౩. నిద్దేసవారవణ్ణనా
౪. ఏవం ఉద్దిట్ఠే హారాదయో నిద్దిసితుం ‘‘తత్థ సఙ్ఖేపతో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తస్మిం ఉద్దేసపాఠే. సఙ్ఖేపతో నేత్తి కిత్తితాతి సమాసతో నేత్తిప్పకరణం కథితం. హారనయమూలపదానఞ్హి సరూపదస్సనం ఉద్దేసపాఠేన కతన్తి. ఏత్థ చ హారనయానం –
సామఞ్ఞతో విసేసేన, పదత్థో లక్ఖణం కమో;
ఏత్తావతా చ హేత్వాదీ, వేదితబ్బా హి విఞ్ఞునా.
తేసు అవిసేసతో విసేసతో చ హారనయానం అత్థో దస్సితో. లక్ఖణాదీసు పన అవిసేసతో సబ్బేపి హారా నయా చ యథాక్కమం బ్యఞ్జనత్థముఖేన నవఙ్గస్స సాసనస్స అత్థసంవణ్ణనలక్ఖణా. విసేసతో పన తస్స తస్స హారస్స నయస్స చ లక్ఖణం నిద్దేసే ఏవ కథయిస్సామ. కమాదీని చ యస్మా నేసం లక్ఖణేసు ఞాతేసు విఞ్ఞేయ్యాని హోన్తి, తస్మా తానిపి నిద్దేసతో పరతో పకాసయిస్సామ.
హారసఙ్ఖేపో
౧. యా పన అస్సాదాదీనవతాతిఆదికా నిద్దేసగాథా, తాసు అస్సాదాదీనవతాతి అస్సాదో ఆదీనవతాతి పదవిభాగో. ఆదీనవతాతి చ ఆదీనవో ఏవ. కేచి ‘‘అస్సాదాదీనవతో’’తి పఠన్తి, తం న సున్దరం. తత్థ అస్సాదీయతీతి అస్సాదో, సుఖం సోమనస్సఞ్చ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘యం, భిక్ఖవే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు అస్సాదో’’తి (మ. ని. ౧.౧౬౬; సం. ని. ౩.౨౬). యథా చేతం సుఖం సోమనస్సం, ఏవం ఇట్ఠారమ్మణమ్పి. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘సో తదస్సాదేతి తం నికామేతీ’’తి ‘‘రూపం అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం ఆరబ్భ రాగో ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౪), ‘‘సంయోజనీయేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో’’తి (సం. ని. ౨.౫౩) చ. అస్సాదేతి ఏతాయాతి వా అస్సాదో, తణ్హా. తణ్హాయ హి కారణభూతాయ పుగ్గలో సుఖమ్పి సుఖారమ్మణమ్పి అస్సాదేతి. యథా చ తణ్హా, ఏవం విపల్లాసాపి. విపల్లాసవసేన హి సత్తా అనిట్ఠమ్పి ఆరమ్మణం ఇట్ఠాకారేన అస్సాదేన్తి, ఏవం వేదనాయ సబ్బేసం తేభూమకసఙ్ఖారానం తణ్హాయ విపల్లాసానఞ్చ అస్సాదవిచారో వేదితబ్బో.
కథం పన దుక్ఖాదుక్ఖమసుఖవేదనానం అస్సాదనీయతాతి? విపల్లాసతో సుఖపరియాయసబ్భావతో చ. తథా హి వుత్తం – ‘‘సుఖా ఖో, ఆవుసో విసాఖ, వేదనా ఠితిసుఖా విపరిణామదుక్ఖా. దుక్ఖా వేదనా ఠితిదుక్ఖా విపరిణామసుఖా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా ఞాణసుఖా అఞ్ఞాణదుక్ఖా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫). తత్థ వేదనాయ అట్ఠసతపరియాయవసేన, తేభూమకసఙ్ఖారానం నిక్ఖేపకణ్డరూపకణ్డవసేన, తణ్హాయ సంకిలేసవత్థువిభఙ్గే నిక్ఖేపకణ్డే చ తణ్హానిద్దేసవసేన, విపల్లాసానం సుఖసఞ్ఞాదివసేన ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతవసేన చ విభాగో వేదితబ్బో.
ఆదీనవో దుక్ఖా వేదనా తిస్సోపి వా దుక్ఖతా. అథ వా సబ్బేపి తేభూమకా సఙ్ఖారా ఆదీనవో. ఆదీనం అతివియ కపణం వాతి పవత్తతీతి హి ఆదీనవో, కపణమనుస్సో, ఏవంసభావా చ తేభూమకా ధమ్మా అనిచ్చతాదియోగేన. యతో తత్థ ఆదీనవానుపస్సనా ఆరద్ధవిపస్సకానం యథాభూతనయోతి వుచ్చతి. తథా చ వుత్తం – ‘‘యం, భిక్ఖవే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, అయం పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఆదీనవో’’తి. తస్మా ఆదీనవో దుక్ఖసచ్చనిద్దేసభూతానం జాతియాదీనం అనిచ్చతాదీనం ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారానఞ్చ వసేన విభజిత్వా నిద్దిసితబ్బో.
నిస్సరతి ఏతేనాతి నిస్సరణం, అరియమగ్గో. నిస్సరతీతి వా నిస్సరణం నిబ్బానం. ఉభయమ్పి సామఞ్ఞనిద్దేసేన ఏకసేసేన వా ‘‘నిస్సరణ’’న్తి వుత్తం. పి-సద్దో పురిమానం పచ్ఛిమానఞ్చ సమ్పిణ్డనత్థో. తత్థ అరియమగ్గపక్ఖే సతిపట్ఠానాదీనం సత్తత్తింసబోధిపక్ఖియధమ్మానం కాయానుపస్సనాదీనఞ్చ తదన్తోగధభేదానం వసేన నిస్సరణం విభజిత్వా నిద్దిసితబ్బం.
నిబ్బానపక్ఖే పన కిఞ్చాపి అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా నిప్పరియాయేన విభాగో నత్థి. పరియాయేన పన సోపాదిసేసనిరుపాదిసేసభేదేన. యతో వా తం నిస్సటం, తేసం పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౩) దస్సితప్పభేదానం చక్ఖాదీనం ఛన్నం ద్వారానం రూపాదీనం ఛన్నం ఆరమ్మణానం తంతంద్వారప్పవత్తానం ఛన్నం ఛన్నం విఞ్ఞాణఫస్సవేదనాసఞ్ఞాచేతనాతణ్హావితక్కవిచారానం పథవీధాతుఆదీనం ఛన్నం ధాతూనం దసన్నం కసిణాయతనానం అసుభానం కేసాదీనం ద్వత్తింసాయ ఆకారానం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ద్వాదసన్నం ఆయతనానం అట్ఠారసన్నం ధాతూనం లోకియానం ఇన్ద్రియానం కామధాతుఆదీనం తిస్సన్నం ధాతూనం కామభవాదీనం తిణ్ణం తిణ్ణం భవానం చతున్నం ఝానానం అప్పమఞ్ఞానం ఆరుప్పానం ద్వాదసన్నం పటిచ్చసముప్పాదఙ్గానఞ్చాతి ఏవమాదీనం సఙ్ఖతధమ్మానం నిస్సరణభావేన చ విభజిత్వా నిద్దిసితబ్బం.
ఫలన్తి దేసనాఫలం. కిం పన తన్తి? యం దేసనాయ నిప్ఫాదీయతి. నను చ నిబ్బానాధిగమో భగవతో దేసనాయ నిప్ఫాదీయతి. నిబ్బానఞ్చ ‘‘నిస్సరణ’’న్తి ఇమినా వుత్తమేవాతి? సచ్చమేతం, తఞ్చ ఖో పరమ్పరాయ. ఇధ పన పచ్చక్ఖతో దేసనాఫలం అధిప్పేతం. తం పన సుతమయఞాణం. అత్థధమ్మవేదాదిఅరియమగ్గస్స పుబ్బభాగప్పటిపత్తిభూతా ఛబ్బిసుద్ధియో. యఞ్చ తస్మిం ఖణే మగ్గం అనభిసమ్భుణన్తస్స కాలన్తరే తదధిగమకారణభూతం సమ్పత్తిభవహేతు చ సియా. తథా హి వక్ఖతి – ‘‘అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చ, ఏవం మచ్చుతరో సియాతి (సు. ని. ౧౧౨౫; కథా. ౨౨౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛా ౧౪౪, మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౮; నేత్తి. ౫; పేటకో. ౨౨) ఇదం ఫల’’న్తి, ‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారిన్తి ఇదం ఫల’’న్తి (జా. ౧.౧౦.౧౦౨-౧౦౩; ౧.౧౫.౩౮౫) చ. ఏతేన నయేన దేవేసు చ మానుసేసు చ ఆయువణ్ణబలసుఖయసపరివారఆధిపతేయ్యసమ్పత్తియో ఉపధిసమ్పత్తియో చక్కవత్తిసిరీ దేవరజ్జసిరీ చత్తారి సమ్పత్తిచక్కాని సీలసమ్పదా సమాధిసమ్పదా తిస్సో విజ్జా ఛ అభిఞ్ఞా చతస్సో పటిసమ్భిదా సావకబోధి పచ్చేకబోధి సమ్మాసమ్బోధీతి సబ్బాపి సమ్పత్తియో పుఞ్ఞసమ్భారహేతుకా భగవతో దేసనాయ సాధేతబ్బతాయ ఫలన్తి వేదితబ్బా.
ఉపాయోతి అరియమగ్గపదట్ఠానభూతా పుబ్బభాగప్పటిపదా. సా హి పురిమా పురిమా పచ్ఛిమాయ పచ్ఛిమాయ అధిగమూపాయభావతో పరమ్పరాయ మగ్గనిబ్బానాధిగమస్స చ హేతుభావతో ఉపాయో. యా చ పుబ్బే వుత్తఫలాధిగమస్స ఉపాయపటిపత్తి. కేచి పన ‘‘సహ విపస్సనాయ మగ్గో ఉపాయో’’తి వదన్తి, తేసం మతేన నిస్సరణన్తి నిబ్బానమేవ వుత్తం సియా. ఫలం వియ ఉపాయోపి పుబ్బభాగోతి వుత్తం సియా, యం పన వక్ఖతి ‘‘సబ్బే ధమ్మా…పే… విసుద్ధియాతి (ధ. ప. ౨౭౯; థేరగా. ౬౭౮) అయం ఉపాయో’’తి. ఏత్థాపి పుబ్బభాగప్పటిపదా ఏవ ఉదాహటాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. యస్మా పన ‘‘తే పహాయ తరే ఓఘన్తి ఇదం నిస్సరణ’’న్తి అరియమగ్గస్స నిస్సరణభావం వక్ఖతి. అరియమగ్గో హి ఓఘతరణన్తి.
ఆణత్తీతి ఆణారహస్స భగవతో వేనేయ్యజనస్స హితసిద్ధియా ‘‘ఏవం పటిపజ్జాహీ’’తి విధానం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు, మోఘరాజాతి (సు. ని. ౧౧౨౫; కథా. ౨౨౬; నేత్తి. ౫; పేటకో. ౨౨; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛా ౧౪౪, మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౮) ఆణత్తీ’’తి.
యోగీనన్తి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావనాయ యుత్తప్పయుత్తానం వేనేయ్యానం, అత్థాయాతి వచనసేసో. దేసనాహారోతి ఏతేసం యథావుత్తానం అస్సాదాదీనం విభజనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో దేసనాహారో నామాతి అత్థో. ఏత్థాహ – కిం పనేతేసం అస్సాదాదీనం అనవసేసానం వచనం దేసనాహారో, ఉదాహు ఏకచ్చానన్తి? నిరవసేసానంయేవ. యస్మిఞ్హి సుత్తే అస్సాదాదీనవనిస్సరణాని సరూపతో ఆగతాని, తత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థి. యత్థ పన ఏకదేసేన ఆగతాని, న వా సరూపేన. తత్థ అనాగతం అత్థవసేన నిద్ధారేత్వా హారో యోజేతబ్బో. అయఞ్చ అత్థో దేసనాహారవిభఙ్గే ఆగమిస్సతీతి ఇధ న పపఞ్చితో.
౨. యం పుచ్ఛితన్తి యా పుచ్ఛా, విచియమానాతి వచనసేసో. విస్సజ్జితం అనుగీతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తత్థ విస్సజ్జితన్తి విస్సజ్జనా, సా ఏకంసబ్యాకరణాదివసేన చతుబ్బిధం బ్యాకరణం. చ-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, తేన గాథాయం అవుత్తం పదాదిం సఙ్గణ్హాతి. తా పన పుచ్ఛావిస్సజ్జనా కస్సాతి ఆహ ‘‘సుత్తస్సా’’తి. ఏతేన సుత్తే ఆగతం పుచ్ఛావిస్సజ్జనం విచేతబ్బన్తి దస్సేతి. యా చ అనుగీతితి వుత్తస్సేవ అత్థస్స యా అను పచ్ఛా గీతి అనుగీతి, సఙ్గహగాథా, పుచ్ఛాయ వా అనురూపా గీతి. ఏతేన పుబ్బాపరం గహితం. బ్యాకరణస్స హి పుచ్ఛానురూపతా ఇధ పుబ్బాపరం అధిప్పేతం. యా ‘‘పుచ్ఛానుసన్ధీ’’తి వుచ్చతి. పురిమం ‘‘సుత్తస్సా’’తి పదం పుబ్బాపేక్ఖన్తి పున ‘‘సుత్తస్సా’’తి వుత్తం. తేన సుత్తస్స నిస్సయభూతే అస్సాదాదికే పరిగ్గణ్హాతి. ఏత్తావతా విచయహారస్స విసయో నిరవసేసేన దస్సితో హోతి. తథా చ వక్ఖతి విచయహారవిభఙ్గే ‘‘పదం విచినతి…పే… అనుగీతిం విచినతీ’’తి.
తత్థ సుత్తే సబ్బేసం పదానం అనుపుబ్బేన అత్థసో బ్యఞ్జనసో చ విచయో పదవిచయో. ‘‘అయం పుచ్ఛా అదిట్ఠజోతనా దిట్ఠసంసన్దనా విమతిచ్ఛేదనా అనుమతిపుచ్ఛా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా సత్తాధిట్ఠానా ధమ్మాధిట్ఠానా ఏకాధిట్ఠానా అనేకాధిట్ఠానా సమ్ముతివిసయా పరమత్థవిసయా అతీతవిసయా అనాగతవిసయా పచ్చుప్పన్నవిసయా’’తిఆదినా పుచ్ఛావిచయో వేదితబ్బో. ‘‘ఇదం విస్సజ్జనం ఏకంసబ్యాకరణం విభజ్జబ్యాకరణం పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణం ఠపనం సావసేసం నిరవసేసం సఉత్తరం అనుత్తరం లోకియం లోకుత్తర’’న్తిఆదినా విస్సజ్జనవిచయో.
‘‘అయం పుచ్ఛా ఇమినా సమేతి, ఏతేన న సమేతీ’’తి పుచ్ఛితత్థం ఆనేత్వా విచయో పుబ్బేనాపరం సంసన్దిత్వా చ విచయో పుబ్బాపరవిచయో. ‘‘అయం అనుగీతి వుత్తత్థసఙ్గహా అవుత్తత్థసఙ్గహా తదుభయత్థసఙ్గహా కుసలత్థసఙ్గహా అకుసలత్థసఙ్గహా’’తిఆదినా అనుగీతివిచయో. అస్సాదాదీసు సుఖవేదనాయ ‘‘ఇట్ఠారమ్మణానుభవనలక్ఖణా’’తిఆదినా, తణ్హాయ ‘‘ఆరమ్మణగ్గహణలక్ఖణా’’తిఆదినా, విపల్లాసానం ‘‘విపరీతగ్గహణలక్ఖణా’’తిఆదినా, అవసిట్ఠానం తేభూమకధమ్మానం ‘‘యథాసకలక్ఖణా’’తిఆదినా సబ్బేసఞ్చ ద్వావీసతియా తికేసు ద్వాచత్తాలీసాధికే చ దుకసతే లబ్భమానపదవసేన తంతంఅస్సాదత్థవిసేసనిద్ధారణం అస్సాదవిచయో.
దుక్ఖవేదనాయ ‘‘అనిట్ఠానుభవనలక్ఖణా’’తిఆదినా, దుక్ఖసచ్చానం ‘‘పటిసన్ధిలక్ఖణా’’తిఆదినా, అనిచ్చతాదీనం ఆదిఅన్తవన్తతాయ అనిచ్చన్తికతాయ చ ‘‘అనిచ్చా’’తిఆదినా సబ్బేసఞ్చ లోకియధమ్మానం సంకిలేసభాగియహానభాగియతాదివసేన ఆదీనవవుత్తియా ఓకారనిద్ధారణేన ఆదీనవవిచయో. నిస్సరణపదే అరియమగ్గస్స ఆగమనతో కాయానుపస్సనాదిపుబ్బభాగప్పటిపదావిభాగవిసేసనిద్ధారణవసేన నిబ్బానస్స యథావుత్తపరియాయవిభాగవిసేసనిద్ధారణవసేనాతి ఏవం నిస్సరణవిచయో. ఫలాదీనం తంతంసుత్తదేసనాయ సాధేతబ్బఫలస్స తదుపాయస్స తత్థ తత్థ సుత్తవిధివచనస్స చ విభాగనిద్ధారణవసేన విచయో వేదితబ్బో. ఏవం పదపుచ్ఛావిస్సజ్జనపుబ్బాపరానుగీతీనం అస్సాదాదీనఞ్చ విసేసనిద్ధారణవసేనేవ విచయలక్ఖణో ‘‘విచయో హారో’’తి వేదితబ్బో.
౩. సబ్బేసన్తి సోళసన్నం. భూమీతి బ్యఞ్జనం సన్ధాయాహ. బ్యఞ్జనఞ్హి మూలపదాని వియ నయానం హారానం భూమి పవత్తిట్ఠానం, తేసం బ్యఞ్జనవిచారభావతో. వుత్తఞ్హి – ‘‘హారా బ్యఞ్జనవిచయో’’తి, పేటకేపి హి వుత్తం – ‘‘యత్థ చ సబ్బే హారా, సమ్పతమానా నయన్తి సుత్తత్థం. బ్యఞ్జనవిధిపుథుత్తా’’తి. గోచరోతి సుత్తత్థో. సుత్తస్స హి పదత్థుద్ధారణముఖేన హారయోజనా. తేసం బ్యఞ్జనత్థానం. యుత్తాయుత్తపరిక్ఖాతి యుత్తస్స చ అయుత్తస్స చ ఉపపరిక్ఖా. ‘‘యుత్తాయుత్తిపరిక్ఖా’’తిపి పాఠో, యుత్తిఅయుత్తీనం విచారణాతి అత్థో. కథం పన తేసం యుత్తాయుత్తజాననా? చతూహి మహాపదేసేహి అవిరుజ్ఝనేన. తత్థ బ్యఞ్జనస్స తావ సభావనిరుత్తిభావో అధిప్పేతత్థవాచకభావో చ యుత్తభావో. అత్థస్స పన సుత్తవినయధమ్మతాహి అవిలోమనం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన పరతో ఆవి భవిస్సతి. హారో యుత్తీతి నిద్దిట్ఠోతి ఏవం సుత్తే బ్యఞ్జనత్థానం యుత్తాయుత్తభావవిభావనలక్ఖణో యుత్తిహారోతి వేదితబ్బో.
౪. ధమ్మన్తి యం కిఞ్చి సుత్తాగతం కుసలాదిధమ్మమాహ. తస్స ధమ్మస్సాతి తస్స యథావుత్తస్స కుసలాదిధమ్మస్స. యం పదట్ఠానన్తి యం కారణం, యోనిసోమనసికారాది సుత్తే ఆగతం వా అనాగతం వా సమ్భవతో నిద్ధారేత్వా కథేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఇతీతి ఏవం, వుత్తనయేనాతి అత్థో. యావ సబ్బధమ్మాతి యత్తకా తస్మిం సుత్తే ఆగతా ధమ్మా, తేసం సబ్బేసమ్పి యథానురూపం పదట్ఠానం నిద్ధారేత్వా కథేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. అథ వా యావ సబ్బధమ్మాతి సుత్తాగతస్స ధమ్మస్స యం పదట్ఠానం, తస్సపి యం పదట్ఠానన్తి సమ్భవతో యావ సబ్బధమ్మా పదట్ఠానవిచారణా కాతబ్బాతి అత్థో. ఏసో హారో పదట్ఠానోతి ఏవం సుత్తే ఆగతధమ్మానం పదట్ఠానభూతా ధమ్మా తేసఞ్చ పదట్ఠానభూతాతి సమ్భవతో పదట్ఠానభూతధమ్మనిద్ధారణలక్ఖణో పదట్ఠానో నామ హారోతి అత్థో.
౫. వుత్తమ్హి ఏకధమ్మేతి కుసలాదీసు ఖన్ధాదీసు వా యస్మిం కిస్మిఞ్చి ఏకధమ్మే, సుత్తే సరూపతో నిద్ధారణవసేన వా కథితే. యే ధమ్మా ఏకలక్ఖణా కేచీతి యే కేచి ధమ్మా కుసలాదిభావేన రూపక్ఖన్ధాదిభావేన వా తేన ధమ్మేన సమానలక్ఖణా. వుత్తా భవన్తి సబ్బేతి తే సబ్బేపి కుసలాదిసభావా, ఖన్ధాదిసభావా వా ధమ్మా సుత్తే అవుత్తాపి తాయ సమానలక్ఖణతాయ వుత్తా భవన్తి ఆనేత్వా సంవణ్ణనావసేనాతి అధిప్పాయో. ఏత్థ చ ఏకలక్ఖణాతి సమానలక్ఖణా వుత్తా. తేన సహచారితా సమానకిచ్చతా సమానహేతుతా సమానఫలతా సమానారమ్మణతాతి ఏవమాదీహి అవుత్తానమ్పి వుత్తానం వియ నిద్ధారణం వేదితబ్బం. సో హారో లక్ఖణో నామాతి ఏవం సుత్తే అనాగతేపి ధమ్మే వుత్తప్పకారేన ఆగతే వియ నిద్ధారేత్వా యా సంవణ్ణనా, సో లక్ఖణో నామ హారోతి అత్థో.
౬. నేరుత్తన్తి నిరుత్తం, పదనిబ్బచనన్తి అత్థో. అధిప్పాయోతి బుద్ధానం సావకానం వా తస్స సుత్తస్స దేసకానం అధిప్పాయో. బ్యఞ్జనన్తి బ్యఞ్జనేన, కరణే హి ఏతం పచ్చత్తం. కామఞ్చ సబ్బే హారా బ్యఞ్జనవిచయా, అయం పన విసేసతో బ్యఞ్జనద్వారేనేవ అత్థపరియేసనాతి కత్వా ‘‘బ్యఞ్జన’’న్తి వుత్తం. తథా హి వక్ఖతి – ‘‘బ్యఞ్జనేన సుత్తస్స నేరుత్తఞ్చ అధిప్పాయో చ నిదానఞ్చ పుబ్బాపరానుసన్ధి చ గవేసితబ్బా’’తి. అథాతి పదపూరణమత్తం. దేసనానిదానన్తి నిదదాతి ఫలన్తి నిదానం, కారణం, యేన కారణేన దేసనా పవత్తా, తం దేసనాయ పవత్తినిమిత్తన్తి అత్థో. పుబ్బాపరానుసన్ధీతి పుబ్బేన చ అపరేన చ అనుసన్ధి. ‘‘పుబ్బాపరేన సన్ధీ’’తిపి పాఠో, సుత్తస్స పుబ్బభాగేన అపరభాగం సంసన్దిత్వా కథనన్తి అత్థో. సఙ్గీతివసేన వా పుబ్బాపరభూతేహి సుత్తన్తరేహి సంవణ్ణియమానస్స సుత్తస్స సంసన్దనం పుబ్బాపరానుసన్ధి. యఞ్చ పుబ్బపదేన పరపదస్స సమ్బన్ధనం, అయమ్పి పుబ్బాపరానుసన్ధి. ఏసో హారో చతుబ్యూహోతి ఏవం నిబ్బచనాధిప్పాయాదీనం చతున్నం విభావనలక్ఖణో చతుబ్యూహో హారో నామాతి అత్థో.
౭. ఏకమ్హి పదట్ఠానేతి ఏకస్మిం ఆరమ్భధాతుఆదికే పరక్కమధాతుఆదీనం పదట్ఠానభూతే ధమ్మే దేసనారుళ్హే సతి. పరియేసతి సేసకం పదట్ఠానన్తి తస్స విసభాగతాయ అగ్గహణేన వా సేసకం పమాదాదీనం ఆసన్నకారణత్తా పదట్ఠానభూతం కోసజ్జాదికం ధమ్మన్తరం పరియేసతి పఞ్ఞాయ గవేసతి, పరియేసిత్వా చ సంవణ్ణనాయ యోజేన్తో దేసనం ఆవట్టతి పటిపక్ఖేతి వీరియారమ్భాదిముఖేన ఆరద్ధసుత్తం వుత్తనయేన పమాదాదివసేన నిద్దిసన్తో దేసనం పటిపక్ఖతో ఆవట్టేతి నామ. ఆవట్టో నామ సో హారోతి దేసనాయ గహితధమ్మానం సభాగవిసభాగధమ్మవసేన ఆవట్టనలక్ఖణో ఆవట్టో హారో నామాతి అత్థో.
౮. ధమ్మన్తి సభావధమ్మం, తం కుసలాదివసేన అనేకవిధం. పదట్ఠానన్తి యస్మిం పతిట్ఠితే ఉత్తరి గుణవిసేసే అధిగచ్ఛతి, తం విసేసాధిగమనకారణం. భూమిన్తి పుథుజ్జనభూమి దస్సనభూమీతి ఏవమాదికం భూమిం. విభజ్జతేతి విభాగేన కథేతి. సాధారణేతి దస్సనపహాతబ్బాదినామవసేన వా పుథుజ్జనసోతాపన్నాదివత్థువసేన వా సాధారణే అవిసిట్ఠే సమానేతి అత్థో. వుత్తవిపరియాయేన అసాధారణా వేదితబ్బా. నేయ్యో విభత్తీతి యథావుత్తధమ్మాదీనం విభజనో అయం హారో విభత్తీతి ఞాతబ్బోతి అత్థో. తస్మా సంకిలేసధమ్మే వోదానధమ్మే చ సాధారణాసాధారణతో పదట్ఠానతో భూమితో చ విభజనలక్ఖణో ‘‘విభత్తిహారో’’తి దట్ఠబ్బం.
౯. నిద్దిట్ఠేతి కథితే సుత్తే ఆగతే, సంవణ్ణితే వా. భావితేతి యథా ఉప్పన్నసదిసా ఉప్పన్నాతి వుచ్చన్తి, ఏవం భావితసదిసే భావేతబ్బేతి అత్థో. పహీనేతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పరివత్తతి పటిపక్ఖేతి వుత్తానం ధమ్మానం యే పటిపక్ఖా, తేసం వసేన పరివత్తేతీతి అత్థో. ఏవం నిద్దిట్ఠానం ధమ్మానం పటిపక్ఖతో పరివత్తనలక్ఖణో ‘‘పరివత్తనో హారో’’తి వేదితబ్బో.
౧౦. వివిధాని ఏకస్మింయేవ అత్థే వచనాని వివచనాని, వివచనాని ఏవ వేవచనాని, పరియాయసద్దాతి అత్థో. తాని వేవచనాని. బహూనీతి అనేకాని. తు-సద్దో అవధారణే. తేన బహూ ఏవ పరియాయసద్దా వేవచనహారయోజనాయం కథేతబ్బా, న కతిపయాతి దస్సేతి. సుత్తే వుత్తానీతి నవవిధసుత్తన్తసఙ్ఖాతే తేపిటకే బుద్ధవచనే భాసితాని. ఏత్థాపి తు-సద్దస్స అత్థో ఆనేత్వా యోజేతబ్బో, తేన పాళియం ఆగతానియేవ వేవచనాని గహేతబ్బానీతి వుత్తం హోతి. ఏకధమ్మస్సాతి ఏకస్స పదత్థస్స. యో జానాతి సుత్తవిదూతి యథా ‘‘సప్పిస్స జానాహీ’’తి వుత్తే ‘‘సప్పినా విచారేహి, సప్పిం దేహి, దేథా’’తి వా ఆణాపేతీతి అత్థో, ఏవం యో సుత్తకోవిదో ధమ్మకథికో ఏకస్స అత్థస్స బహూపి పరియాయసద్దే విచారేతి విభావేతి యోజేతీతి అత్థో. వేవచనో నామ సో హారోతి తస్స అత్థస్స వుత్తప్పకారపరియాయసద్దయోజనాలక్ఖణో వేవచనహారో నామ. తస్మా ఏకస్మిం అత్థే అనేకపరియాయసద్దయోజనాలక్ఖణో ‘‘వేవచనహారో’’తి వేదితబ్బం.
౧౧. ధమ్మన్తి ఖన్ధాదిధమ్మం. పఞ్ఞత్తీహీతి పఞ్ఞాపనేహి పకారేహి ఞాపనేహి, అసఙ్కరతో వా ఠపనేహి. వివిధాహీతి నిక్ఖేపప్పభవాదివసేన అనేకవిధాహి. సో ఆకారోతి యో ఏకస్సేవత్థస్స నిక్ఖేపప్పభవపఞ్ఞత్తిఆదివసేన అనేకాహి పఞ్ఞత్తీహి పఞ్ఞాపనాకారో. ఞేయ్యో పఞ్ఞత్తి నామ హారోతి పఞ్ఞత్తిహారో నామాతి ఞాతబ్బో. తస్మా ఏకేకస్స ధమ్మస్స అనేకాహి పఞ్ఞత్తీహి పఞ్ఞాపేతబ్బాకారవిభావనలక్ఖణో ‘‘పఞ్ఞత్తిహారో’’తి వేదితబ్బం.
౧౨. పటిచ్చుప్పాదోతి పటిచ్చసముప్పాదో. ఇన్ద్రియఖన్ధాతి ఇన్ద్రియాని చ ఖన్ధా చ. ధాతుఆయతనాతి ధాతుయో చ ఆయతనాని చ. ఏతేహీతి యో ద్వాదసపదికో పచ్చయాకారో యాని చ ద్వావీసతిన్ద్రియాని యే చ పఞ్చక్ఖన్ధా యా చ అట్ఠారస ధాతుయో యాని చ ద్వాదసాయతనాని, ఏతేహి సుత్తే ఆగతపదత్థముఖేన నిద్ధారియమానేహి. ఓతరతి యోతి యో సంవణ్ణనానయో ఓగాహతి, పటిచ్చసముప్పాదాదికే అనుపవిసతీతి అత్థో. ఓతరణో నామ సో హారోతి యో యథావుత్తో సంవణ్ణనావిసేసో, సో ఓతరణహారో నామ. చ-సద్దేన చేత్థ సుఞ్ఞతముఖాదీనం గాథాయం అవుత్తానమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఏవం పటిచ్చసముప్పాదాదిముఖేహి సుత్తత్థస్స ఓతరణలక్ఖణో ఓతరణో హారో నామాతి వేదితబ్బం.
౧౩. విస్సజ్జితమ్హీతి బుద్ధాదీహి బ్యాకతే. పఞ్హేతి ఞాతుం ఇచ్ఛితే అత్థే. గాథాయన్తి గాథారుళ్హే. ఇదఞ్చ పుచ్ఛన్తా యేభుయ్యేన గాథాబన్ధవసేన పుచ్ఛన్తీతి కత్వా వుత్తం. యమారబ్భాతి సా పన గాథా యం అత్థం ఆరబ్భ అధికిచ్చ పుచ్ఛితా, తస్స అత్థస్స. సుద్ధాసుద్ధపరిక్ఖాతి పదం సోధితం, ఆరమ్భో న సోధితో, పదఞ్చ సోధితం ఆరమ్భో చ సోధితోతి ఏవం పదాదీనం సోధితాసోధితభావవిచారో. హారో సో సోధనోనామాతి యథావుత్తవిచారో సోధనో హారో నామ. ఏవం సుత్తే పదపదత్థపఞ్హారమ్భానం సోధనలక్ఖణో ‘‘సోధనో హారో’’తి వేదితబ్బం.
౧౪. ఏకత్తతాయాతి ఏకస్స భావో ఏకత్తం, ఏకత్తమేవ ఏకత్తతా, తాయ ఏకత్తతాయ. ఏక-సద్దో చేత్థ సమానసద్దపరియాయో, తస్మా సామఞ్ఞేనాతి అత్థో. విసిట్ఠా మత్తా విమత్తా, విమత్తావ వేమత్తం, తస్స భావో వేమత్తతా, తాయ వేమత్తతాయ, విసేసేనాతి అత్థో. తే న వికప్పయితబ్బాతి యే ధమ్మా ‘‘దుక్ఖం సముదయో’’తిఆదినా సామఞ్ఞేన, ‘‘జాతి జరా కామతణ్హా భవతణ్హా’’తిఆదినా విసేసేన చ సుత్తే దేసితా, తే ‘‘కిమేత్థ సామఞ్ఞం, కో వా విసేసో’’తి ఏవం సామఞ్ఞవిసేసవికప్పనవసేన న వికప్పయితబ్బా. కస్మా? సామఞ్ఞవిసేసకప్పనాయ వోహారభావేన అనవట్ఠానతో కాలదిసావిసేసాదీనం వియ అపేక్ఖాసిద్ధితో చ. యథా హి ‘‘అజ్జ హియ్యో స్వే’’తి వుచ్చమానా కాలవిసేసా అనవట్ఠితసభావా ‘‘పురిమా దిసా పచ్ఛిమా దిసా’’తి వుచ్చమానా దిసావిసేసా చ, ఏవం సామఞ్ఞవిసేసాపి. తథా హి ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి వుచ్చమానం జాతిఆదిఅపేక్ఖాయ సామఞ్ఞమ్పి సమానం సచ్చాపేక్ఖాయ విసేసో హోతి. ఏస నయో సముదయాదీసుపి. ఏసో హారో అధిట్ఠానోతి ఏవం సుత్తాగతానం ధమ్మానం అవికప్పనవసేన సామఞ్ఞవిసేసనిద్ధారణలక్ఖణో అధిట్ఠానో హారో నామాతి అత్థో.
౧౫. యే ధమ్మాతి యే అవిజ్జాదికా పచ్చయధమ్మా. యం ధమ్మన్తి యం సఙ్ఖారాదికం పచ్చయుప్పన్నధమ్మం. జనయన్తీతి నిబ్బత్తేన్తి. పచ్చయాతి సహజాతపచ్చయభావేన. పరమ్పరతోతి పరమ్పరపచ్చయభావేన, అనురూపసన్తానఘటనవసేన పచ్చయో హుత్వాతి అత్థో. ఉపనిస్సయకోటి హి ఇధాధిప్పేతా. పురిమస్మిం అవసిట్ఠో పచ్చయభావో. హేతుమవకడ్ఢయిత్వాతి తం యథావుత్తపచ్చయసఙ్ఖాతం జనకాదిభేదభిన్నం హేతుం ఆకడ్ఢిత్వా సుత్తతో నిద్ధారేత్వా యో సంవణ్ణనాసఙ్ఖాతో, ఏసో హారో పరిక్ఖారోతి ఏవం సుత్తే ఆగతధమ్మానం పరిక్ఖారసఙ్ఖాతే హేతుపచ్చయే నిద్ధారేత్వా సంవణ్ణనలక్ఖణో పరిక్ఖారో హారోతి అత్థో.
౧౬. యే ధమ్మాతి యే సీలాదిధమ్మా. యంమూలాతి యేసం సమాధిఆదీనం మూలభూతా, తే తేసం సమాధిఆదీనం పదట్ఠానభావేన సమారోపయితబ్బాతి సమ్బన్ధో. యే చేకత్థా పకాసితా మునినాతి యే చ రాగవిరాగాచేతోవిముత్తిసేక్ఖఫలకామధాతుసమతిక్కమనాదిసద్దా అనాగామిఫలత్థతాయ ఏకత్థా బుద్ధమునినా పరిదీపితా, తే అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనభావేన సమారోపయితబ్బాతి సమ్బన్ధో. సమారోపనఞ్చేత్థ సుత్తే యథారుతవసేన నిద్ధారణవసేన వా గయ్హమానస్స సిక్ఖత్తయసఙ్ఖాతస్స సీలాదిక్ఖన్ధత్తయస్స పరియాయన్తరవిభావనముఖేన భావనాపారిపూరికథనం, భావనాపారిపూరీ చ పహాతబ్బస్స పహానేనాతి పహానసమారోపనాపి అత్థతో దస్సితా ఏవ హోతి. ఏస సమారోపనో హారోతి ఏస సుత్తే ఆగతధమ్మానం పదట్ఠానవేవచనభావనాపహానసమారోపనవిచారణలక్ఖణో సమారోపనో నామ హారోతి అత్థో.
నయసఙ్ఖేపో
౧౭. ఏవం గాథాబన్ధవసేన సోళసపి హారే నిద్దిసిత్వా ఇదాని నయే నిద్దిసితుం ‘‘తణ్హఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తణ్హఞ్చ అవిజ్జమ్పి చాతి సుత్తే ఆగతం అత్థతో నిద్ధారణవసేన వా గహితం తణ్హం అవిజ్జఞ్చ యో నేతీతి సమ్బన్ధో. యో సంవణ్ణనావిసేసో తం నేతి సంకిలేసపక్ఖం పాపేతి సంకిలేసవసేన సుత్తత్థం యోజేతీతి అధిప్పాయో. సమథేనాతి సమాధినా. విపస్సనాయాతి పఞ్ఞాయ, యో నేతి వోదానపక్ఖం పాపేతి, తథా సుత్తత్థం యోజేతీతి అధిప్పాయో. సచ్చేహి యోజయిత్వాతి నయన్తో చ తణ్హా చ అవిజ్జా చ భవమూలకత్తా సముదయసచ్చం, అవసేసా తేభూమకధమ్మా దుక్ఖసచ్చం, సమథవిపస్సనా మగ్గసచ్చం, తేన పత్తబ్బా అసఙ్ఖతధాతు నిరోధసచ్చన్తి ఏవం ఇమేహి చతూహి సచ్చేహి యోజేత్వా. అయం నయో నన్దియావట్టోతి యో తణ్హావిజ్జాహి సంకిలేసపక్ఖస్స సుత్తత్థస్స సమథవిపస్సనాహి వోదానపక్ఖస్స చతుసచ్చయోజనముఖేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో, అయం నన్దియావట్టో నయో నామాతి అత్థో. ఏత్థ చ నయస్స భూమి గాథాయం ‘‘నయో’’తి వుత్తా, తస్మా సంవణ్ణనావిసేసోతి వుత్తం. న హి అత్థనయో సంవణ్ణనా, చతుసచ్చపటివేధస్స అనురూపో పుబ్బభాగే అనుగాహణనయో అత్థనయో. తస్స పన యా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదీనం వసేన తణ్హాదిముఖేన నయభూమిరచనా, తత్థ నయవోహారో.
౧౮. అకుసలేతి ద్వాదసచిత్తుప్పాదసఙ్గహితే సబ్బేపి అకుసలే ధమ్మే. సమూలేహీతి అత్తనో మూలేహి, లోభదోసమోహేహీతి అత్థో. కుసలేతి సబ్బేపి చతుభూమకే కుసలే ధమ్మే. కుసలమూలేహీతి కుసలేహి అలోభాదిమూలేహి యో నేతి. నయన్తో చ కుసలాకుసలం మాయామరీచిఆదయో వియ అభూతం న హోతీతి భూతం. పటఘటాదయో వియ న సమ్ముతిసచ్చమత్తన్తి తథం. అకుసలస్స ఇట్ఠవిపాకతాభావతో కుసలస్స చ అనిట్ఠవిపాకతాభావతో విపాకే సతి అవిసంవాదకత్తా అవితథం నేతి. ఏవమేతేసం తిణ్ణమ్పి పదానం కుసలాకుసలవిసేసనతా దట్ఠబ్బా. అథ వా అకుసలమూలేహి అకుసలాని కుసలమూలేహి చ కుసలాని నయన్తో అయం నయో భూతం తథం అవితథం నేతి, చత్తారి సచ్చాని నిద్ధారేత్వా యోజేతీతి అత్థో. దుక్ఖాదీని హి బాధకాదిభావతో అఞ్ఞథాభావాభావేన భూతాని, సచ్చసభావత్తా తథాని, అవిసంవాదనతో అవితథాని. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథానీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౦). తిపుక్ఖలం తం నయం ఆహూతి యో అకుసలమూలేహి సంకిలేసపక్ఖస్స కుసలమూలేహి వోదానపక్ఖస్స సుత్తత్థస్స చతుసచ్చయోజనముఖేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో, తం తిపుక్ఖలం నయన్తి వదన్తీతి అత్థో.
౧౯. విపల్లాసేహీతి అసుభే సుభన్తిఆదినయప్పవత్తేహి చతూహి విపల్లాసేహి. కిలేసేతి కిలిస్సన్తి విబాధియన్తీతి కిలేసా, సంకిలిట్ఠధమ్మా, సంకిలేసపక్ఖన్తి అత్థో. కేచి ‘‘సంకిలేసే’’తిపి పఠన్తి, కిలేససహితేతి అత్థో. ఇన్ద్రియేహీతి సద్ధాదీహి ఇన్ద్రియేహి. సద్ధమ్మేతి పటిపత్తిపటివేధసద్ధమ్మే, వోదానపక్ఖన్తి అత్థో. ఏతం నయన్తి యో సుభసఞ్ఞాదీహి విపల్లాసేహి సకలస్స సంకిలేసపక్ఖస్స సద్ధిన్ద్రియాదీహి వోదానపక్ఖస్స చతుసచ్చయోజనవసేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో, ఏతం నయం నయవిదూ సద్ధమ్మనయకోవిదా, అత్థనయకుసలా ఏవ వా సీహవిక్కీళితం నయన్తి వదన్తీతి అత్థో.
౨౦. వేయ్యాకరణేసూతి తస్స తస్స అత్థనయస్స యోజనత్థం కతేసు సుత్తస్స అత్థవిస్సజ్జనేసూతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘తహిం తహి’’న్తి. కుసలాకుసలాతి వోదానియా సంకిలేసికా చ తస్స తస్స నయస్స దిసాభూతధమ్మా. వుత్తాతి సుత్తతో నిద్ధారేత్వా కథితా. మనసా వోలోకయతేతి తే యథావుత్తధమ్మే చిత్తేనేవ ‘‘అయం పఠమా దిసా అయం దుతియా దిసా’’తిఆదినా తస్స తస్స నయస్స దిసాభావేన ఉపపరిక్ఖతి, విచారేతీతి అత్థో. ‘‘ఓలోకయతే తే అబహీ’’తిపి పాఠో. తత్థ తేతి తే యథావుత్తధమ్మే. అబహీతి అబ్భన్తరం, చిత్తే ఏవాతి అత్థో. తం ఖు దిసాలోచనం ఆహూతి ఓలోకయతేతి ఏత్థ యదేతం ఓలోకనం, తం దిసాలోచనం నామ నయం వదన్తి. ఖు-తి చ నిపాతో అవధారణే. తేన ఓలోకనమేవ అయం నయో, న కోచి అత్థవిసేసోతి దస్సేతి.
౨౧. ఓలోకేత్వాతి పఠమాదిదిసాభావేన ఉపపరిక్ఖిత్వా. దిసాలోచనేనాతి దిసాలోచననయేన కరణభూతేన. యేన హి విధినా తస్స తస్స అత్థనయస్స యోజనాయ దిసా ఓలోకీయన్తి, సో విధి దిసాలోచనన్తి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఉక్ఖిపియాతి ఉద్ధరిత్వా, దిసాభూతధమ్మే సుత్తతో నిద్ధారేత్వాతి అత్థో. ‘‘ఉక్ఖిపియ యో సమానేతీ’’తిపి పఠన్తి, తస్సత్థో – ‘‘యో తేసం దిసాభూతధమ్మానం సమానయనం కరోతీ’’తి. యన్తి వా కిరియాపరామసనం. సమానేతీతి సమం, సమ్మా వా ఆనేతి తస్స తస్స నయస్స యోజనావసేన. కే పన ఆనేతి? సబ్బే కుసలాకుసలే తంతంనయదిసాభూతే. అయం నయోతి సమానేతీతి ఏత్థ యదేతం తంతంనయదిసాభూతధమ్మానం సమానయనం, అయం అఙ్కుసో నామ నయోతి అత్థో. ఏతఞ్చ ద్వయం ‘‘వోహారనయో, కమ్మనయో’’తి చ వుచ్చతి.
౨౨. ఏవం హారే నయే చ నిద్దిసిత్వా ఇదాని నేసం యోజనక్కమం దస్సేన్తో ‘‘సోళస హారా పఠమ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పఠమం సోళస హారా ‘‘యోజేతబ్బా’’తి వచనసేసో. హారసంవణ్ణనా పఠమం కాతబ్బా బ్యఞ్జనపరియేట్ఠిభావతోతి అధిప్పాయో. దిసలోచనతోతి దిసాలోచనేన, అయమేవ వా పాఠో. అఙ్కుసేన హీతి హి-సద్దో నిపాతమత్తం. సేసం ఉత్తానమేవ.
ద్వాదసపదం
౨౩. ఇదాని యేసం బ్యఞ్జనపదానం అత్థపదానఞ్చ వసేన ద్వాదస పదాని సుత్తన్తి వుత్తం, తాని పదాని నిద్దిసితుం ‘‘అక్ఖరం పద’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అపరియోసితే పదే వణ్ణో అక్ఖరం పరియాయవసేన అక్ఖరణతో అసఞ్చరణతో. న హి వణ్ణస్స పరియాయో విజ్జతి, అథ వణ్ణోతి కేనట్ఠేన వణ్ణో? అత్థసంవణ్ణనట్ఠేన. వణ్ణో ఏవ హి ఇత్తరఖణతాయ అపరాపరభావేన పవత్తో పదాదిభావేన గయ్హమానో యథాసమ్బన్ధం తం తం అత్థం వదతి. ఏకక్ఖరం వా పదం అక్ఖరం, కేచి పన ‘‘మనసా దేసనావాచాయ అక్ఖరణతో అక్ఖర’’న్తి వదన్తి.
పదన్తి పజ్జతి అత్థో ఏతేనాతి పదం, తం నామపదం ఆఖ్యాతపదం ఉపసగ్గపదం నిపాతపదన్తి చతుబ్బిధం. తత్థ ‘‘ఫస్సో వేదనా చిత్త’’న్తి ఏవమాదికం సత్వప్పధానం నామపదం. ‘‘ఫుసతి వేదయతి విజానాతీ’’తి ఏవమాదికం కిరియాపధానం ఆఖ్యాతపదం. కిరియావిసేసగ్గహణనిమిత్తం ‘‘ప’’ ఇతి ఏవమాదికం ఉపసగ్గపదం. కిరియాయ సత్వస్స చ సరూపవిసేసప్పకాసనహేతుభూతం ‘‘ఏవ’’న్తి ఏవమాదికం నిపాతపదం.
బ్యఞ్జనన్తి సఙ్ఖేపతో వుత్తం పదాభిహితం అత్థం బ్యఞ్జయతీతి బ్యఞ్జనం, వాక్యం. తం పన అత్థతో పదసముదాయోతి దట్ఠబ్బం. పదమత్తసవనేపి హి అధికారాదివసేన లబ్భమానేహి పదన్తరేహి అనుసన్ధానం కత్వావ అత్థసమ్పటిపత్తి హోతీతి వాక్యమేవ అత్థం బ్యఞ్జయతి. నిరుత్తీతి ఆకారాభిహితం నిబ్బచనం నిరుత్తి.
నిద్దేసోతి నిబ్బచనవిత్థారో నిరవసేసదేసనత్తా నిద్దేసో. పదేహి వాక్యస్స విభాగో ఆకారో. యది ఏవం పదతో ఆకారస్స కో విసేసోతి? అపరియోసితే వాక్యే అవిభజ్జమానే వా తదవయవో పదం. ఉచ్చారణవసేన పరియోసితే వాక్యే విభజ్జమానే వా తదవయవో ఆకారోతి అయమేతేసం విసేసో. ఛట్ఠం వచనం ఛట్ఠవచనం. ఆకారో ఛట్ఠవచనం ఏతస్సాతి ఆకారఛట్ఠవచనం, బ్యఞ్జనపదం. ఏత్థ చ బ్యఞ్జనన్తి ఇమస్స పదస్స అనన్తరం వత్తబ్బం ఆకారపదం నిద్దేసపదానన్తరం వదన్తేన ‘‘ఆకారఛట్ఠవచన’’న్తి వుత్తం, పదానుపుబ్బికం పన ఇచ్ఛన్తేహి తం బ్యఞ్జనపదానన్తరమేవ కాతబ్బం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘అపరిమాణా బ్యఞ్జనా అపరిమాణా ఆకారాతి, బ్యఞ్జనేహి వివరతి ఆకారేహి విభజతీ’’తి చ. కేచి పన ‘‘ఆకారపదబ్యఞ్జననిరుత్తియో చ నిద్దేసో’’తి పఠన్తి. ఏత్తావ బ్యఞ్జనం సబ్బన్తి యానిమాని అక్ఖరాదీని నిద్దిట్ఠాని, ఏత్తకమేవ సబ్బం బ్యఞ్జనం, ఏతేహి అసఙ్గహితం బ్యఞ్జనం నామ నత్థీతి అత్థో.
౨౪. సఙ్కాసనాతి సంఖిత్తేన కాసనా. పకాసనాతి పఠమం కాసనా, కాసీయతి దీపీయతీతి అత్థో. ఇమినా హి అత్థపదద్వయేన అక్ఖరపదేహి విభావియమానో అత్థాకారో గహితో. యస్మా అక్ఖరేహి సుయ్యమానేహి సుణన్తానం విసేసవిధానస్స కతత్తా పదపరియోసానే పదత్థసమ్పటిపత్తి హోతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘తత్థ భగవా అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతి పదేహి పకాసేతీతి, అక్ఖరేహి పదేహి చ ఉగ్ఘాటేతీ’’తి చ.
వివరణాతి విత్థారణా. విభజనా చ ఉత్తానీకమ్మఞ్చ పఞ్ఞత్తి చ విభజనుత్తానీకమ్మపఞ్ఞత్తి. తత్థ విభజనాతి విభాగకరణం, ఉభయేనాపి నిద్దిసనమాహ. ఇధ పురిమనయేనేవ బ్యఞ్జనాకారేహి నిద్దిసియమానో అత్థాకారో దస్సితోతి దట్ఠబ్బం. ఉత్తానీకమ్మం పాకటకరణం. పకారేహి ఞాపనం పఞ్ఞత్తి. ద్వయేనాపి పటినిద్దిసనం కథేతి. ఏత్థాపి నిరుత్తినిద్దేససఙ్ఖాతేహి బ్యఞ్జనపదేహి నిద్దిసియమానో అత్థాకారో వుత్తో, యో పటినిద్దిసీయతీతి వుచ్చతి. ఏతేహీతి ఏతేహి ఏవ సఙ్కాసనాదివినిముత్తస్స దేసనాత్థస్స అభావతో. అత్థోతి సుత్తత్థో. కమ్మన్తి ఉగ్ఘటనాదికమ్మం. సుత్తత్థేన హి దేసనాయ పవత్తియమానేన ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదివేనేయ్యానం చిత్తసన్తానస్స పబోధనకిరియానిబ్బత్తి. సో చ సుత్తత్థో సఙ్కాసనాదిఆకారోతి. తేన వుత్తం – ‘‘అత్థో కమ్మఞ్చ నిద్దిట్ఠ’’న్తి.
౨౫. తీణీతి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం, తయోతి వుత్తం హోతి. నవహి పదేహీతి నవహి కోట్ఠాసేహి. అత్థో సమాయుత్తోతి అత్థో సమ్మా యుత్తో న వినా వత్తతి. సబ్బస్స హి బుద్ధవచనస్స చతుసచ్చప్పకాసనతో అత్థనయానఞ్చ చతుసచ్చయోజనవసేన పవత్తనతో సబ్బో పాళిఅత్థో అత్థనయత్తయసఙ్గహితో సఙ్కాసనాదిఆకారవిసేసవుత్తి చాతి.
౨౬. ఇదాని యథానిద్దిట్ఠే దేసనాహారాదికే నేత్తిప్పకరణస్స పదత్థే సుఖగ్గహణత్థం గణనవసేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా దస్సేన్తో ‘‘అత్థస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చతుబ్బీసాతి సోళస హారా ఛ బ్యఞ్జనపదాని ద్వే కమ్మనయాతి ఏవం చతుబ్బీస. ఉభయన్తి ఛ అత్థపదాని తయో అత్థనయాతి ఇదం నవవిధం యథావుత్తం చతుబ్బీసవిధఞ్చాతి ఏతం ఉభయం. సఙ్కలయిత్వాతి సమ్పిణ్డేత్వా. ‘‘సఙ్ఖేపయతో’’తిపి పాఠో, ఏకతో కరోన్తస్సాతి అత్థో. ఏత్తికాతి ఏతప్పమాణా, ఇతో వినిముత్తో కోచి నేత్తిపదత్థా నత్థీతి అత్థో.
ఏవం తేత్తింసపదత్థాయ నేత్తియా సుత్తస్స అత్థపరియేసనాయ యో ‘‘సోళస హారా పఠమ’’న్తి నయేహి పఠమం హారా సంవణ్ణేతబ్బాతి హారనయానం సంవణ్ణనాక్కమో దస్సితో, స్వాయం హారనయానం దేసనాక్కమేనేవ సిద్ధో. ఏవం సిద్ధే సతి అయం ఆరమ్భో ఇమమత్థం దీపేతి – సబ్బేపిమే హారా నయా చ ఇమినా దస్సితక్కమేనేవ సుత్తేసు సంవణ్ణనావసేన యోజేతబ్బా, న ఉప్పటిపాటియాతి.
కిం పనేత్థ కారణం, యదేతే హారా నయా చ ఇమినావ కమేన దేసితాతి? యదిపి నాయమనుయోగో కత్థచి అనుక్కమే నివిసతి, అపి చ ధమ్మదేసనాయ నిస్సయఫలతదుపాయసరీరభూతానం అస్సాదాదీనం విభావనసభావత్తా పకతియా సబ్బసుత్తానురూపాతి సువిఞ్ఞేయ్యభావతో పరేసఞ్చ సంవణ్ణనావిసేసానం విచయహారాదీనం పతిట్ఠాభావతో పఠమం దేసనాహారో దస్సితో.
పదపుచ్ఛావిస్సజ్జనపుబ్బాపరానుగీతీహి సద్ధిం దేసనాహారపదత్థానం పవిచయసభావతాయ తస్స అనన్తరం విచయో. తథా హి వక్ఖతి ‘‘పదం విచినతి…పే… ఆణత్తిం విచినతి అనుగీతిం విచినతీ’’తి.
విచయేన హారేన పవిచితానం అత్థానం యుత్తాయుత్తివిచారణా యుత్తాతి యుత్తివిచారణభావతో విచయానన్తరం యుత్తిహారో వుత్తో. తథా హి వక్ఖతి – ‘‘విచయేన హారేన విచినిత్వా యుత్తిహారేన యోజేతబ్బ’’న్తి.
యుత్తాయుత్తానంయేవ అత్థానం ఉపపత్తిఅనురూపం కారణపరమ్పరాయ నిద్ధారణలక్ఖణం పదట్ఠానచిన్తనం కత్తబ్బన్తి యుత్తిహారానన్తరం పదట్ఠానహారో దస్సితో. తథా హి వక్ఖతి – ‘‘యో కోచి ఉపనిస్సయో యో కోచి పచ్చయో చ, సబ్బో సో పదట్ఠాన’’న్తి.
యుత్తాయుత్తానం కారణపరమ్పరాయ పరిగ్గహితసభావానంయేవ చ ధమ్మానం అవుత్తానమ్పి ఏకలక్ఖణతాయ గహణం కాతబ్బన్తి దస్సనత్థం పదట్ఠానానన్తరం లక్ఖణో హారో వుత్తో. తథా హి లక్ఖణహారవిభఙ్గే ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా పటిచ్చసముప్పాదం దస్సేత్వా ‘‘ఏవం యే ధమ్మా ఏకలక్ఖణా’’తిఆది వుత్తం.
అత్థతో నిద్ధారితానమ్పి ధమ్మానం నిబ్బచనాదీని వత్తబ్బాని, న సుత్తే సరూపతో ఆగతానమేవాతి దస్సనత్థం లక్ఖణానన్తరం చతుబ్యూహో వుత్తో. ఏవఞ్హి నిరవసేసతో అత్థావబోధో హోతి, ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘యదా హి భిక్ఖు అత్థస్స చ నామం జానాతి ధమ్మస్స చ నామం జానాతి తథా తథా నం అభినిరోపేతీ’’తి అనవసేసపరియాదానం వక్ఖతి. తథా ‘‘పునప్పునం గబ్భముపేతీ’’తి ఏత్థ ‘‘యే జరామరణేన అట్టియితుకామా భవిస్సన్తి, తే భవిస్సన్తి భోజనే మత్తఞ్ఞునో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారా’’తిఆదినా సమ్మాపటిపత్తిం అధిప్పాయభావేన వక్ఖతి.
నిబ్బచనాధిప్పాయనిదానవచనేహి సద్ధిం సుత్తే పదత్థానం సుత్తన్తరసంసన్దనసఙ్ఖాతే పుబ్బాపరవిచారే దస్సితే తేసం సభాగవిసభాగధమ్మన్తరావట్టనం సుఖేన సక్కా దస్సేతున్తి చతుబ్యూహానన్తరం ఆవట్టో వుత్తో. తేనేవ హి ‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథా’’తి గాథాయం ఆరమ్భనిక్కమనబుద్ధసాసనయోగధుననేహి వీరియసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియాని నిద్ధారేత్వా తదనుయోగస్స మూలం ‘‘పమాదో’’తి సుత్తన్తరే దస్సితో పమాదో ఆవట్టితో.
సభాగవిసభాగధమ్మావట్టనే నియోజితే సాధారణాసాధారణవసేన సంకిలేసవోదానధమ్మానం పదట్ఠానతో భూమితో చ విభాగో సక్కా సుఖేన యోజితున్తి ఆవట్టానన్తరం విభత్తిహారో వుత్తో. యతో విభత్తిహారవిభఙ్గే ‘‘కతమే ధమ్మా సాధారణా? ద్వే ధమ్మా సాధారణా, నామసాధారణా వత్థుసాధారణా చా’’తి ఆరభిత్వా ‘‘మిచ్ఛత్తనియతానం సత్తానం అనియతానఞ్చ సత్తానం దస్సనప్పహాతబ్బా కిలేసా సాధారణా, పుథుజ్జనస్స సోతాపన్నస్స చ కామరాగబ్యాపాదా సాధారణా’’తిఆదినా సభాగవిసభాగపరియాయవన్తేయేవ ధమ్మే విభజిస్సతి.
సావజ్జానవజ్జధమ్మానం సప్పటిభాగాభావతో తేసం విభాగే కతే సుత్తాగతే ధమ్మే అకసిరేన పటిపక్ఖతో పరివత్తేతుం సక్కాతి విభత్తిఅనన్తరం పరివత్తనహారో వుత్తో. తథా హి ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్స పురిసపుగ్గలస్స మిచ్ఛాదిట్ఠి నిజ్జిణ్ణా భవతీ’’తి పటివిభత్తసభావే ఏవ ధమ్మే పరివత్తనహారవిభఙ్గే ఉదాహరిస్సతి.
పటిపక్ఖతో పరివత్తితాపి ధమ్మా పరియాయవచనేహి బోధేతబ్బా, న సుత్తే ఆగతాయేవాతి దస్సనత్థం పరివత్తనానన్తరం వేవచనహారో వుత్తో.
ఏవం తే ధమ్మా పరియాయసద్దతోపి విభావితా హోన్తీతి పరియాయతో పకాసితానం ధమ్మానం పభేదతో పఞ్ఞత్తివసేన విభజనం సుఖేన సక్కా ఞాతున్తి వేవచనహారానన్తరం పఞ్ఞత్తిహారో వుత్తో. తథా హి సుత్తే ఆగతధమ్మానం పరియాయపఞ్ఞత్తివిభాగం సుబోధనఞ్చ పఞ్ఞత్తిహారవిభఙ్గే వక్ఖతి.
పభావపరిఞ్ఞాదిపఞ్ఞత్తివిభాగముఖేన పటిచ్చసముప్పాదసచ్చాదిధమ్మవిభాగే కతే సుత్తే ఆగతధమ్మానం పటిచ్చసముప్పాదాదిముఖేన అవధారణం సక్కా దస్సేతున్తి పఞ్ఞత్తిఅనన్తరం ఓతరణో హారో వుత్తో. తథా హి ‘‘ఉద్ధం అధో’’తి గాథం ఉద్దిసిత్వా ‘‘విప్పముత్తో’’తి పదేన అసేక్ఖం విజ్జం నిద్ధారేత్వా ‘‘విజ్జుప్పాదా అవిజ్జానిరోధో’’తిఆదినా పటిచ్చసముప్పాదం ఉదాహరిస్సతి.
ధాతాయతనాదీసు ఓతారితానం సుత్తే పదత్థానం పుచ్ఛారమ్భవిసోధనం సక్కా సుఖేన సమ్పాదేతున్తి ఓతరణానన్తరం సోధనో హారో వుత్తో. తథా హి వక్ఖతి – ‘‘యత్థ ఏవం సుద్ధో ఆరమ్భో, సో పఞ్హో విస్సజ్జితో భవతీ’’తిఆది.
విసోధితేసు సుత్తే పదపదత్థేసు తత్థ లబ్భమానసామఞ్ఞవిసేసభావో సుకరో హోతీతి దస్సేతుం సోధనానన్తరం అధిట్ఠానో హారో దస్సితో. సోధనో హి అధిట్ఠానస్స బహూపకారో, తతో ఏవ హి ‘‘యథా యథా వా పన పుచ్ఛితం, తథా తథా విస్సజ్జయితబ్బ’’న్తి వక్ఖతి.
సామఞ్ఞవిసేసభూతేసు సాధారణాసాధారణేసు ధమ్మేసు పవేదితేసు పరిక్ఖారసఙ్ఖాతస్స సాధారణాసాధారణరూపస్స పచ్చయహేతురాసిస్స పభేదో సువిఞ్ఞేయ్యోతి అధిట్ఠానానన్తరం పరిక్ఖారో వుత్తో. తథా హి వక్ఖతి ‘‘అసాధారణలక్ఖణో హేతు, సాధారణలక్ఖణో పచ్చయో. యథా కిం భవే, యథా అఙ్కురస్స నిబ్బత్తియా బీజం అసాధారణం, పథవీ ఆపో చ సాధారణా’’తిఆది.
అసాధారణే సాధారణే చ కారణే దస్సితే తస్స అత్తనో ఫలేసు కారణాకారో తేసం హేతుఫలానం పభేదతో దేసనాకారో భావేతబ్బపహాతబ్బధమ్మానం భావనాపహానాని చ నిద్ధారేత్వా వుచ్చమానాని సమ్మా సుత్తస్స అత్థం తథత్తావబోధాయ సంవత్తన్తీతి పరిక్ఖారానన్తరం సమారోపనో హారో దస్సితోతి. ఇదం హారానం అనుక్కమకారణం.
నయానం పన వేనేయ్యత్తయప్పయోజితత్తా అత్థనయత్తయూపదేసస్స తదనుక్కమేనేవ నన్దియావట్టాదీనం తిణ్ణం అత్థనయానం కమో వేదితబ్బో. ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదయో హి తయో వేనేయ్యా నన్దియావట్టాదయో పయోజేన్తి. తస్మా తే ఉద్దేసనిద్దేసపటినిద్దేసా వియ యథాక్కమం తేసం ఉపకారాయ సవంత్తన్తీతి. తథా హి నేసం చత్తారో ఛ అట్ఠ చ మూలపదా నిద్దిట్ఠా. ఇతరస్స పన నయద్వయస్స అత్థనయత్తయస్స భూమియా ఆలోచనం తస్స తత్థ సమానయనఞ్చాతి ఇమినా కారణేన ఉద్దేసక్కమో వేదితబ్బో. న హి సక్కా అనోలోకేత్వా సమానేతున్తి.
ఏతపరమతా చ హారానం ఏత్తకేహి పకారవిసేసేహి అత్థనయత్తయసహితేహి సుత్తస్స అత్థో నిద్ధారియమానో వేనేయ్యానం అలమనుత్తరాయ పఠమాయ భూమియా సమధిగమాయాతి వేదితబ్బో. దస్సనభూమిసమనుప్పత్తిఅత్థా హి నేత్తిప్పకరణదేసనాతి. అథ వా ఏతదన్తోగధత్తా సబ్బేసం సుత్తస్స సంవణ్ణనావిసేసానం ఏత్తావతా హారానం దట్ఠబ్బా. యత్తకా హి సుత్తస్స సంవణ్ణనావిసేసా, సబ్బే తే నేత్తిఉపదేసాయత్తాతి వుత్తోవాయమత్థో.
తథా హి యే కేచి సుత్తస్స సంవణ్ణనాపకారా నిద్దిసీయన్తి. సేయ్యథిదం – సుత్తస్స సముట్ఠానం వత్తబ్బం, అధిప్పాయో విభావేతబ్బో, అనేకధా పదత్థో సంవణ్ణేతబ్బో, విధి అనువాదో చ వేదితబ్బో, విరోధో సమాధాతబ్బో, అనుసన్ధియా అనురూపం నిగమేతబ్బన్తి. తథా సుత్తస్స పయోజనం పిణ్డత్థో పదత్థో అనుసన్ధి చోదనా పరిహారో చ అత్థం వదన్తేన వత్తబ్బాతి. తథా ఉపోగ్ఘాటపదవిగ్గహపదత్థచాలనాపచ్చుపట్ఠానాని వత్తబ్బానీతి.
తథా తిస్సో కథా ఏకనాళికా చతురస్సా నిసిన్నవత్తికా. తత్థ పాళిం వత్వా ఏకేకపదస్స అత్థకథనం ఏకనాళికా నామ.
పటిపక్ఖం దస్సేత్వా పటిపక్ఖస్స ఉపమం దస్సేత్వా సపక్ఖం దస్సేత్వా సపక్ఖస్స ఉపమం దస్సేత్వా కథనం చతురస్సా నామ.
విసభాగధమ్మవసేనేవ పరియోసానం గన్త్వా పున సభాగధమ్మవసేనేవ పరియోసానగమనం నిసిన్నవత్తికా నామ.
భేదకథాయ తత్వకథాయ పరియాయవచనేహి చ సుత్తం సంవణ్ణేతబ్బన్తి చ ఏవమాదయో. తేసమ్పి ఏత్థేవ అవరోధో, యస్మా తే ఇధ కతిపయహారసఙ్గహితాతి.
నయానం పన యస్మా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదయో తయో ఏవ వేనేయ్యా సచ్చాభిసమయభాగినో తదత్థాయ చ అత్థనయదేసనా, తస్మా సతిపి సంకిలేసవోదానధమ్మానం యథావుత్తమూలపదభేదతో వడ్ఢేత్వా విభజితబ్బప్పకారే తథా మూలపదాని అవడ్ఢేత్వా వేనేయ్యత్తయవసేనేవ ఏతపరమతా వుత్తా. నవసు నవసు ఏవ హి మూలపదేసు సబ్బేసం సంకిలేసవోదానధమ్మానం అన్తోగధభావతో న తాని వడ్ఢేతబ్బాని వేనేయ్యత్తయాధికారతో న హాపేతబ్బానీతి నయానం ఏతపరమతా దట్ఠబ్బా.
కమ్మనయానం పన ఆలోచనసమానయనతో అఞ్ఞస్స పకారన్తరస్స అసమ్భవతో ఏతపరమతా. హేత్వాదీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన ఫలభూమిఉపనిసాసభాగవిసభాగలక్ఖణనయాదయో పరిగ్గహితా. తేసు హేతూతి కారణం, యో ధమ్మోతిపి వుచ్చతి, సో పన పచ్చయభావేన ఏకవిధో. కారకో సమ్పాపకోతి దువిధో. పున కారకో ఞాపకో సమ్పాపకోతి తివిధో. హేతుహేతు పచ్చయహేతు ఉత్తమహేతు సాధారణహేతూతి చతుబ్బిధో. పచ్చయధమ్మో కుసలో అకుసలో సద్దో అరియమగ్గోతి పఞ్చవిధో. తథా సభాగహేతు అసభాగహేతు అజ్ఝత్తికహేతు బాహిరహేతు జనకహేతు పరిగ్గాహకహేతు సాధారణహేతు అసాధారణహేతు సమనన్తరహేతు పరమ్పరహేతు సహజాతహేతు అసహజాతహేతు సాసవహేతు అనాసవహేతూతిఆదినా అనేకవిధో చాతి వేదితబ్బో.
ఫలమ్పి పచ్చయుప్పన్నభావేన ఏకవిధం. అధిగన్తబ్బతోపి సమ్పాపకహేతువసేన ఫలపరియాయో లబ్భతీతి నిబ్బత్తేతబ్బఅధిగన్తబ్బభావతో దువిధం. ఞాపేతబ్బనిబ్బత్తేతబ్బపత్తబ్బతో తివిధం. పచ్చయుప్పన్నవిపాకకిరియావచనత్థనిబ్బానవసేన పఞ్చవిధం. సభాగహేతునిబ్బత్తం అసభాగహేతునిబ్బత్తన్తి ఏవమాదివసేన అనేకవిధఞ్చాతి వేదితబ్బం. తథా లోకియం లోకుత్తరన్తి. తత్థ లోకుత్తరం చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని. లోకియఫలం దువిధం కాయికం మానసఞ్చ. తత్థ కాయికం పఞ్చద్వారికం, అవసిట్ఠం మానసం. యఞ్చ తాయ తాయ సుత్తదేసనాయ సాధేతబ్బం, తదపి ఫలన్తి.
భూమీతి సాసవభూమి అనాసవభూమి సఙ్ఖతభూమి అసఙ్ఖతభూమి దస్సనభూమి భావనాభూమి పుథుజ్జనభూమి సేక్ఖభూమి అసేక్ఖభూమి సావకభూమి పచ్చేకబుద్ధభూమి సమ్మాసమ్బుద్ధభూమి ఝానభూమి అసమాహితభూమి పటిపజ్జమానభూమి పటిపన్నభూమి పఠమాభూమి యావ చతుత్థీభూమి కామావచరభూమి యావ లోకుత్తరభూమీతి బహువిధా. తత్థ సాసవభూమి పరిత్తమహగ్గతా ధమ్మా. అనాసవభూమి అప్పమాణా ధమ్మా. సఙ్ఖతభూమి నిబ్బానవజ్జా సబ్బే సభావధమ్మా. అసఙ్ఖతభూమి అప్పచ్చయా ధమ్మా. దస్సనభూమి పఠమమగ్గఫలధమ్మా. భావనాభూమి అవసిట్ఠమగ్గఫలధమ్మా. పుథుజ్జనభూమి హీనమజ్ఝిమా ధమ్మా. సేక్ఖభూమి చత్తారో అరియమగ్గధమ్మా హేట్ఠిమా చ తయో ఫలధమ్మా. అసేక్ఖభూమి అగ్గఫలధమ్మా. సావకపచ్చేకబుద్ధబుద్ధధమ్మా సావకాదిభూమియో. ఝానభూమి ఝానధమ్మా. అసమాహితభూమి ఝానవజ్జితా ధమ్మా. పటిపజ్జమానభూమి మగ్గధమ్మా. పటిపన్నభూమి ఫలధమ్మా. పఠమాదిభూమియో సహ ఫలేన చత్తారో మగ్గా అపరియాపన్నా ధమ్మా ‘‘పఠమాయ భూమియా పత్తియా’’తిఆదివచనతో. కామావచరాదిభూమియో కామావచరాదిధమ్మా. యే చ ధమ్మా తేసం తేసం హారనయానం పతిట్ఠానభావేన సుత్తేసు నిద్ధారీయన్తి, తేపి భూమియోతి విఞ్ఞాతబ్బా.
ఉపనిసాతి బలవకారణం, యో ఉపనిస్సయపచ్చయోతి వుచ్చతి. యఞ్చ సన్ధాయ సుత్తే ‘‘దుక్ఖూపనిసా సద్ధా సద్ధూపనిసం ‘సీల’న్తి యావ విముత్తూపనిసం విముత్తిఞాణదస్సన’’న్తి వుత్తం. అపి చ ఉపనిసాతి తస్మిం తస్మిం సమయే సిద్ధన్తే హదయభూతం అబ్భన్తరం వుచ్చతి. ఇధాపి నేత్తిహదయం, యం సమ్మా పరిగ్గణ్హన్తా ధమ్మకథికా తస్మిం తస్మిం సుత్తే ఆగతధమ్మముఖేన సబ్బహారనయయోజనాయ సమత్థా హోన్తి. కిం పనేతం నేత్తిహదయం? యదిదం ఏతస్సేవ తేత్తింసవిధస్స పకరణపదత్థసోళసస్స అట్ఠవీసతివిధపట్ఠానవిభఙ్గసహితస్స విసయో సహ నిమిత్తవిభాగేన అసఙ్కరతో వవత్థితో.
సేయ్యథిదం – దేసనాహారస్స అస్సాదాదయో విసయో, తస్స అస్సాదాదివిభావనలక్ఖణత్తా. తస్స అస్సాదో సుఖం సోమనస్సన్తి ఏవమాదివిభాగో, తస్స నిమిత్తం ఇట్ఠారమ్మణాది, అయఞ్చ అత్థో దేసనాహారవిచయహారనిద్దేసవణ్ణనాయం విత్థారతో పకాసితో ఏవ. సుత్తే ఆగతధమ్మస్స సభాగవిసభాగధమ్మావట్టనవిసయో ఆవట్టహారో, తదుభయఆవట్టనలక్ఖణత్తా. సుత్తే ఆగతధమ్మానం పచ్చనీకధమ్మవిసయో పరివత్తనహారో, పటిపక్ఖధమ్మపరివత్తనలక్ఖణత్తా. పదట్ఠానపరిక్ఖారేసు ఆసన్నకారణం ఉపనిస్సయకారణఞ్చ పదట్ఠానం, హేతు పరిక్ఖారోతి అయమేతేసం విసేసో.
సభాగవిసభాగధమ్మా చ తేసం తేసం ధమ్మానం అనుకూలపటికూలధమ్మా యథాక్కమం వేదితబ్బా. యథా – సమ్మాదిట్ఠియా సమ్మాసఙ్కప్పో సభాగో, మిచ్ఛాసఙ్కప్పో విసభాగోతి ఇమినా నయేన సబ్బం సభాగవిసభాగతో వేదితబ్బం.
లక్ఖణన్తి సభావో. సో హారనయానం నిద్దేసే విభావితో ఏవ.
యం పనేతం హేతుఆదివిసేసవినిముత్తం హారనయానం యోజనానిబన్ధనం, సో నయో. యథాహ – లక్ఖణహారే ‘‘ఏవం యే ధమ్మా ఏకలక్ఖణా కిచ్చతో చ లక్ఖణతో చ సామఞ్ఞతో చా’’తిఆది. తథా విచయేన హారేన విచినిత్వా యుత్తిహారేన యోజేతబ్బాతి. తథా సోధనహారాదీసు సుద్ధో ఆరమ్భో హోతి, సో పఞ్హో విస్సజ్జితో భవతీతి ఏవమాది. ఏకత్తాదయోపి నయా ఇధ నయోతి గహేతబ్బా.
ఏవం హేతుఫలాదీని ఉపధారేత్వా నేసం వసేన తత్థ తత్థ సుత్తే లబ్భమానపదత్థనిద్ధారణముఖేన యథాలక్ఖణం ఏతే హారా నయా చ యోజేతబ్బా. విసేసతో పన పదట్ఠానపరిక్ఖారా హేతువసేన. దేసనావిచయచతుబ్యూహసమారోపనా హేతుఫలవసేన. తథా వేవచనపఞ్ఞత్తిఓతరణసోధనా ఫలవసేనేవాతి కేచి. విభత్తి హేతుభూమివసేన. పరివత్తో విసభాగవసేన. ఆవట్టో సభాగవిసభాగవసేన. లక్ఖణయుత్తిఅధిట్ఠానా నయవసేన యోజేతబ్బాతి. ఏత్తావతా చ యం వుత్తం –
‘‘సామఞ్ఞతో విసేసేన, పదత్థో లక్ఖణం కమో;
ఏత్తావతా చ హేత్వాదీ, వేదితబ్బా హి విఞ్ఞునా’’తి.
అయం గాథా వుత్తత్థా హోతి.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.