా ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిం సిక్ఖాపదం వా పఞ్ఞపేతి, తథారూపాయ వా అట్ఠుప్పత్తియా ధమ్మం దేసేతి. యావ మం కోచి ఆగన్త్వా న పక్కోసతి, తావదేవ వుట్ఠహిస్సామీ’’తి. ఏవం కత్వా నిసిన్నో హి తస్మిం సమయే వుట్ఠాతియేవ. యో పన ఏవం న కరోతి, సత్థా చ సఙ్ఘే సన్నిపతితే తం అపస్సన్తో ‘‘అసుకో భిక్ఖు కుహి’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘నిరోధం సమాపన్నో’’తి వుత్తే కఞ్చి భిక్ఖుం పేసేతి ‘‘గచ్ఛ తం మమ వచనేన పక్కోసా’’తి. అథస్స తేన భిక్ఖునా సవనూపచారే ఠత్వా సత్థా ఆయస్మన్తం ఆమన్తేతీ’’తి వుత్తమత్తేయేవ వుట్ఠానం హోతి. ఏవంగరుకఞ్హి సత్థుపక్కోసనం. తస్మా తం ఆవజ్జిత్వా యథా సయమేవ వుట్ఠాతి, ఏవం సమాపజ్జితబ్బం.

అద్ధానపరిచ్ఛేదోతి జీవితద్ధానస్స పరిచ్ఛేదో. ఇమినా హి భిక్ఖునా అద్ధానపరిచ్ఛేదే కుసలేన భవితబ్బం. ‘‘అత్తనో ఆయుసఙ్ఖారా సత్తాహం పవత్తిస్సన్తి, న పవత్తిస్సన్తీ’’తి ఆవజ్జిత్వావ సమాపజ్జితబ్బం. సచే హి సత్తాహబ్భన్తరే నిరుజ్ఝనకే ఆయుసఙ్ఖారే అనావజ్జిత్వావ సమాపజ్జతి, తస్స నిరోధసమాపత్తి మరణం పటిబాహితుం న సక్కోతి. అన్తోనిరోధే మరణస్స నత్థితాయ అన్తరావ సమాపత్తితో వుట్ఠాతి, తస్మా ఏతం ఆవజ్జిత్వావ సమాపజ్జితబ్బం. అవసేసఞ్హి అనావజ్జితుమ్పి వట్టతి, ఇదం పన ఆవజ్జితబ్బమేవాతి వుత్తం. సో ఏవం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఇమం పుబ్బకిచ్చం కత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జతి. అథేకం వా ద్వే వా చిత్తవారే అతిక్కమిత్వా అచిత్తకో హోతి, నిరోధం ఫుసతి. కస్మా పనస్స ద్విన్నం చిత్తానం ఉపరి చిత్తాని నప్పవత్తన్తీతి? నిరోధస్స పయోగత్తా. ఇదఞ్హి ఇమస్స భిక్ఖునో ద్వే సమథవిపస్సనాధమ్మే యుగనద్ధే కత్వా అట్ఠసమాపత్తిఆరోహనం అనుపుబ్బనిరోధస్స పయోగో, న నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియాతి నిరోధస్స పయోగత్తా ద్విన్నం చిత్తానం ఉపరి నప్పవత్తన్తి.

కథం ఠానన్తి? ఏవం సమాపన్నాయ పనస్సా కాలపరిచ్ఛేదవసేన చేవ అన్తరా ఆయుక్ఖయసఙ్ఘపటిమాననసత్థుపక్కోసనాభావేన చ ఠానం హోతి.

కథం వుట్ఠానన్తి? అనాగామిస్స అనాగామిఫలసమాపత్తియా అరహతో అరహత్తఫలసమాపత్తియాతి ఏవం ద్వేధా వుట్ఠానం హోతి.

వుట్ఠితస్స కిన్నిన్నం చిత్తం హోతీతి? నిబ్బాననిన్నం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠితస్స ఖో, ఆవుసో విసాఖ, భిక్ఖునో వివేకనిన్నం చిత్తం హోతి వివేకపోణం వివేకపబ్భార’’న్తి (మ. ని. ౧.౪౬౪).

మతస్స చ సమాపన్నస్స చ కో విసేసోతి? అయమ్పి అత్థో సుత్తే వుత్తోయేవ. యథాహ – ‘‘యో చాయం, ఆవుసో, మతో కాలఙ్కతో, తస్స కాయసఙ్ఖారా నిరుద్ధా పటిప్పస్సద్ధా, వచీసఙ్ఖారా, చిత్తసఙ్ఖారా నిరుద్ధా పటిప్పస్సద్ధా, ఆయు పరిక్ఖీణో, ఉస్మా వూపసన్తా, ఇన్ద్రియాని పరిభిన్నాని. య్వాయం భిక్ఖు సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నో, తస్సపి కాయసఙ్ఖారా నిరుద్ధా పటిప్పస్సద్ధా, వచీసఙ్ఖారా, చిత్తసఙ్ఖారా నిరుద్ధా పటిప్పస్సద్ధా, ఆయు అపరిక్ఖీణో, ఉస్మా అవూపసన్తా, ఇన్ద్రియాని అపరిభిన్నానీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౭).

నిరోధసమాపత్తి కిం సఙ్ఖతాతిఆదిపుచ్ఛాయం పన ‘‘సఙ్ఖతా’’తిపి ‘‘అసఙ్ఖతా’’తిపి ‘‘లోకియా’’తిపి ‘‘లోకుత్తరా’’తిపి న వత్తబ్బా. కస్మా? సభావతో నత్థితాయ. యస్మా పన సమాపజ్జన్తస్స వసేన సమాపన్నో నామ హోతి, తస్మా నిప్ఫన్నాతి వత్తుం వట్టతి, నో అనిప్ఫన్నాతి.

‘‘ఇతి సన్తా సమాపత్తి, అయం అరియనిసేవితా;

దిట్ఠేవ ధమ్మే నిబ్బానమితి సఙ్ఖముపాగతా’’తి.

నిరోధసమాపత్తిఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.