౧౯. ధమ్మనానత్తఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౭౩. ధమ్మనానత్తఞాణనిద్దేసే కమ్మపథేతి కమ్మాని చ తాని పథా చ అపాయగమనాయాతి కమ్మపథా, తే కమ్మపథే. దస కుసలకమ్మపథా నామ పాణాతిపాతా అదిన్నాదానా కామేసుమిచ్ఛాచారా వేరమణీతి తీణి కాయసుచరితాని, ముసావాదా పిసుణాయ వాచాయ ఫరుసాయ వాచాయ సమ్ఫప్పలాపా వేరమణీతి చత్తారి వచీసుచరితాని, అనభిజ్ఝా అబ్యాపాదో సమ్మాదిట్ఠీతి తీణి మనోసుచరితాని. దస అకుసలకమ్మపథా నామ పాణాతిపాతో అదిన్నాదానం కామేసుమిచ్ఛాచారోతి తీణి కాయదుచ్చరితాని, ముసావాదో పిసుణా వాచా ఫరుసా వాచా సమ్ఫప్పలాపోతి చత్తారి వచీదుచ్చరితాని, అభిజ్ఝా బ్యాపాదో మిచ్ఛాదిట్ఠీతి తీణి మనోదుచ్చరితాని. కుసలాకుసలాపి చ పటిసన్ధిజనకాయేవ కమ్మపథాతి వుత్తా, వుత్తావసేసా పటిసన్ధిజననే అనేకన్తి కత్తా కమ్మపథాతి న వుత్తా. ఓళారికకుసలాకుసలగహణేనేవ సేసకుసలాకుసలాపి గహితాతి వేదితబ్బా. రూపన్తి భూతోపాదాయభేదతో అట్ఠవీసతివిధం రూపం. విపాకన్తి కామావచరకుసలవిపాకానం సోళసన్నం, అకుసలవిపాకానం సత్తన్నఞ్చ వసేన తేవీసతివిధం విపాకం. కిరియన్తి తిణ్ణమహేతుకకిరియానం, అట్ఠన్నం సహేతుకకిరియానఞ్చ వసేన ఏకాదసవిధం కామావచరకిరియం. విపాకాభావతో కిరియామత్తాతి కిరియా. ఏత్తావతా కామావచరమేవ రూపాబ్యాకతవిపాకాబ్యాకతకిరియాబ్యాకతవసేన వుత్తం.

ఇధట్ఠస్సాతి ఇమస్మిం లోకే ఠితస్స. యేభుయ్యేన మనుస్సలోకే ఝానభావనాసబ్భావతో మనుస్సలోకవసేన వుత్తం, ఝానాని పన కదాచి కరహచి దేవలోకేపి లబ్భన్తి, రూపీబ్రహ్మలోకేపి తత్రూపపత్తికహేట్ఠూపపత్తికఉపరూపపత్తికానం వసేన లబ్భన్తి. సుద్ధావాసే పన అరూపావచరే చ హేట్ఠూపపత్తికా నత్థి. రూపారూపావచరేసు అభావితజ్ఝానా హేట్ఠా నిబ్బత్తమానా కామావచరసుగతియంయేవ నిబ్బత్తన్తి, న దుగ్గతియం. తత్రూపపన్నస్సాతి విపాకవసేన బ్రహ్మలోకే ఉపపన్నస్స పటిసన్ధిభవఙ్గచుతివసేన వత్తమానాని చత్తారి విపాకజ్ఝానాని. రూపారూపావచరజ్ఝానసమాపత్తీసు కిరియాబ్యాకతాని న వుత్తాని. కిఞ్చాపి న వుత్తాని, అథ ఖో కుసలేహి సమానపవత్తిత్తా కుసలేసు వుత్తేసు వుత్తానేవ హోన్తీతి వేదితబ్బాని. యథా పట్ఠానే ‘‘కుసలాకుసలే నిరుద్ధే విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౬, ౪౦౯) కుసలజవనగ్గహణేనేవ కిరియజవనం సఙ్గహితం, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బం. సామఞ్ఞఫలానీతి చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని. ఏతేన లోకుత్తరవిపాకాబ్యాకతం వుత్తం. నిబ్బానన్తి నిబ్బానాబ్యాకతం.

పామోజ్జమూలకాతి పామోజ్జం మూలం ఆది ఏతేసన్తి పామోజ్జమూలకా, పామోజ్జాదికాతి అత్థో. పామోజ్జేన హి సమాగతానేవ హోన్తి. అనిచ్చతో మనసికరోతో పామోజ్జం జాయతీతి ఏత్థ యోనిసోమనసికరోతోయేవ పామోజ్జం జాయతి, న అయోనిసోమనసికరోతో. అయోనిసోమనసికరోతో కుసలుప్పత్తియేవ నత్థి, పగేవ విపస్సనా. కస్మా సరూపేన వుత్తన్తి చే? పామోజ్జస్స బలవభావదస్సనత్థం. పామోజ్జే హి అసతి పన్తేసు చ సేనాసనేసు అధికుసలేసు చ ధమ్మేసు అరతి ఉక్కణ్ఠితా ఉప్పజ్జతి. ఏవం సతి భావనాయేవ ఉక్కమతి. పామోజ్జే పన సతి అరతిఅభావతో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి. యోనిసోమనసికారస్స పన మూలభావేన భావనాయ బహూపకారత్తం దస్సేతుం ఉపరి నవకం వక్ఖతి.

‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౪) –

వచనతో విపస్సకస్స విపస్సనాపచ్చయా పామోజ్జం ఉప్పజ్జతి. ఇధ పన కలాపసమ్మసనపచ్చయా పామోజ్జం గహేతబ్బం. పముదితస్స భావో పామోజ్జం, దుబ్బలా పీతి. ఆదికమ్మత్థే ప-కారో దట్ఠబ్బో. పముదితస్సాతి తేన పామోజ్జేన పముదితస్స తుట్ఠస్స. పమోదితస్సాతిపి పాఠో. సోయేవత్థో. పీతీతి బలవపీతి. పీతిమనస్సాతి పీతియుత్తమనస్స. యుత్తసద్దస్స లోపో దట్ఠబ్బో యథా అస్సరథోతి. కాయోతి నామకాయో, రూపకాయేన సహ వా. పస్సమ్భతీతి వూపసన్తదరథో హోతి. పస్సద్ధకాయోతి ఉభయపస్సద్ధియోగేన నిబ్బుతకాయో. సుఖం వేదేతీతి చేతసికం సుఖం విన్దతి, కాయికసుఖేన సహ వా. సుఖినోతి సుఖసమఙ్గిస్స. చిత్తం సమాధియతీతి చిత్తం సమం ఆధియతి, ఏకగ్గం హోతి. సమాహితే చిత్తేతి భావేనభావలక్ఖణత్థే భుమ్మవచనం. చిత్తసమాహితభావేన హి యథాభూతజాననం లక్ఖీయతి. యథాభూతం పజానాతీతి ఉదయబ్బయఞాణాదివసేన సఙ్ఖారం యథాసభావం జానాతి. పస్సతీతి తంయేవ చక్ఖునా దిట్ఠం వియ ఫుటం కత్వా పఞ్ఞాచక్ఖునా పస్సతి. నిబ్బిన్దతీతి నవవిధవిపస్సనాఞాణయోగేన సఙ్ఖారేసు ఉక్కణ్ఠతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతీతి తం విపస్సనం సిఖం పాపేన్తో మగ్గఞాణయోగేన సఙ్ఖారేహి విరత్తో హోతి. విరాగా విముచ్చతీతి విరాగసఙ్ఖాతమగ్గహేతు ఫలవిముత్తియా నిబ్బానే అధిమోక్ఖేన విముచ్చతి. కేసుచి పన పోత్థకేసు ఇమస్మిం వారే ‘‘సమాహితేన చిత్తేన ఇదం దుక్ఖన్తి యథాభూతం పజానాతీ’’తిఆది సచ్చనయో లిఖితో, సోపి చ కేసుచి పోత్థకేసు ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి యోనిసో మనసి కరోతీ’’తిఆదినా నయేన లిఖితో. వారద్వయేపి బ్యఞ్జనతోయేవ విసేసో, న అత్థతో. ‘‘నిబ్బిన్దం విరజ్జతీ’’తి హి మగ్గఞాణస్స వుత్తత్తా మగ్గఞాణే చ సిద్ధే చతుసచ్చాభిసమయకిచ్చం సిద్ధమేవ హోతి. తస్మా చతుసచ్చనయేన వుత్తవారోపి ఇమినా వారేన అత్థతో అవిసిట్ఠోయేవ.

౭౪. ఇదాని అనిచ్చతోతిఆదీహి ఆరమ్మణస్స అవిసేసేత్వా వుత్తత్తా ఆరమ్మణం విసేసేన్తో రూపం అనిచ్చతో మనసి కరోతీతిఆదిమాహ. యోనిసోమనసికారమూలకాతి యోనిసోమనసికారో మూలం పతిట్ఠా ఏతేసన్తి యోనిసోమనసికారమూలకా. యోనిసోమనసికారం ముఞ్చిత్వాయేవ హి పామోజ్జాదయో నవ న హోన్తి. సమాహితేన చిత్తేనాతి కారణభూతేన చిత్తేన. యథాభూతం పజానాతీతి పఞ్ఞాయ పజానాతి. ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి యోనిసో మనసి కరోతీ’’తి వుచ్చమానే అనుస్సవవసేన పుబ్బభాగసచ్చానుబోధోపి సఙ్గయ్హతి. యోనిసోమనసికారోతి చ ఉపాయేన మనసికారో.

ధాతునానత్తం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి ఫస్సనానత్తన్తి చక్ఖాదిధాతునానత్తం పటిచ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదినానత్తం ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. ఫస్సనానత్తం పటిచ్చాతి చక్ఖుసమ్ఫస్సాదినానత్తం పటిచ్చ. వేదనానానత్తన్తి చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదివేదనానానత్తం. సఞ్ఞానానత్తన్తి కామసఞ్ఞాదినానత్తం. సఙ్కప్పనానత్తన్తి కామసఙ్కప్పాదినానత్తం. ఛన్దనానత్తన్తి సఙ్కప్పనానత్తతాయ రూపే ఛన్దో సద్దే ఛన్దోతి ఏవం ఛన్దనానత్తం ఉప్పజ్జతి. పరిళాహనానత్తన్తి ఛన్దనానత్తతాయ రూపపరిళాహో సద్దపరిళాహోతి ఏవం పరిళాహనానత్తం ఉప్పజ్జతి. పరియేసనానానత్తన్తి పరిళాహనానత్తతాయ రూపపరియేసనాదినానత్తం ఉప్పజ్జతి. లాభనానత్తన్తి పరియేసనానానత్తతాయ రూపపటిలాభాదినానత్తం ఉప్పజ్జతీతి.

ధమ్మనానత్తఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.