౧౦. వేవచనహారవిభఙ్గవణ్ణనా

౩౭. తత్థ కతమో వేవచనో హారోతి వేవచనహారవిభఙ్గో. తత్థ యథా వేవచననిద్దేసో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘ఏకం భగవా ధమ్మం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి వేవచనేహి నిద్దిసతీ’’తి వుత్తం. వేవచనేహీతి పరియాయసద్దేహీతి అత్థో. పదత్థో పుబ్బే వుత్తో ఏవ. కస్మా పన భగవా ఏకం ధమ్మం అనేకపరియాయేహి నిద్దిసతీతి? వుచ్చతే – దేసనాకాలే ఆయతిఞ్చ కస్సచి కథఞ్చి తదత్థపటిబోధో సియాతి పరియాయవచనం, తస్మిం ఖణే విక్ఖిత్తచిత్తానం అఞ్ఞవిహితానం అఞ్ఞేన పరియాయేన తదత్థావబోధనత్థం పరియాయవచనం. తేనేవ పదేన పున వచనే తదఞ్ఞేసం తత్థ అధిగతతా సియాతి మన్దబుద్ధీనం పునప్పునం తదత్థసల్లక్ఖణే అసమ్మోసనత్థం పరియాయవచనం. అనేకేపి అత్థా సమానబ్యఞ్జనా హోన్తీతి యా అత్థన్తరపరికప్పనా సియా, తస్సా పరివజ్జనత్థమ్పి పరియాయవచనం అనఞ్ఞస్స వచనే అనేకాహి తాహి తాహి సఞ్ఞాహి తేసం తేసం అత్థానం ఞాపనత్థమ్పి పరియాయవచనం సేయ్యథాపి నిఘణ్టుసత్థే. ధమ్మకథికానం తన్తిఅత్థుపనిబన్ధనపరావబోధనానం సుఖసిద్ధియాపి పరియాయవచనం. అత్తనో ధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదాప్పత్తియా విభావనత్థం, వేనేయ్యానం తత్థ బీజావాపనత్థం వా పరియాయవచనం భగవా నిద్దిసతి.

కిం బహునా యస్సా ధమ్మధాతుయా సుప్పటివిద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధా యథా సబ్బస్మిం అత్థే అప్పటిహతఞాణాచారా, తథా సబ్బస్మిం సద్దవోహారేతి ఏకమ్పి అత్థం అనేకేహి పరియాయేహి బోధేతి, న తత్థ దన్ధాయితత్తం విత్థాయితత్తం అత్థస్స. నాపి ధమ్మదేసనాహాని, ఆవేణికోవాయం బుద్ధధమ్మోతి పరియాయదేసనం దస్సేన్తో ‘‘ఆసా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఆసా నామ వుచ్చతి యా భవిస్సస్స అత్థస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ భవిస్సస్స అత్థస్సాతి అనాగతస్స ఇచ్ఛితబ్బస్స అత్థస్స. ‘‘అవస్సం ఆగమిస్సతీ’’తిఆదినా తస్సా పవత్తియాకారం దస్సేతి. అనాగతత్థవిసయా తణ్హా ఆసా. అనాగతపచ్చుప్పన్నత్థవిసయా తణ్హా పిహాతి అయమేతాసం విసేసో.

అత్థనిప్ఫత్తిపటిపాలనాతి యాయ ఇచ్ఛితస్స అత్థస్స నిప్ఫత్తిం పటిపాలేతి ఆగమేతి, యాయ వా నిప్ఫన్నం అత్థం పటిపాలేతి రక్ఖతి. అయం అభినన్దనా నామ, యథాలద్ధస్స అత్థస్స కేలాయనా నామాతి అత్థో. తం అత్థనిప్ఫత్తిం సత్తసఙ్ఖారవసేన విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘పియం వా ఞాతి’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ధమ్మన్తి రూపాదిఆరమ్మణధమ్మం, అతిఇట్ఠారమ్మణం అభినన్దతి, అనిట్ఠారమ్మణేహిపి తం దస్సేతుం ‘‘అప్పటిక్కూలతో వా అభినన్దతీ’’తి వుత్తం. పటిక్కూలేపి హి విపల్లాసవసేన సత్తం, సఙ్ఖారం వా అప్పటిక్కూలతో అభినన్దతి.

యాసు అనేకధాతూసు పవత్తియా తణ్హా ‘‘అనేకధాతూసు సరా’’తి వుత్తా, తా ధాతుయో విభాగేన దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుధాతూ’’తిఆది వుత్తం. కిఞ్చాపి ధాతువిభఙ్గాదీసు (విభ. ౧౭౨ ఆదయో) కామధాతుఆదయో అఞ్ఞాపి అనేకధాతుయో ఆగతా, తాసమ్పి ఏత్థేవ సమవరోధోతి దస్సనత్థం అట్ఠారసేవేత్థ దస్సితా. కేచి రూపాధిముత్తాతిఆది తాసు ధాతూసు తణ్హాయ పవత్తిదస్సనం. తత్థ యస్మా పఞ్చ అజ్ఝత్తికా ధాతుయో సత్త చ విఞ్ఞాణధాతుయో ధమ్మధాతు చ ధమ్మారమ్మణేనేవ సఙ్గహితా, తస్మా అట్ఠారస ధాతుయో ఉద్దిసిత్వా ఛళేవ తణ్హాయ పవత్తిట్ఠానాని విభత్తానీతి దట్ఠబ్బం. తణ్హాపక్ఖా నేక్ఖమ్మస్సితాపి దోమనస్సుపవిచారా తస్స అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపయతో ఉప్పజ్జతి ‘‘పిహపచ్చయా దోమనస్స’’న్తి వచనతో, కో పన వాదో గేహస్సితేసు దోమనస్సుపవిచారేసూతి ఇమాని చతువీసతి పదాని ‘‘తణ్హాపక్ఖో’’తి వుత్తం. గేహస్సితా పన ఉపేక్ఖా అఞ్ఞాణుపేక్ఖతాయ యథాభినివేసస్స పచ్చయో హోతీతి ‘‘యా ఛ ఉపేక్ఖా గేహస్సితా, అయం దిట్ఠిపక్ఖో’’తి వుత్తం.

౩౮. ఇదాని తేసం ఉపవిచారానం తణ్హాపరియాయం దస్సేన్తో ‘‘సాయేవ పత్థనాకారేన ధమ్మనన్దీ’’తిఆదిమాహ. పున చిత్తం పఞ్ఞా భగవా ధమ్మో సఙ్ఘో సీలం చాగోతి ఇమేసం పరియాయవచననిద్ధారణేన వేవచనహారం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘చిత్తం మనో విఞ్ఞాణ’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ‘‘అఞ్ఞమ్పి ఏవం జాతియ’’న్తి ఇమినా పఞ్ఞా పజాననా విచయో పవిచయో ధమ్మవిచయో సల్లక్ఖణా ఉపలక్ఖణా పచ్చుపలక్ఖణా పణ్డిచ్చం కోసల్లం నేపుఞ్ఞం వేభబ్యా చిన్తా ఉపపరిక్ఖా భూరీ మేధా పరిణాయికా విపస్సనా సమ్పజఞ్ఞం పతోదో పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం పఞ్ఞాసత్థం పఞ్ఞాపాసాదో పఞ్ఞాఆలోకో పఞ్ఞాఓభాసో పఞ్ఞాపజ్జోతో పఞ్ఞారతనం అమోహోతి (మహాని. ౧౪౯) ఏవమాదీనమ్పి పఞ్ఞాయ పరియాయసద్దానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

పఞ్చిన్ద్రియాని లోకుత్తరానీతి ఖయే ఞాణన్తిఆదీని పఞ్చిన్ద్రియాని లోకుత్తరాని, లోకుత్తరపఞ్ఞాయ వేవచనానీతి అత్థో. సబ్బా పఞ్ఞాతి ఇతరేహి వేవచనేహి వుత్తా సబ్బా పఞ్ఞా లోకియలోకుత్తరమిస్సికాతి అత్థో. ‘‘అపి చా’’తిఆదినా ఇమినాపి పరియాయేన వేవచనం వత్తబ్బన్తి దస్సేతి. ఆధిపతేయ్యట్ఠేనాతి అధిమోక్ఖలక్ఖణే ఆధిపతేయ్యట్ఠేన. యథా చ బుద్ధానుస్సతియం వుత్తన్తి యథా బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౩) ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా పాళియా సో భగవా ఇతిపి అరహం…పే… ఇతిపి భగవాతి అనేకేహి వేవచనేహి భగవా అనుస్సరితబ్బోతి వుత్తం. ఇమినావ నయేన బలనిప్ఫత్తిగతో వేసారజ్జప్పత్తో యావ ధమ్మోభాసపజ్జోతకరోతి, ఏతేహి పరియాయేహి బుద్ధస్స భగవతో వేవచనం బుద్ధానుస్సతియం వత్తబ్బన్తి పదం ఆహరిత్వా సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఏతానిపి కతిపయాని ఏవ భగవతో వేవచనాని. అసఙ్ఖ్యేయ్యా హి బుద్ధగుణా గుణనేమిత్తకాని చ భగవతో నామాని. వుత్తఞ్హేతం ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘అసఙ్ఖ్యేయ్యాని నామాని, సగుణేన మహేసినో;

గుణేన నామముద్ధేయ్యం, అపి నామ సహస్సతో’’తి. (ఉదా. అట్ఠ. ౫౩);

ధమ్మానుస్సతియం ‘‘అసఙ్ఖత’’న్తిఆదీసు న కేనచి పచ్చయేన సఙ్ఖతన్తి అసఙ్ఖతం. నత్థి ఏతస్స అన్తో వినాసోతి అనన్తం. ఆసవానం అనారమ్మణతో అనాసవం. అవిపరీతసభావత్తా సచ్చం. సంసారస్స పరతీరభావతో పారం. నిపుణఞాణవిసయత్తా సుఖుమసభావత్తా చ నిపుణ. అనుపచితఞాణసమ్భారేహి దట్ఠుం న సక్కాతి సుదుద్దసం. ఉప్పాదజరాహి అనబ్భాహతత్తా అజజ్జరం. థిరభావేన ధువం. జరామరణేహి అపలుజ్జనతో అపలోకితం. మంసచక్ఖునా దిబ్బచక్ఖునా చ అపస్సితబ్బత్తా అనిదస్సనం. రాగాదిపపఞ్చాభావేన నిప్పపఞ్చం. కిలేసాభిసఙ్ఖారానం వూపసమహేతుతాయ సన్తం.

అమతహేతుతాయ భఙ్గాభావతో చ అమతం. ఉత్తమట్ఠేన అతప్పకట్ఠేన చ పణీతం. అసివానం కమ్మకిలేసవిపాకవట్టానం అభావేన సివం. చతూహి యోగేహి అనుపద్దవభావేన ఖేమం. తణ్హా ఖీయతి ఏత్థాతి తణ్హక్ఖయో. కతపుఞ్ఞేహిపి కదాచిదేవ పస్సితబ్బత్తా అచ్ఛరియం. అభూతపుబ్బత్తా అబ్భుతం. అనన్తరాయత్తా అనీతికం. అనన్తరాయభావహేతుతో అనీతికధమ్మం (సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౩౭౭-౪౦౯).

అనిబ్బత్తిసభావత్తా అజాతం. తతో ఏవ అభూతం. ఉభయేనాపి ఉప్పాదరహితన్తి వుత్తం హోతి. కేనచి అనుపద్దుతత్తా అనుపద్దవం. న కేనచి పచ్చయేన కతన్తి అకతం. నత్థి ఏత్థ సోకోతి అసోకం. సోకహేతువిగమేన విసోకం. కేనచి అనుపసజ్జితబ్బత్తా అనుపసగ్గం. అనుపసగ్గభావహేతుతో అనుపసగ్గధమ్మం.

గమ్భీరఞాణగోచరతో గమ్భీరం. సమ్మాపటిపత్తిం వినా పస్సితుం పత్తుం అసక్కుణేయ్యత్తా దుప్పస్సం. సబ్బలోకం ఉత్తరిత్వా ఠితన్తి ఉత్తరం. నత్థి ఏతస్స ఉత్తరన్తి అనుత్తరం. సమస్స సదిసస్స అభావేన అసమం. పటిభాగాభావేన అప్పటిసమం. ఉత్తమట్ఠేన జేట్ఠం, పాసంసతమత్తా వా జేట్ఠం. సంసారదుక్ఖట్టితేహి లేతబ్బతో లేణం. తతో రక్ఖణతో తాణం. రణాభావేన అరణం. అఙ్గణాభావేన అనఙ్గణం. నిద్దోసతాయ అకాచం. రాగాదిమలాపగమేన విమలం. చతూహి ఓఘేహి అనజ్ఝోత్థరణీయతో దీపో. సంసారవూపసమసుఖతాయ సుఖం. పమాణకరధమ్మాభావతో అప్పమాణం, గణేతుం ఏతస్స న సక్కాతి చ అప్పమాణం. సంసారసముద్దే అనోసీదనట్ఠానతాయ పతిట్ఠా. రాగాదికిఞ్చనాభావేన పరిగ్గహాభావేన చ అకిఞ్చనన్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

సఙ్ఘానుస్సతియం సత్తానం సారోతి సీలసారాదిసారగుణయోగతో సత్తేసు సారభూతో. సత్తానం మణ్డోతి గోరసేసు సప్పిమణ్డో వియ సత్తేసు మణ్డభూతో. సారగుణవసేనేవ సత్తేసు ఉద్ధరితబ్బతో సత్తానం ఉద్ధారో. నిచ్చలగుణతాయ సత్తానం ఏసికా. గుణసోభాసురభిభావేన సత్తానం పసూనం సురభి కుసుమన్తి అత్థో.

గుణేసు ఉత్తమఙ్గం పఞ్ఞా తస్సా ఉపసోభాహేతుతాయ సీలం ఉత్తమఙ్గోపసోభనం వుత్తం. సీలేసు పరిపూరకారినో అనిజ్ఝన్తా నామ గుణా నత్థీతి ‘‘నిధానఞ్చ సీలం సబ్బదోభగ్గసమతిక్కమనట్ఠేనా’’తి వుత్తం. అయఞ్చ అత్థో ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తేన (మ. ని. ౧.౬౪ ఆదయో) దీపేతబ్బో. అపరమ్పి వుత్తం – ‘‘ఇజ్ఝతి, భిక్ఖవే, సీలవతో చేతోపణిధి విసుద్ధత్తా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౩౭; సం. ని. ౪.౩౫౨; అ. ని. ౮.౩౫). సిప్పన్తి ధనుసిప్పం. ధఞ్ఞన్తి ధనాయితబ్బం. ధమ్మవోలోకనతాయాతి సమథవిపస్సనాదిధమ్మస్స వోలోకనభావేన. వోలోకనట్ఠేనాతి సత్తభూమకాదిపాసాదే వియ సీలే ఠత్వా అభిఞ్ఞాచక్ఖునా లోకస్స వోలోకేతుం సక్కాతి వుత్తం. సబ్బభూమానుపరివత్తి చ సీలం చతుభూమకకుసలస్సాపి తదనువత్తనతో. సేసం ఉత్తానమేవాతి.

వేవచనహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.