౧౭. చరియానానత్తఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౬౮. చరియానానత్తఞాణనిద్దేసే విఞ్ఞాణచరియాతిఆదీసు ఆరమ్మణే చరతీతి చరియా, విఞ్ఞాణమేవ చరియా విఞ్ఞాణచరియా. అఞ్ఞాణేన చరణం, అఞ్ఞాణేన వా చరతి, అఞ్ఞాతే వా చరతి, అఞ్ఞాణస్స వా చరణన్తి అఞ్ఞాణచరియా. ఞాణమేవ చరియా, ఞాణేన వా చరియా, ఞాణేన వా చరతి, ఞాతే వా చరతి, ఞాణస్స వా చరణన్తి ఞాణచరియా. దస్సనత్థాయాతి రూపదస్సనత్థాయ పవత్తా. ఆవజ్జనకిరియాబ్యాకతాతి భవఙ్గసన్తానతో అపనేత్వా రూపారమ్మణే చిత్తసన్తానం ఆవజ్జేతి నామేతీతి ఆవజ్జనం, విపాకాభావతో కరణమత్తన్తి కిరియా, కుసలాకుసలవసేన న బ్యాకతాతి అబ్యాకతా. దస్సనట్ఠోతి పస్సన్తి తేన, సయం వా పస్సతి, దస్సనమత్తమేవ వా తన్తి దస్సనం, దస్సనమేవ అత్థో దస్సనట్ఠో. చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తి కుసలవిపాకం వా అకుసలవిపాకం వా. దిట్ఠత్తాతి అదిట్ఠే సమ్పటిచ్ఛనస్స అభావతో చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపారమ్మణస్స దిట్ఠత్తా. అభినిరోపనా విపాకమనోధాతూతి దిట్ఠారమ్మణమేవ ఆరోహతీతి అతినిరోపనా, ఉభయవిపాకా సమ్పటిచ్ఛనమనోధాతు. అభినిరోపితత్తాతి రూపారమ్మణం అభిరుళ్హత్తా. విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతూతి ఉభయవిపాకా సన్తీరణమనోవిఞ్ఞాణధాతు. ఏస నయో సోతద్వారాదీసుపి. సన్తీరణానన్తరం వోట్ఠబ్బనే అవుత్తేపి అట్ఠకథాచరియేహి వుత్తత్తా లబ్భతీతి గహేతబ్బం. విజాననత్థాయాతి ధమ్మారమ్మణస్స చేవ రూపాదిఆరమ్మణస్స చ విజాననత్థాయ. ఆవజ్జనకిరియాబ్యాకతాతి మనోద్వారావజ్జనచిత్తం. విజాననట్ఠోతి తదనన్తరజవనవసేన ఆరమ్మణస్స విజాననమేవ అత్థో, న అఞ్ఞో. ఉపరి అకుసలజవనానం విపస్సనామగ్గఫలజవనానఞ్చ విసుం వుత్తత్తా సేసజవనాని ఇధ గహేతబ్బాని సియుం. ‘‘కుసలేహి కమ్మేహి విప్పయుత్తా చరతీతి విఞ్ఞాణచరియా’’తిఆదివచనతో (పటి. మ. ౧.౭౦) పన హసితుప్పాదచిత్తజవనమేవ గహేతబ్బం. ఛసు ద్వారేసు అహేతుకానంయేవ చిత్తానం వుత్తత్తా ద్వే ఆవజ్జనాని ద్వే పఞ్చవిఞ్ఞాణాని ద్వే సమ్పటిచ్ఛనాని తీణి సన్తీరణాని ఏకం హసితుప్పాదచిత్తన్తి అట్ఠారస అహేతుకచిత్తానియేవ విఞ్ఞాణచరియాతి వేదితబ్బాని.

౬౯. ఇదాని విసయవిజాననమత్తట్ఠేన విఞ్ఞాణచరియాతి దస్సేతుం నీరాగా చరతీతిఆదిమాహ, విఞ్ఞాణఞ్హి రాగాదిసమ్పయోగే సద్ధాదిసమ్పయోగే చ అవత్థన్తరం పాపుణాతి, తేసు అసతి సకావత్థాయమేవ తిట్ఠతి. తస్మా నీరాగాదివచనేన తేసం వుత్తవిఞ్ఞాణానం విఞ్ఞాణకిచ్చమత్తం దస్సేతి. నత్థి ఏతిస్సా రాగోతి నీరాగా. నిరాగాతి రస్సం కత్వాపి పఠన్తి. సో పన రజ్జనవసేన రాగో. ఇతరేసు దుస్సనవసేన దోసో. ముయ్హనవసేన మోహో. మఞ్ఞనవసేన మానో. విపరీతదస్సనవసేన దిట్ఠి. ఉద్ధతభావో, అవూపసన్తభావో వా ఉద్ధచ్చం. విచికిచ్ఛా వుత్తత్థా. అనుసేన్తీతి అనుసయా. ‘‘నిరనుసయా’’తి వత్తబ్బే నానుసయాతి వుత్తం, సోయేవత్థో. పరియుట్ఠానప్పత్తానమేవేత్థ అభావో వేదితబ్బో. న హి విఞ్ఞాణచరియా పహీనానుసయానంయేవ వుత్తా. యా చ నీరాగాదినామా, సా రాగాదీహి విప్పయుత్తావ నామ హోతీతి పరియాయన్తరదస్సనత్థం రాగవిప్పయుత్తాతిఆదిమాహ. పున అఞ్ఞేహి చ విప్పయుత్తతం దస్సేతుం కుసలేహి కమ్మేహీతిఆదిమాహ. కుసలానియేవ రాగాదివజ్జాభావా అనవజ్జాని. పరిసుద్ధభావకరేహి హిరిఓత్తప్పేహి యుత్తత్తా సుక్కాని. పవత్తిసుఖత్తా సుఖో ఉదయో ఉప్పత్తి ఏతేసన్తి సుఖుద్రయాని, సుఖవిపాకత్తా వా సుఖో ఉదయో వడ్ఢి ఏతేసన్తి సుఖుద్రయాని. వుత్తవిపక్ఖేన అకుసలాని యోజేతబ్బాని. విఞ్ఞాతే చరతీతి విఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాయమానం ఆరమ్మణం విఞ్ఞాతం నామ, తస్మిం విఞ్ఞాతే ఆరమ్మణే. కిం వుత్తం హోతి? నీలవణ్ణయోగతో నీలవత్థం వియ విఞ్ఞాణయోగతో విఞ్ఞాతం విఞ్ఞాణం నామ హోతి, తస్మిం విఞ్ఞాణే చరతీతి విఞ్ఞాణచరియాతి వుత్తం హోతి. విఞ్ఞాణస్స ఏవరూపా చరియా హోతీతి వుత్తప్పకారస్స విఞ్ఞాణస్స వుత్తప్పకారా చరియా హోతీతి అత్థో. ‘‘విఞ్ఞాణస్స చరియా’’తి చ వోహారవసేన వుచ్చతి, విఞ్ఞాణతో పన విసుం చరియా నత్థి. పకతిపరిసుద్ధమిదం చిత్తం నిక్కిలేసట్ఠేనాతి ఇదం వుత్తప్పకారం చిత్తం రాగాదికిలేసాభావేన పకతియా ఏవ పరిసుద్ధం. తస్మా విజాననమత్తమేవ చరియాతి విఞ్ఞాణచరియాతి వుత్తం హోతి. నిక్లేసట్ఠేనాతిపి పాఠో.

అఞ్ఞాణచరియాయ మనాపియేసూతి మనసి అప్పేన్తి పసీదన్తి, మనం వా అప్పాయన్తి వడ్ఢేన్తీతి మనాపాని, మనాపానియేవ మనాపియాని. తేసు మనాపియేసు. తాని పన ఇట్ఠాని వా హోన్తు అనిట్ఠాని వా, గహణవసేన మనాపియాని. న హి ఇట్ఠస్మింయేవ రాగో అనిట్ఠస్మింయేవ దోసో ఉప్పజ్జతి. రాగస్స జవనత్థాయాతి సన్తతివసేన రాగస్స జవనత్థాయ పవత్తా. ఆవజ్జనకిరియాబ్యాకతాతి చక్ఖుద్వారే అయోనిసో మనసికారభూతా ఆవజ్జనకిరియాబ్యాకతా మనోధాతు. రాగస్స జవనాతి యేభుయ్యేన సత్తక్ఖత్తుం రాగస్స పవత్తి, పునప్పునం పవత్తో రాగోయేవ. అఞ్ఞాణచరియాతి అఞ్ఞాణేన రాగస్స సమ్భవతో అఞ్ఞాణేన రాగస్స చరియాతి వుత్తం హోతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. తదుభయేన అసమపేక్ఖనస్మిం వత్థుస్మిన్తి రాగదోసవసేన సమపేక్ఖనవిరహితే రూపారమ్మణసఙ్ఖాతే వత్థుస్మిం. మోహస్స జవనత్థాయాతి విచికిచ్ఛాఉద్ధచ్చవసేన మోహస్స జవనత్థాయ. అఞ్ఞాణచరియాతి అఞ్ఞాణస్సేవ చరియా, న అఞ్ఞస్స. వినిబన్ధస్సాతిఆదీని మానాదీనం సభావవచనాని. తత్థ వినిబన్ధస్సాతి ఉన్నతివసేన వినిబన్ధిత్వా ఠితస్స. పరామట్ఠాయాతి రూపస్స అనిచ్చభావాదిం అతిక్కమిత్వా పరతో నిచ్చభావాదిం ఆమట్ఠాయ గహితాయ. విక్ఖేపగతస్సాతి రూపారమ్మణే విక్ఖిత్తభావం గతస్స. అనిట్ఠఙ్గతాయాతి అసన్నిట్ఠానభావం గతాయ. థామగతస్సాతి బలప్పత్తస్స. ధమ్మేసూతి రూపాదీసు వా ధమ్మారమ్మణభూతేసు వా ధమ్మేసు.

౭౦. యస్మా రాగాదయో అఞ్ఞాణేన హోన్తి, తస్మా రాగాదిసమ్పయోగేన అఞ్ఞాణం విసేసేన్తో సరాగా చరతీతిఆదిమాహ. తత్థ సరాగా చరతీతి మోహమానదిట్ఠిమానానుసయదిట్ఠానుసయఅవిజ్జానుసయజవనవసేన చరియా వేదితబ్బా. సదోసా చరతీతి మోహఅవిజ్జానుసయజవనవసేన. సమోహా చరతీతి రాగదోసమానదిట్ఠిఉద్ధచ్చవిచికిచ్ఛానుసయజవనవసేన. సమానా చరతీతి రాగమోహకామరాగభవరాగావిజ్జానుసయజవనవసేన. సదిట్ఠి చరతీతి రాగమోహకామరాగావిజ్జానుసయజవనవసేన. సఉద్ధచ్చా చరతి సవిచికిచ్ఛా చరతీతి మోహఅవిజ్జానుసయజవనవసేన. సానుసయా చరతీతి ఏత్థాపి వుత్తనయేనేవ ఏకేకం అనుసయం మూలం కత్వా తస్మిం చిత్తే లబ్భమానకసేసానుసయవసేన సానుసయతా యోజేతబ్బా. రాగసమ్పయుత్తాతిఆది సరాగాదివేవచనమేవ. సా ఏవ హి చరియా సమ్పయోగవసేన సహ రాగాదీహి వత్తతీతి సరాగాదిఆదీని నామాని లభతి. రాగాదీహి సమం ఏకుప్పాదేకనిరోధేకవత్థేకారమ్మణాదీహి పకారేహి యుత్తాతి రాగసమ్పయుత్తానీతిఆదీని నామాని లభతి. సాయేవ చ యస్మా కుసలాదీహి కమ్మేహి విప్పయుత్తా, అకుసలాదీహి కమ్మేహి సమ్పయుత్తా, తస్మాపి అఞ్ఞాణచరియాతి దస్సేతుం కుసలేహి కమ్మేహీతిఆదిమాహ. తత్థ అఞ్ఞాతేతి మోహస్స అఞ్ఞాణలక్ఖణత్తా యథాసభావేన అఞ్ఞాతే ఆరమ్మణే. సేసం వుత్తత్థమేవ.

౭౧. ఞాణచరియాయం యస్మా వివట్టనానుపస్సనాదీనం అనన్తరపచ్చయభూతా ఆవజ్జనకిరియాబ్యాకతా నత్థి, తస్మా తేసం అత్థాయ ఆవజ్జనకిరియాబ్యాకతం అవత్వా వివట్టనానుపస్సనాదయోవ వుత్తా. అనులోమఞాణత్థాయ ఏవ హి ఆవజ్జనా హోతి, తతో వివట్టనానుపస్సనామగ్గఫలాని. ఫలసమాపత్తీతి చేత్థ మగ్గానన్తరజా వా హోతు కాలన్తరజా వా, ఉభోపి అధిప్పేతా. నీరాగా చరతీతిఆదీసు రాగాదీనం పటిపక్ఖవసేన నీరాగాదితా వేదితబ్బా, విఞ్ఞాణచరియాయం రాగాదీనం అభావమత్తట్ఠేన. ఞాతేతి యథాసభావతో ఞాతే. అఞ్ఞా విఞ్ఞాణచరియాతిఆదీహి తిస్సన్నం చరియానం అఞ్ఞమఞ్ఞమసమ్మిస్సతం దస్సేతి. విఞ్ఞాణకిచ్చమత్తవసేన హి అహేతుకచిత్తుప్పాదా విఞ్ఞాణచరియా, అఞ్ఞాణకిచ్చవతం ద్వాదసన్నం అకుసలచిత్తుప్పాదానం వసేనేవ అఞ్ఞాణచరియా, విసేసేన ఞాణకిచ్చకారీనం విపస్సనామగ్గఫలానం వసేన ఞాణచరియా. ఏవమిమా అఞ్ఞమఞ్ఞమసమ్మిస్సా చ, విపస్సనం ఠపేత్వా సహేతుకకామావచరకిరియాకుసలా చ, సహేతుకకామావచరవిపాకా చ, రూపావచరారూపావచరకుసలాబ్యాకతా చ తీహి చరియాహి వినిముత్తాతి వేదితబ్బా. నిబ్బానారమ్మణాయ వివట్టనానుపస్సనాయ ఞాణచరియాయ నిద్దిట్ఠత్తా నిబ్బానమగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణభూతాని సేక్ఖాసేక్ఖానం పచ్చవేక్ఖణఞాణాని ఞాణచరియాయ సఙ్గహితానీతి వేదితబ్బాని. తానిపి హి విసేసేన ఞాణకిచ్చకరానేవాతి.

చరియానానత్తఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.