౨. ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౧. ఏవం సఙ్గహవారేన సఙ్ఖేపతో దస్సితే హారాదయో ఇదాని విభాగేన దస్సేతుం ‘‘తత్థ కతమే సోళస హారా’’తిఆదిదేసనా ఆరద్ధా. తత్థ తత్థాతి యం వుత్తం – ‘‘సోళసహారా నేత్తీ’’తి, తస్మిం వచనే, తిస్సం వా గాథాయం, యాని హారనయమూలపదాని ఉద్ధటాని, తేసూతి అత్థో. కతమేతి పుచ్ఛావచనం. పుచ్ఛా చ నామేసా పఞ్చవిధా అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా అనుమతిపుచ్ఛా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి. తాసు అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. సోళసాతి గణనవసేన పరిచ్ఛేదో. తేన నేసం న తతో ఉద్ధం అధో చాతి ఏతపరమతం దస్సేతి. సా చేతపరమతా పరతో ఆవి భవిస్సతి. హారాతి గణనవసేన పరిచ్ఛిన్నానం సామఞ్ఞతో దస్సనం. దేసనా విచయోతిఆది సరూపదస్సనం.

తత్థ కేనట్ఠేన హారా? హరీయన్తి ఏతేహి, ఏత్థ వా సుత్తగేయ్యాదివిసయా అఞ్ఞాణసంసయవిపల్లాసాతి హారా, హరన్తి వా సయం తాని, హరణమత్తమేవ వాతి హారా ఫలూపచారేన. అథ వా హరీయన్తి వోహరీయన్తి ధమ్మసంవణ్ణకధమ్మపటిగ్గాహకేహి ధమ్మస్స దానగ్గహణవసేనాతి హారా. అథ వా హారా వియాతి హారా. యథా హి అనేకరతనావలిసమూహో హారసఙ్ఖాతో అత్తనో అవయవభూతరతనసమ్ఫస్సేహి సముప్పజ్జనీయమానహిలాదసుఖో హుత్వా తదుపభోగీజనసరీరసన్తాపం నిదాఘపరిళాహుపజనితం వూపసమేతి, ఏవమేతేపి నానావిధపరమత్థరతనప్పబన్ధా సంవణ్ణనావిసేసా అత్తనో అవయవభూతపరమత్థరతనాధిగమేన సముప్పాదియమాననిబ్బుతిసుఖా ధమ్మపటిగ్గాహకజనహదయపరితాపం కామరాగాదికిలేసహేతుకం వూపసమేన్తీతి. అథ వా హారయన్తి అఞ్ఞాణాదీనం హారం అపగమం కరోన్తి ఆచిక్ఖన్తీతి వా హారా. అథ వా సోతుజనచిత్తస్స హరణతో రమణతో చ హారా నిరుత్తినయేన, యథా – ‘‘భవేసు వన్తగమనో భగవా’’తి (విసుద్ధి. ౧.౧౪౪; పారా. అట్ఠ. ౧.౧ వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా). అయం తావ హారానం సాధారణతో అత్థో.

అసాధారణతో పన దేసీయతి సంవణ్ణీయతి ఏతాయ సుత్తత్థోతి దేసనా, దేసనాసహచరణతో వా దేసనా. నను చ అఞ్ఞేపి హారా దేసనాసఙ్ఖాతస్స సుత్తస్స అత్థసంవణ్ణనతో దేసనాసహచారినోవాతి? సచ్చమేతం, అయం పన హారో యేభుయ్యేన యథారుతవసేనేవ విఞ్ఞాయమానో దేసనాయ సహ చరతీతి వత్తబ్బతం అరహతి, న తథా పరే. న హి అస్సాదాదీనవనిస్సరణాదిసన్దస్సనరహితా సుత్తదేసనా అత్థి. అస్సాదాదిసన్దస్సనవిభావనలక్ఖణో చాయం హారోతి.

విచియన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా పదపఞ్హాదయో, విచితి ఏవ వా తేసన్తి విచయో. పాళియం పన విచినతీతి విచయోతి అయమత్థో దస్సితో.

యుత్తీతి ఉపపత్తిసాధనయుత్తి, ఇధ పన యుత్తివిచారణా యుత్తి ఉత్తరపదలోపేన ‘‘రూపభవో రూప’’న్తి యథా, యుత్తిసహచరణతో వా. ఇధాపి దేసనాహారే వుత్తనయేన అత్థో విత్థారేతబ్బో.

పదట్ఠానన్తి ఆసన్నకారణం, ఇధాపి పదట్ఠానవిచారణాతిఆది వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

లక్ఖీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా ఏకలక్ఖణా ధమ్మా అవుత్తాపి ఏకవచనేనాతి లక్ఖణం.

వియూహీయన్తి విభాగేన పిణ్డీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వాతి బ్యూహో. నిబ్బచనాదీనం సుత్తే దస్సియమానానం చతున్నం బ్యూహోతి చతుబ్యూహో, చతున్నం వా బ్యూహో ఏత్థాతి చతుబ్యూహో.

ఆవట్టీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా సభాగా విసభాగా చ ధమ్మా, తేసం వా ఆవట్టనన్తి ఆవట్టో.

విభజీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా సాధారణాసాధారణానం సంకిలేసవోదానధమ్మానం భూమియోతి విభత్తి, విభజనం వా ఏతేసం భూమియాతి విభత్తి.

పటిపక్ఖవసేన పరివత్తీయన్తి ఇమినా, ఏత్థ వా సుత్తే వుత్తధమ్మా, పరివత్తనం వా తేసన్తి పరివత్తనో.

వివిధం వచనం ఏకస్సేవత్థస్స వాచకమేత్థాతి వివచనం, వివచనమేవ వేవచనం, వివిధం వుచ్చతి ఏతేన అత్థోతి వా వివచనం. సేసం వుత్తనయమేవ.

పకారేహి పభేదతో వా ఞాపీయన్తి ఇమినా, ఏత్థ వా అత్థాతి పఞ్ఞత్తి.

ఓతారీయన్తి అనుప్పవేసీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా సుత్తాగతా ధమ్మా పటిచ్చసముప్పాదాదీసూతి ఓతరణో.

సోధీయన్తి సమాధీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా సుత్తే పదపదత్థపఞ్హారమ్భాతి సోధనో.

అధిట్ఠీయన్తి అనుపవత్తీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా సామఞ్ఞవిసేసభూతా ధమ్మా వినా వికప్పేనాతి అధిట్ఠానో.

పరికరోతి అభిసఙ్ఖరోతి ఫలన్తి పరిక్ఖారో, హేతు పచ్చయో చ, పరిక్ఖారం ఆచిక్ఖతీతి పరిక్ఖారో, హారో, పరిక్ఖారవిసయత్తా పరిక్ఖారసహచరణతో వా పరిక్ఖారో.

సమారోపీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా పదట్ఠానాదిముఖేన ధమ్మాతి సమారోపనో. సబ్బత్థ చ భావసాధనవసేనాపి అత్థో సమ్భవతీతి తస్సాపి వసేన యోజేతబ్బం.

తస్సాతి యథావుత్తస్స హారుద్దేసస్స. అనుగీతీతి వుత్తస్సేవత్థస్స సుఖగ్గహణత్థం అనుపచ్ఛా గాయనగాథా, తాసు ఓసానగాథాయ అత్థతో అసంకిణ్ణాతి పదత్థేన సఙ్కరరహితా, తేన యదిపి కేచి హారా అఞ్ఞమఞ్ఞం అవిసిట్ఠా వియ దిస్సన్తి, తథాపి తేసం అత్థతో సఙ్కరో నత్థీతి దస్సేతి. సో చ నేసం అసఙ్కరో లక్ఖణనిద్దేసే సుపాకటో హోతి. ఏతేసఞ్చేవాతి ఏతేసం సోళసన్నం హారానం. యథా అసఙ్కరో, తథా చేవ భవతి. కిం భవతి? విత్థారతయా విత్థారేన. నయవిభత్తి నయేన ఉపాయేన ఞాయేన విభాగో. ఏతేన తం ఏవ అసఙ్కిణ్ణతం విభావేతి. కేచి ‘‘విత్థారనయా’’తి పఠన్తి, తం న సున్దరం, అయఞ్చ గాథా కేసుచి పోత్థకేసు నత్థి.

౨. ఏవం హారే ఉద్దిసిత్వా ఇదాని నయే ఉద్దిసితుం ‘‘తత్థ కతమే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నయన్తి సంకిలేసే వోదానాని చ విభాగతో ఞాపేన్తీతి నయా, నీయన్తి వా తాని ఏతేహి, ఏత్థ వాతి నయా, నయనమత్తమేవ వాతి నయా, నీయన్తి వా సయం ధమ్మకథికేహి ఉపనీయన్తి సుత్తస్స అత్థపవిచయత్థన్తి నయా. అథ వా నయా వియాతి నయా. యథా హి ఏకత్తాదయో నయా సమ్మా పటివిజ్ఝియమానా పచ్చయపచ్చయుప్పన్నధమ్మానం యథాక్కమం సమ్బన్ధవిభాగబ్యాపారవిరహానురూపఫలభావదస్సనేన అసఙ్కరతో సమ్ముతిసచ్చపరమత్థసచ్చానం సభావం పవేదయన్తా పరమత్థసచ్చప్పటివేధాయ సంవత్తన్తి, ఏవమేతేపి కణ్హసుక్కసప్పటిభాగధమ్మవిభాగదస్సనేన అవిపరీతసుత్తత్థావబోధాయ అభిసమ్భుణన్తా వేనేయ్యానం చతుసచ్చప్పటివేధాయ సంవత్తన్తి. అథ వా పరియత్తిఅత్థస్స నయనతో సంకిలేసతో యమనతో చ నయా నిరుత్తినయేన.

నన్దియావట్టోతిఆదీసు నన్దియావట్టస్స వియ ఆవట్టో ఏతస్సాతి నన్దియావట్టో, యథా హి నన్దియావట్టో అన్తోఠితేన పధానావయవేన బహిద్ధా ఆవట్టతి, ఏవమయమ్పి నయోతి అత్థో. అథ వా నన్దియా తణ్హాయ పమోదస్స వా ఆవట్టో ఏత్థాతి నన్దియావట్టో. తీహి అవయవేహి లోభాదీహి సంకిలేసపక్ఖే అలోభాదీహి చ వోదానపక్ఖే పుక్ఖలో సోభనోతి తిపుక్ఖలో. అసన్తాసనజవపరక్కమాదివిసేసయోగేన సీహో భగవా, తస్స విక్కీళితం దేసనావచీకమ్మభూతో విహారోతి కత్వా విపల్లాసతప్పటిపక్ఖపరిదీపనతో సీహస్స విక్కీళితం ఏత్థాతి సీహవిక్కీళితో, నయో. బలవిసేసయోగదీపనతో వా సీహవిక్కీళితసదిసత్తా నయో సీహవిక్కీళితో. బలవిసేసో చేత్థ సద్ధాదిబలం, దసబలాని ఏవ వా. అత్థనయత్తయదిసాభావేన కుసలాదిధమ్మానం ఆలోచనం దిసాలోచనం. తథా ఆలోచితానం తేసం ధమ్మానం అత్థనయత్తయయోజనే సమానయనతో అఙ్కుసో వియ అఙ్కుసో. గాథాసు లఞ్జేతి పకాసేతి సుత్తత్థన్తి లఞ్జకో, నయో చ సో లఞ్జకో చాతి నయలఞ్జకో. గతాతి ఞాతా, మతాతి అత్థో. సో ఏవ వా పాఠో. సేసం వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

౩. ఏవం నయేపి ఉద్దిసిత్వా ఇదాని మూలపదాని ఉద్దిసితుం ‘‘తత్థ కతమానీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ మూలాని చ తాని నయానం పట్ఠానభాగానఞ్చ పతిట్ఠాభావతో పదాని చ అధిగమూపాయభావతో కోట్ఠాసభావతో చాతి మూలపదాని. కోసల్లసమ్భూతట్ఠేన, కుచ్ఛితానం వా పాపధమ్మానం సలనతో విద్ధంసనతో, కుసానం వా రాగాదీనం లవనతో, కుసా వియ వా లవనతో, కుసేన వా ఞాణేన లాతబ్బతో పవత్తేతబ్బతో కుసలాని, తప్పటిపక్ఖతో అకుసలానీతి పదత్థో వేదితబ్బో.

ఏవం గణనపరిచ్ఛేదతో జాతిభేదతో చ మూలపదాని దస్సేత్వా ఇదాని సరూపతో దస్సేన్తో సంకిలేసపక్ఖంయేవ పఠమం ఉద్దిసతి ‘‘తణ్హా’’తిఆదినా. తత్థ తసతి పరితసతీతి తణ్హా. అవిన్దియం విన్దతి, విన్దియం న విన్దతీతి అవిజ్జా, విజ్జాపటిపక్ఖాతి వా అవిజ్జా. లుబ్భన్తి తేన, సయం వా లుబ్భతి, లుబ్భనమత్తమేవ వా సోతి లోభో. దోసమోహేసుపి ఏసేవ నయో. అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి పవత్తా సఞ్ఞా సుభసఞ్ఞా. సుఖసఞ్ఞాదీసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. సఙ్గహన్తి గణనం. సమోసరణన్తి సమోరోపనం.

పచ్చనీకధమ్మే సమేతీతి సమథో. అనిచ్చాదీహి వివిధేహి ఆకారేహి పస్సతీతి విపస్సనా. అలోభాదయో లోభాదిపటిపక్ఖతో వేదితబ్బా. అసుభే ‘‘అసుభ’’న్తి పవత్తా సఞ్ఞా అసుభసఞ్ఞా, కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం. సఞ్ఞాసీసేన హి దేసనా. దుక్ఖసఞ్ఞాదీసుపి ఏసేవ నయో.

ఇదం ఉద్దానన్తి ఇదం వుత్తస్సేవ అత్థస్స విప్పకిణ్ణభావేన నస్సితుం అదత్వా ఉద్ధం దానం రక్ఖణం ఉద్దానం, సఙ్గహవచనన్తి అత్థో. ‘‘చత్తారో విపల్లాసా’’తిపి పాఠో. కిలేసభూమీతి సంకిలేసభూమి సబ్బేసం అకుసలధమ్మానం సమోసరణట్ఠానత్తా. కుసలానం యాని తీణి మూలాని. ‘‘కుసలానీ’’తిపి పఠన్తి. సతిపట్ఠానాతి అసుభసఞ్ఞాదయో సన్ధాయాహ. ఇన్ద్రియభూమీతి సద్ధాదీనం విముత్తిపరిపాచనిన్ద్రియానం సమోసరణట్ఠానత్తా వుత్తం. యుజ్జన్తీతి యోజీయన్తి. ఖోతి పదపూరణే, అవధారణత్థే వా నిపాతో. తేన ఏతే ఏవాతి దస్సేతి. అట్ఠారసేవాతి వా. మూలపదాతి మూలపదాని, లిఙ్గవిపల్లాసో వా.

ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.