౧౪. పోసాలమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా

౮౧. చుద్దసమే పోసాలసుత్తే – యో అతీతం ఆదిసతీతి యో భగవా అత్తనో చ పరేసఞ్చ ‘‘ఏకమ్పి జాతి’’న్తిఆదిభేదం అతీతం ఆదిసతి.

ఏకమ్పి జాతిన్తి ఏకమ్పి పటిసన్ధిమూలకం చుతిపరియోసానం ఏకభవపరియాపన్నం ఖన్ధసన్తానం. ఏస నయో ద్వేపి జాతియోతిఆదీసు. అనేకేపి సంవట్టకప్పేతిఆదీసు పన పరిహాయమానో కప్పో సంవట్టకప్పో, తదా సబ్బేసం బ్రహ్మలోకే సన్నిపతనతో. వడ్ఢమానో కప్పో వివట్టకప్పో, తదా బ్రహ్మలోకతో సత్తానం వివట్టనతో. తత్థ సంవట్టేన సంవట్టట్ఠాయీ గహితో హోతి తంమూలకత్తా, వివట్టేన చ వివట్టట్ఠాయీ. ఏవఞ్హి సతి యాని తాని ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, కప్పస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యాని. కతమాని చత్తారి? సంవట్టో సంవట్టట్ఠాయీ వివట్టో వివట్టట్ఠాయీ’’తి వుత్తాని (అ. ని. ౪.౧౫౬), తాని పరిగ్గహితాని హోన్తి. సంవట్టకప్పే వివట్టకప్పేతి చ కప్పస్స అద్ధం గహేత్వా వుత్తం. సంవట్టవివట్టకప్పేతి సకలం కప్పం గహేత్వా వుత్తం. కథం అనుస్సరతీతి చే? అముత్రాసిన్తిఆదినా నయేన. తత్థ అముత్రాసిన్తి అముమ్హి సంవట్టకప్పే అహం అముమ్హి భవే వా యోనియా వా గతియా వా విఞ్ఞాణట్ఠితియా వా సత్తావాసే వా సత్తనికాయే వా ఆసిం. ఏవంనామోతి తిస్సో వా ఫుస్సో వా. ఏవంగోత్తోతి కచ్చానో వా కస్సపో వా. ఇదమస్స అతీతభవే అత్తనో నామగోత్తానుస్సరణవసేన వుత్తం. సచే పన తస్మిం కాలే అత్తనో వణ్ణసమ్పత్తిం వా లూఖపణీతజీవితభావం వా సుఖదుక్ఖబహులతం వా అప్పాయుకదీఘాయుకభావం వా అనుస్సరితుకామో, తమ్పి అనుస్సరతియేవ. తేనాహ – ‘‘ఏవంవణ్ణో ఏవమాయుపరియన్తో’’తి. తత్థ ఏవంవణ్ణోతి ఓదాతో వా సామో వా. ఏవమాహారోతి సాలిమంసోదనాహారో వా పవత్తఫలభోజనో వా. ఏవం సుఖదుక్ఖపటిసంవేదీతి అనేకప్పకారేన కాయికచేతసికానం సామిసనిరామిసాదిప్పభేదానం వా సుఖదుక్ఖానం పటిసంవేదీ. ఏవమాయుపరియన్తోతి ఏవం వస్ససతపరమాయుపరియన్తో వా చతురాసీతి కప్పసహస్సపరమాయుపరియన్తో వా.

సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిన్తి సో అహం తతో భవతో యోనితో గతితో విఞ్ఞాణట్ఠితితో సత్తావాసతో సత్తనికాయతో వా చుతో పున అముకస్మిం నామ భవే యోనియా గతియా విఞ్ఞాణట్ఠితియా సత్తావాసే సత్తనికాయే వా ఉదపాదిం. తత్రాపాసిన్తి అథ తత్రాపి భవే యోనియా గతియా విఞ్ఞాణట్ఠితియా సత్తావాసే సత్తనికాయే వా పున అహోసిం. ఏవంనామోతిఆదివుత్తనయమేవ.

అపి చ – యస్మా అముత్రాసిన్తి ఇదం అనుపుబ్బేన ఆరోహన్తస్స యావదిచ్ఛకం అనుస్సరణం. సో తతో చుతోతి పటినివత్తన్తస్స పచ్చవేక్ఖణం. తస్మా ఇధూపపన్నోతి ఇమిస్సా ఇధూపపత్తియా అనన్తరమేవస్స ఉపపత్తిట్ఠానం సన్ధాయ అముత్ర ఉదపాదిన్తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్రాపాసిన్తి ఏవమాది పనస్స తత్రా ఇమిస్సా ఉపపత్తియా అన్తరే ఉపపత్తిట్ఠానే నామగోత్తాదీనం అనుస్సరణదస్సనత్థం వుత్తం. సో తతో చుతో ఇధూపపన్నోతి స్వాహం తతో అనన్తరూపపత్తిట్ఠానతో చుతో ఇధ అసుకస్మిం నామ ఖత్తియకులే వా బ్రాహ్మణకులే వా నిబ్బత్తో.

ఇతితి ఏవం. సాకారం సఉద్దేసన్తి నామగోత్తవసేన సఉద్దేసం, వణ్ణాదివసేన సాకారం. నామగోత్తేన హి సత్తో ‘‘తిస్సో కస్సపో’’తి ఉద్దిసియతి, వణ్ణాదీహి ‘‘ఓదాతో సామో’’తి నానత్తతో పఞ్ఞాయతి. తస్మా నామగోత్తం ఉద్దేసో, ఇతరే ఆకారాతి. పుబ్బేనివాసన్తి పుబ్బే అతీతజాతీసు నివుట్ఠక్ఖన్ధా పుబ్బేనివాసో. నివుట్ఠాతి అజ్ఝావుట్ఠా అనుభూతా అత్తనో సన్తానే ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధా, నివుట్ఠధమ్మా వా. నివుట్ఠాతి గోచరనివాసేన నివుట్ఠా, అత్తనో విఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాతా పరిచ్ఛిన్నా, పరవిఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాతాపి వా ఛిన్నవటుమకానుస్సరణాదీసు. తే బుద్ధానంయేవ లబ్భన్తి. తం పుబ్బేనివాసం ఆదిసతి కథేతి. పరేసం అతీతన్తి అఞ్ఞేసం పరపుగ్గలానం పుబ్బేనివాసం ఏకమ్పి జాతిన్తిఆదినా నయేన ఆదిసతి.

మహాపదానియసుత్తన్తన్తి మహాపురిసానం అపదాననియుత్తం మహాపదానసుత్తం (దీ. ని. ౨.౧ ఆదయో). మహాసుదస్సనియసుత్తన్తన్తి మహాసుదస్సనస్స సమ్పత్తియుత్తం మహాసుదస్సనసుత్తం (దీ. ని. ౨.౨౪౧ ఆదయో). మహాగోవిన్దియసుత్తన్తన్తి మహాగోవిన్దబ్రాహ్మణస్స అపదాననియుత్తం మహాగోవిన్దసుత్తం (దీ. ని. ౨.౨౯౩ ఆదయో). మాఘదేవియసుత్తన్తన్తి మఘదేవరఞ్ఞో అపదాననియుత్తం మఘదేవసుత్తం (మ. ని. ౨.౩౦౮ ఆదయో). సతానుసారిఞ్ఞాణం హోతీతి పుబ్బేనివాసానుస్సతిసమ్పయుత్తఞాణం హోతి.

యావతకం ఆకఙ్ఖతీతి యత్తకం ఞాతుం ఇచ్ఛతి, తత్తకం జానిస్సామీతి ఞాణం పేసేతి. అథస్స దుబ్బలపత్తపుటే పక్ఖన్దనారాధో వియ అప్పటిహతం అనివారితం ఞాణం గచ్ఛతి. తేన యావతకం ఆకఙ్ఖతి, తావతకం అనుస్సరతి. బోధిజన్తి బోధియా మూలే జాతం. ఞాణం ఉప్పజ్జతీతి చతుమగ్గఞాణం ఉప్పజ్జతి. అయమన్తిమా జాతీతి తేన ఞాణేన జాతిమూలస్స పహీనత్తా పున ‘‘అయమన్తిమా జాతి, నత్థిదాని పునబ్భవో’’తి (దీ. ని. ౨.౩౧) అపరమ్పి ఞాణం ఉప్పజ్జతి. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణన్తి ఏత్థ ఉపరి ‘‘సత్తాన’’న్తి పదం ఇధేవ ఆహరిత్వా సత్తానం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణన్తి యోజేతబ్బం. పరాని చ అపరాని చ ‘‘పరాపరానీ’’తి వత్తబ్బే సన్ధివసేన రో-కారం కత్వా ‘‘పరోపరానీ’’తి వుచ్చతి. పరోపరానం భావో పరోపరియం, పరోపరియమేవ పరోపరియత్తం, వేనేయ్యసత్తానం సద్ధాదీనం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం పరోపరియత్తం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం, ఇన్ద్రియపరోపరియత్తస్స ఞాణం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణం, ఇన్ద్రియానం ఉత్తమానుత్తమభావఞాణన్తి అత్థో. ‘‘ఇన్ద్రియవరోవరియత్తఞాణ’’న్తిపి పాఠో, వరాని చ అవరాని చ వరోవరియాని, వరోవరియానం భావో వరోవరియత్తన్తి యోజేతబ్బం. అవరియానీతి చ ఉత్తమానీతి అత్థో. అథ వా – పరాని చ ఓపరాని చ పరోపరాని, తేసం భావో పరోపరియత్తన్తి యోజేతబ్బం. ఓపరానీతి చ ఓరానీతి వుత్తం హోతి, లామకానీతి అత్థో ‘‘పరోపరాయస్స సమేచ్చ ధమ్మా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౫; సు. ని. ౪౭౯) వియ. ‘‘ఇన్ద్రియపరోపరియత్తే ఞాణ’’న్తి భుమ్మవచనేనపి పాఠో (పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౬౮).

తథాగతస్సాతి యథా విపస్సిఆదయో పుబ్బకా ఇసయో ఆగతా, తథా ఆగతస్స. యథా చ తే గతా, తథా గతస్స. తథాగతబలన్తి అఞ్ఞేహి అసాధారణం తథాగతస్సేవ బలం. యథా వా పుబ్బబుద్ధానం బలం పుఞ్ఞుస్సయసమ్పత్తియా ఆగతం, తథా ఆగతబలన్తిపి అత్థో. తత్థ దువిధం తథాగతస్స బలం కాయబలఞ్చ ఞాణబలఞ్చ. తేసు కాయబలం హత్థికులానుసారేన వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –

‘‘కాళావకఞ్చ గఙ్గేయ్యం, పణ్డరం తమ్బపిఙ్గలం;

గన్ధమఙ్గలహేమఞ్చ, ఉపోసథఛద్దన్తిమే దసా’’తి. (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౮; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౨౨; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౦.౨౧; విభ. అట్ఠ. ౭౬౦; ఉదా. అట్ఠ. ౭౫; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౨.౪౪);

యదేతం పకతిహత్థిగ్గణనాయ హత్థీనం కోటిసహస్సస్స, పురిసగణనాయ దసన్నం పురిసకోటిసహస్సానం బలం హోతి, ఇదం తావ తథాగతస్స కాయబలం. ఞాణబలం పన మహాసీహనాదే (మ. ని. ౧.౧౪౬ ఆదయో) ఆగతం దసబలఞాణం చతువేసారజ్జఞాణం అట్ఠసు పరిసాసు అకమ్పనఞాణం చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణం పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదకఞాణం సంయుత్తకే (సం. ని. ౨.౩౩-౩౪) ఆగతాని తేసత్తతి ఞాణాని సత్తసత్తతి ఞాణానీతి ఏవం అఞ్ఞానిపి అనేకాని ఞాణసహస్సాని, ఏతం ఞాణబలం నామ. ఇధాపి ఞాణబలమేవ అధిప్పేతం, ఞాణఞ్హి అకమ్పియట్ఠేన ఉపథమ్భకట్ఠేన చ బలన్తి (పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౨.౪౪) వుత్తం.

సత్తానం ఆసయానుసయే ఞాణన్తి ఏత్థ రూపాదీసు ఖన్ధేసు ఛన్దరాగేన సత్తా విసత్తాతి సత్తా. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘రూపే ఖో, రాధ, యో ఛన్దో యో రాగో యా నన్దీ యా తణ్హా, తత్ర సత్తో తత్ర విసత్తో, తస్మా ‘సత్తో’తి వుచ్చతి. వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే యో ఛన్దో యో రాగో యా నన్దీ యా తణ్హా, తత్ర సత్తో తత్ర విసత్తో, తస్మా ‘సత్తో’తి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౩.౧౬౧; మహాని. ౭).

అక్ఖరచిన్తకా పన అత్థం అవిచారేత్వా ‘‘నామమత్తమేత’’న్తి ఇచ్ఛన్తి. యేపి అత్థం విచారేన్తి, తే సత్వయోగేన సత్తాతి ఇచ్ఛన్తి. తేసం సత్తానం ఆసయన్తి నిస్సయన్తి ఏత్థాతి ఆసయో, మిచ్ఛాదిట్ఠియా సమ్మాదిట్ఠియా వా కామాదీహి నేక్ఖమ్మాదీహి వా పరిభావితస్స చిత్తసన్తానస్సేతం అధివచనం. సత్తసన్తానే అనుసేన్తి అనుపవత్తన్తీతి అనుసయా, థామగతానం కామరాగాదీనం ఏతం అధివచనం. ఆసయో చ అనుసయో చ ఆసయానుసయో. జాతిగ్గహణేన చ ద్వన్దసమాసవసేన చ ఏకవచనం వేదితబ్బం. యస్మా చరితాధిముత్తియో ఆసయానుసయసఙ్గహితా, తస్మా ఉద్దేసే చరితాధిముత్తీసు ఞాణాని ఆసయానుసయఞాణేనేవ సఙ్గహేత్వా ‘‘ఆసయానుసయే ఞాణ’’న్తి వుత్తం.

యమకపాటిహీరే ఞాణన్తి ఏత్థ అగ్గిక్ఖన్ధఉదకధారాదీనం అపుబ్బం అచరిమం సకింయేవ పవత్తితో యమకం, అస్సద్ధియాదీనం పటిపక్ఖధమ్మానం హరణతో పాటిహీరం, యమకఞ్చ తం పాటిహీరఞ్చాతి యమకపాటిహీరం.

మహాకరుణాసమాపత్తియా ఞాణన్తి ఏత్థ పరదుక్ఖే సతి సాధూనం హదయకమ్పనం కరోతీతి కరుణా, కినాతి వా పరదుక్ఖం హింసతి వినాసేతీతి కరుణా, కిరీయతి వా దుక్ఖితేసు ఫరణవసేన పసారీయతీతి కరుణా, ఫరణకమ్మవసేన కమ్మగుణవసేన చ మహతీ కరుణా మహాకరుణా, సమాపజ్జన్తి ఏతం మహాకారుణికాతి సమాపత్తి, మహాకరుణా చ సా సమాపత్తి చాతి మహాకరుణాసమాపత్తి, తస్సం మహాకరుణాసమాపత్తియం. తం సమ్పయుత్తం వా ఞాణం.

సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం అనావరణఞాణన్తి ఏత్థ పఞ్చనేయ్యపథప్పభేదం సబ్బం అఞ్ఞాసీతి సబ్బఞ్ఞూ, సబ్బఞ్ఞుస్స భావో సబ్బఞ్ఞుతా, సబ్బఞ్ఞుతా ఏవ ఞాణం సబ్బఞ్ఞుతాఞాణన్తి వత్తబ్బే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణన్తి వుత్తం. సఙ్ఖతాసఙ్ఖతాదిభేదా సబ్బధమ్మా హి సఙ్ఖారో వికారో లక్ఖణం నిబ్బానం పఞ్ఞత్తీతి పఞ్చేవ నేయ్యపథా హోన్తి. ఆవజ్జనపటిబద్ధత్తా ఏవ హి నత్థి తస్స ఆవరణన్తి తదేవ అనావరణఞాణన్తి వుచ్చతి (పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౬౮).

సబ్బత్థ అసఙ్గమప్పటిహతమనావరణఞాణన్తి ఏత్థ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నేసు అసఙ్గం సఙ్గవిరహితం అప్పటిహతం పటిపక్ఖవిరహితం హుత్వా పవత్తం ఆవరణవిరహితం ఞాణం.

అనాగతమ్పి ఆదిసతీతి –

‘‘ఇమస్మిం భద్దకే కప్పే, తయో ఆసింసు నాయకా;

అహమేతరహి సమ్బుద్ధో, మేత్తేయ్యో చాపి హేస్సతీ’’తి. చ –

‘‘అసీతివస్ససహస్సాయుకేసు, భిక్ఖవే, మనుస్సేసు మేత్తేయ్యో నామ భగవా లోకే ఉప్పజ్జిస్సతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో’’తి చ (దీ. ని. ౩.౧౦౭) –

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, సఙ్ఖో నామ రాజా యో సో యూపో రఞ్ఞా మహాపనాదేన కారాపితో, తం యూపం ఉస్సాపేత్వా అజ్ఝావసిత్వా తం దత్వా విస్సజ్జిత్వా సమణబ్రాహ్మణకపణద్ధికవణిబ్బకయాచకానం దానం దత్వా మేత్తేయ్యస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సన్తికే కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సతీ’’తి చ (దీ. ని. ౩.౧౦౮) –

‘‘అనాగతే అట్ఠిస్సరో నామ పచ్చేకసమ్బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి (మి. ప. ౪.౧.౩) చ, ‘‘సుమనిస్సరో నామ పచ్చేకసమ్బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి చ –

ఆదినా నయేన దేవదత్తాదీనం అనాగతం ఆచిక్ఖతి. పచ్చుప్పన్నమ్పి ఆదిసతీతి ఇదం పాకటమేవ.

౮౨. విభూతరూపసఞ్ఞిస్సాతి సమతిక్కన్తరూపసఞ్ఞిస్స. సబ్బకాయప్పహాయినోతి తదఙ్గవిక్ఖమ్భనవసేన సబ్బరూపకాయపహాయినో, పహీనరూపభవపటిసన్ధికస్సాతి అధిప్పాయో. నత్థి కిఞ్చీతి పస్సతోతి విఞ్ఞాణాభావదస్సనేన ‘‘నత్థి కిఞ్చీ’’తి పస్సతో, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనలాభినోతి వుత్తం హోతి. ఞాణం సక్కానుపుచ్ఛామీతి సక్కాతి భగవన్తం ఆలపన్తో ఆహ. తస్స పుగ్గలస్స ఞాణం పుచ్ఛామి, కీదిసం ఇచ్ఛితబ్బన్తి. కథం నేయ్యాతి కథఞ్చ సో నేతబ్బో, కథమస్స ఉత్తరిఞాణం ఉప్పాదేతబ్బన్తి.

కతమా రూపసఞ్ఞాతి ఏత్థ రూపసఞ్ఞాతి సఞ్ఞాసీసేన వుత్తరూపావచరఝానఞ్చేవ తదారమ్మణఞ్చ. రూపావచరఝానమ్పి హి రూపన్తి వుచ్చతి ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౨౪౮; పటి. మ. ౧.౨౦౯). తస్స ఆరమ్మణమ్పి ‘‘బహిద్ధా రూపాని పస్సతి సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౨౨౩). తస్మా ఇధ రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞాతి ఏవం సఞ్ఞాసీసేన రూపావచరఝానస్సేతం అధివచనం. రూపం సఞ్ఞా అస్సాతి రూపసఞ్ఞా, రూపమస్స నామన్తి వుత్తం హోతి. ఏవం పథవీకసిణాదిభేదస్స తదారమ్మణస్స చేతం అధివచనన్తి వేదితబ్బం. ఇధ పన కుసలవిపాకకిరియవసేన పఞ్చదసఝానసఙ్ఖాతా రూపసఞ్ఞా ఏవ అధిప్పేతా. రూపావచరసమాపత్తిం సమాపన్నస్స వాతి రూపావచరకుసలజ్ఝానసమాపత్తిం సమాపన్నస్స. ఉపపన్నస్స వాతి విపాకజ్ఝానవసేన తస్మిం భవే ఉపపన్నస్స. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారిస్స వాతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే కిరియాఝానం సమాపజ్జిత్వా సుఖం ఉప్పాదేత్వా విహరన్తస్స. అరూపసమాపత్తియోతి ఆకాసానఞ్చాయతనాదీని. పటిలద్ధస్సాతి ఉప్పాదేత్వా ఠితస్స. రూపసఞ్ఞా విభూతా హోన్తీతి రూపసఞ్ఞా అపగతా హోన్తి. విగతాతి వినాసితా. ‘‘అభావితా’’తిపి పాఠో, సున్దరో.

తదఙ్గసమతిక్కమాతి తదఙ్గప్పహానవసేన అతిక్కమేన. విక్ఖమ్భనప్పహానేన పహీనోతి అరూపజ్ఝానపటిలాభేన విక్ఖమ్భనేన పహీనో. తస్స రూపకాయోతి తస్స అరూపసమాపత్తిపటిలాభినో అరూపపుగ్గలస్స రూపావచరకాయో.

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనన్తి ఏత్థ నాస్స కిఞ్చనన్తి అకిఞ్చనం, అన్తమసో సఙ్గమత్తమ్పి అస్స అవసిట్ఠం నత్థీతి వుత్తం హోతి. అకిఞ్చనస్స భావో ఆకిఞ్చఞ్ఞం, ఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణాపగమస్సేతం అధివచనం, తం ఆకిఞ్చఞ్ఞం అధిట్ఠానట్ఠేన ఇమిస్సా సఞ్ఞాయ ఆయతనన్తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం, ఆకాసే పవత్తితవిఞ్ఞాణాపగమారమ్మణస్స ఝానస్సేతం అధివచనం. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తిం సతో సమాపజ్జిత్వాతి తం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సతోకారీ హుత్వా సమాపజ్జిత్వా. తతో వుట్ఠహిత్వాతి సతోకారీ హుత్వా తాయ సమాపత్తియా వుట్ఠాయ. తఞ్ఞేవ విఞ్ఞాణన్తి తం ఆకాసే పవత్తితం మహగ్గతవిఞ్ఞాణం. అభావేతీతి వినాసేతి. విభావేతీతి వివిధా నాసేతి. అన్తరధాపేతీతి అదస్సనం గమేతి.

కథం సో నేతబ్బోతి సో పుగ్గలో కేనప్పకారేన జానితబ్బో. వినేతబ్బోతి నానావిధేన జానితబ్బో. అనునేతబ్బోతి పునప్పునం చిత్తేన కథం గమయితబ్బో.

౮౩. అథస్స భగవా తాదిసే పుగ్గలే అత్తనో అప్పటిహతఞాణతం పకాసేత్వా తం ఞాణం బ్యాకాతుం గాథమాహ. తత్థ విఞ్ఞాణట్ఠితియో సబ్బా, అభిజానం తథాగతోతి అభిసఙ్ఖారవసేన చతస్సో పటిసన్ధివసేన సత్తాతి ఏవం సబ్బా విఞ్ఞాణట్ఠితియో అభిజానన్తో తథాగతో. తిట్ఠన్తమేనం జానాతీతి కమ్మాభిసఙ్ఖారవసేన తిట్ఠమేతం పుగ్గలం జానాతి – ‘‘ఆయతిం అయం ఏవంగతికో భవిస్సతీ’’తి. ధిముత్తన్తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనాదీసు అధిముత్తం. తప్పరాయణన్తి తమ్మయం.

విఞ్ఞాణట్ఠితియోతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స ఠానాని సవిఞ్ఞాణకా ఖన్ధా ఏవ. తత్థ సేయ్యథాపీతి నిదస్సనత్థే నిపాతో యథా మనుస్సాతి అత్థో. అపరిమాణేసుపి హి చక్కవాళేసు అపరిమాణానం మనుస్సానం వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన ద్వేపి ఏకసదిసా నత్థి. యేపి హి కత్థచి యమకభాతరో వణ్ణేన వా సణ్ఠానేన వా సదిసా హోన్తి. తేపి ఆలోకితవిలోకితాదీహి విసదిసావ హోన్తి. తస్మా ‘‘నానత్తకాయా’’తి వుత్తా. పటిసన్ధిసఞ్ఞా పన నేసం తిహేతుకాపి దుహేతుకాపి అహేతుకాపి హోతి. తస్మా ‘‘నానత్తసఞ్ఞినో’’తి వుత్తా. ఏకచ్చే చ దేవాతి ఛ కామావచరదేవా. తేసు హి కేసఞ్చి కాయో నీలో హోతి, కేసఞ్చి పీతకాదివణ్ణో. సఞ్ఞా పన నేసం తిహేతుకాపి దుహేతుకాపి హోతి, అహేతుకా న హోతి. ఏకచ్చే చ వినిపాతికాతి చతుఅపాయవినిముత్తా పునబ్బసుమాతా యక్ఖినీ పియఙ్కరమాతా ఫుస్సమిత్తా ధమ్మగుత్తాతి ఏవమాదయో అఞ్ఞే చ వేమానికా పేతా. ఏతేసఞ్హి ఓదాతకాళమఙ్గురచ్ఛవిసామవణ్ణాదివసేన చేవ కిసథూలరస్సదీఘవసేన చ కాయో నానా హోతి, మనుస్సానం వియ తిహేతుకదుహేతుకాహేతుకవసేన సఞ్ఞాపి. తే పన దేవా వియ న మహేసక్ఖా, కపణమనుస్సా వియ అప్పేసక్ఖా దుల్లభఘాసచ్ఛాదనా దుక్ఖపీళితా విహరన్తి. ఏకచ్చే కాళపక్ఖే దుక్ఖితా జుణ్హపక్ఖే సుఖితా హోన్తి, తస్మా సుఖసముస్సయతో వినిపతితత్తా వినిపాతికాతి వుత్తా. యే పనేత్థ తిహేతుకా, తేసం ధమ్మాభిసమయోపి హోతి పియఙ్కరమాతాదీనం వియ.

బ్రహ్మకాయికాతి బ్రహ్మపారిసజ్జబ్రహ్మపురోహితమహాబ్రహ్మానో. పఠమాభినిబ్బత్తాతి తే సబ్బేపి పఠమజ్ఝానేన నిబ్బత్తా. బ్రహ్మపారిసజ్జా పన పరిత్తేన, బ్రహ్మపురోహితా మజ్ఝిమేన, కాయోవ నేసం విప్ఫారికతరో హోతి. మహాబ్రహ్మానో పణీతేన, కాయో పన నేసం అతివిప్ఫారికతరో హోతి. ఇతి తే కాయస్స నానత్తా, పఠమజ్ఝానవసేన సఞ్ఞాయ ఏకత్తా నానత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినోతి వుత్తా. యథా చ తే, ఏవం చతూసు అపాయేసు సత్తా. నిరయేసు హి కేసఞ్చి గావుతం, కేసఞ్చి అడ్ఢయోజనం, కేసఞ్చి తిగావుతం అత్తభావో హోతి, దేవదత్తస్స పన యోజనసతికో జాతో. తిరచ్ఛానేసుపి కేచి ఖుద్దకా హోన్తి, కేచి మహన్తా. పేత్తివిసయేసుపి కేచి సట్ఠిహత్థా, కేచి అసీతిహత్థా హోన్తి, కేచి సువణ్ణా, కేచి దుబ్బణ్ణా. తథా కాలకఞ్చికా అసురా. అపి చేత్థ దీఘపిట్ఠికపేతా నామ సట్ఠియోజనికాపి హోన్తి. సఞ్ఞా పన సబ్బేసమ్పి అకుసలవిపాకాహేతుకావ హోతి. ఇతి ఆపాయికాపి నానత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినోతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి.

ఆభస్సరాతి దణ్డఉక్కాయ అచ్చి వియ ఏతేసం సరీరతో ఆభా ఛిజ్జిత్వా ఛిజ్జిత్వా పతన్తీ వియ సరతి విసరతీతి ఆభస్సరా. తేసు పఞ్చకనయే దుతియతతియజ్ఝానద్వయం పరిత్తం భావేత్వా ఉపపన్నా పరిత్తాభా నామ హోన్తి. మజ్ఝిమం భావేత్వా ఉపపన్నా అప్పమాణాభా నామ హోన్తి. పణీతం భావేత్వా ఉపపన్నా ఆభస్సరా నామ హోన్తి. ఇధ పన ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన సబ్బే గహితా. సబ్బేసఞ్హి తేసం కాయో ఏకవిప్ఫారోవ హోతి, సఞ్ఞా పన అవితక్కవిచారమత్తా చ అవితక్కఅవిచారా చాతి నానా.

సుభకిణ్హాతి సుభేన వోకిణ్ణా, సుభేన సరీరప్పభావణ్ణేన ఏకగ్ఘనాతి అత్థో. ఏతేసఞ్హి న ఆభస్సరానం వియ ఛిజ్జిత్వా ఛిజ్జిత్వా పభా గచ్ఛతీతి. చతుక్కనయే తతియస్స పఞ్చకనయే చతుక్కస్స పరిత్తమజ్ఝిమపణీతస్స ఝానస్స వసేన పరిత్తసుభఅప్పమాణసుభసుభకిణ్హా నామ హుత్వా నిబ్బత్తన్తి. ఇతి సబ్బేపి తే ఏకత్తకాయా చేవ చతుత్థజ్ఝానసఞ్ఞాయ ఏకత్తసఞ్ఞినో చాతి వేదితబ్బా. వేహప్ఫలాపి చతుత్థవిఞ్ఞాణట్ఠితిమేవ భజన్తి. అసఞ్ఞసత్తా విఞ్ఞాణాభావా ఏత్థ సఙ్గహం న గచ్ఛన్తి, సత్తావాసేసు గచ్ఛన్తి.

సుద్ధావాసా వివట్టపక్ఖే ఠితా, న సబ్బకాలికా, కప్పసతసహస్సమ్పి అసఙ్ఖ్యేయ్యమ్పి బుద్ధసుఞ్ఞే లోకే న ఉప్పజ్జన్తి. సోళసకప్పసహస్సబ్భన్తరే బుద్ధేసు ఉప్పన్నేసుయేవ ఉప్పజ్జన్తి. ధమ్మచక్కపవత్తిస్స (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩; పటి. మ. ౨.౩౦) భగవతో ఖన్ధావారసదిసా హోన్తి. తస్మా నేవ విఞ్ఞాణట్ఠితిం, న చ సత్తావాసం భజన్తి. మహాసీవత్థేరో పన ‘‘న ఖో పన సో, సారిపుత్త, ఆవాసో సులభరూపో, యో మయా అనావుట్ఠపుబ్బో ఇమినా దీఘేన అద్ధునా అఞ్ఞత్ర సుద్ధావాసేహి దేవేహీతి ఇమినా సుత్తేన (మ. ని. ౧.౧౬౦) సుద్ధావాసాపి చతుత్థవిఞ్ఞాణట్ఠితిం చతుత్థసత్తావాసఞ్చ భజన్తీ’’తి వదతి, తం అప్పటిబాహితత్తా సుత్తస్స అనుఞ్ఞాతం (అ. ని. అట్ఠ. ౩.౭.౪౪-౪౫; పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౨౧).

సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమాతి ఏత్థ సబ్బసోతి సబ్బాకారేన, సబ్బాసం వా అనవసేసానన్తి అత్థో. రూపసఞ్ఞానన్తి సఞ్ఞాసీసేన వుత్తరూపావచరజ్ఝానానఞ్చేవ తదారమ్మణానఞ్చ. రూపావచరజ్ఝానమ్పి హి రూపన్తి వుచ్చతి ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౨౪౮; పటి. మ. ౧.౨౦౯), తస్స ఆరమ్మణమ్పి ‘‘బహిద్ధా రూపాని పస్సతి సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౨౨౩). తస్మా ఇధ ‘‘రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా’’తి ఏవం సఞ్ఞాసీసేన వుత్తరూపావచరజ్ఝానస్సేతం అధివచనం. రూపం సఞ్ఞా అస్సాతి రూపసఞ్ఞా, రూపమస్స నామన్తి వుత్తం హోతి. ఏవం పథవీకసిణాదిభేదస్స తదారమ్మణస్స చేతం అధివచనన్తి వేదితబ్బం.

సమతిక్కమాతి విరాగా నిరోధా చ. కిం వుత్తం హోతి? ఏతాసం కుసలవిపాకకిరియవసేన పఞ్చదసన్నం ఝానసఙ్ఖాతానం రూపసఞ్ఞానం ఏతేసఞ్చ పథవీకసిణాదివసేన అట్ఠన్నం ఆరమ్మణసఙ్ఖాతానం రూపసఞ్ఞానం సబ్బాకారేన అనవసేసానం వా విరాగా చ నిరోధా చ విరాగహేతు చేవ నిరోధహేతు చ ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. న హి సక్కా సబ్బసో అనతిక్కన్తరూపసఞ్ఞేన ఏతం ఉపసమ్పజ్జ విహరితున్తి. తత్థ యస్మా ఆరమ్మణే అవిరత్తస్స సఞ్ఞాసమతిక్కమో న హోతి, సమతిక్కన్తాసు చ సఞ్ఞాసు ఆరమ్మణం సమతిక్కన్తమేవ హోతి. తస్మా ఆరమ్మణసమతిక్కమం అవత్వా –

‘‘తత్థ కతమా రూపసఞ్ఞా? రూపావచరసమాపత్తిం సమాపన్నస్స వా ఉపపన్నస్స వా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారిస్స వా సఞ్ఞా సఞ్జాననా సఞ్జానితత్తం, ఇమా వుచ్చన్తి రూపసఞ్ఞాయో. ఇమా రూపసఞ్ఞాయో అతిక్కన్తో హోతి వీతిక్కన్తో సమతిక్కన్తో, తేన వుచ్చతి సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా’’తి –

ఏవం విభఙ్గే (విభ. ౬౦౨) సఞ్ఞానంయేవ సమతిక్కమో వుత్తో. యస్మా పన ఆరమ్మణసమతిక్కమేన పత్తబ్బా ఏతా సమాపత్తియో, న ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే పఠమజ్ఝానాదీని వియ, తస్మా అయం ఆరమ్మణసమతిక్కమవసేనాపి అత్థవణ్ణనా కతాతి వేదితబ్బా.

పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమాతి చక్ఖాదీనం వత్థూనం రూపాదీనం ఆరమ్మణానఞ్చ పటిఘాతేన ఉప్పన్నా సఞ్ఞా పటిఘసఞ్ఞా, రూపసఞ్ఞాదీనం ఏతం అధివచనం. యథాహ – ‘‘తత్థ కతమా పటిఘసఞ్ఞా? రూపసఞ్ఞా సద్దసఞ్ఞా గన్ధసఞ్ఞా రససఞ్ఞా ఫోట్ఠబ్బసఞ్ఞా, ఇమా వుచ్చన్తి పటిఘసఞ్ఞాయో’’తి (విభ. ౬౦౩). తాసం కుసలవిపాకానం పఞ్చన్నం అకుసలవిపాకానం పఞ్చన్నన్తి సబ్బసో దసన్నం పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా పహానా అసముప్పాదా, అప్పవత్తిం కత్వాతి వుత్తం హోతి.

కామఞ్చేతా పఠమజ్ఝానాదీని సమాపన్నస్సాపి న సన్తి, న హి తస్మిం సమయే పఞ్చద్వారవసేన చిత్తం పవత్తతి, ఏవం సన్తేపి అఞ్ఞత్థ పహీనానం సుఖదుక్ఖానం చతుత్థజ్ఝానే వియ సక్కాయదిట్ఠాదీనం తతియమగ్గే వియ చ ఇమస్మింయేవ ఝానే ఉస్సాహజననత్థం ఇమస్స ఝానస్స పసంసావసేన ఏతాసం ఏత్థ వచనం వేదితబ్బం. అథ వా – కిఞ్చాపి తా రూపావచరం సమాపన్నస్స న సన్తి, అథ ఖో న పహీనత్తా న సన్తి, న హి రూపవిరాగాయ రూపావచరభావనా సంవత్తతి, రూపాయత్తా చ ఏతాసం పవత్తి, అయం పన భావనా రూపవిరాగాయ సంవత్తతి. తస్మా తా ఏత్థ ‘‘పహీనా’’తి వత్తుం వట్టతి. న కేవలఞ్చ వత్తుం, ఏకంసేనేవ ఏవం ధారేతుమ్పి వట్టతి. తాసఞ్హి ఇతో పుబ్బే అప్పహీనత్తాయేవ ‘‘పఠమజ్ఝానం సమాపన్నస్స సద్దో కణ్టకో’’తి (అ. ని. ౧౦.౭౨) వుత్తో భగవతా. ఇధ చ పహీనత్తాయేవ అరూపసమాపత్తీనం ఆనేఞ్జతా సన్తవిమోక్ఖతా చ వుత్తా – ‘‘ఆళారో చ కాలామో అరూపం సమాపన్నో పఞ్చమత్తాని సకటసతాని నిస్సాయ నిస్సాయ అతిక్కన్తాని నేవ అద్దస, న పన సద్దం అస్సోసీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౯౨).

నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారాతి నానత్తే గోచరే పవత్తానం సఞ్ఞానం, నానత్తానం వా సఞ్ఞానం. యస్మా హి ఏతా –

‘‘తత్థ కతమా నానత్తసఞ్ఞా? అసమాపన్నస్స మనోధాతుసమఙ్గిస్స వా మనోవిఞ్ఞాణధాతుసమఙ్గిస్స వా సఞ్ఞా సఞ్జాననా సఞ్జానితత్తం, ఇమా వుచ్చన్తి నానత్తసఞ్ఞాయో’’తి (విభ. ౬౦౪) –

ఏవం విభఙ్గే విభజిత్వా వుత్తావ ఇధ అధిప్పేతా అసమాపన్నస్స మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుసఙ్గహితా సఞ్ఞా రూపసద్దాదిభేదే నానత్తే నానాసభావే గోచరే పవత్తన్తి. యస్మా చేతా అట్ఠ కామావచరకుసలసఞ్ఞా ద్వాదస అకుసలసఞ్ఞా ఏకాదస కామావచరకుసలవిపాకసఞ్ఞా ద్వే అకుసలవిపాకసఞ్ఞా ఏకాదస కామావచరకిరియసఞ్ఞాతి ఏవం చతుచత్తాలీసమ్పి సఞ్ఞా నానత్తా నానాసభావా అఞ్ఞమఞ్ఞం అసదిసా, తస్మా ‘‘నానత్తసఞ్ఞా’’తి వుత్తా. తాసం సబ్బసో నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా అనావజ్జనా అసమన్నాహారా అపచ్చవేక్ఖణా. యస్మా తా నావజ్జతి న మనసికరోతి న పచ్చవేక్ఖతి, తస్మాతి వుత్తం హోతి.

యస్మా చేత్థ పురిమా రూపసఞ్ఞా పటిఘసఞ్ఞా చ ఇమినా ఝానేన నిబ్బత్తే భవేపి న విజ్జన్తి, పగేవ తస్మిం భవే ఇమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరణకాలే, తస్మా తాసం ‘‘సమతిక్కమా అత్థఙ్గమా’’తి ద్వేధాపి అభావోయేవ వుత్తో. నానత్తసఞ్ఞాసు పన యస్మా అట్ఠ కామావచరకుసలసఞ్ఞా నవ కిరియసఞ్ఞా దస అకుసలసఞ్ఞాతి, ఇమా సత్తవీసతి సఞ్ఞా ఇమినా ఝానేన నిబ్బత్తే భవే విజ్జన్తి, తస్మా తాసం ‘‘అమనసికారా’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్రాపి హి ఇమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తో తాసం అమనసికారాయేవ ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, తా పన మనసికరోన్తో అసమాపన్నో హోతీతి. సఙ్ఖేపతో చేత్థ ‘‘రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా’’తి ఇమినా సబ్బరూపావచరధమ్మానం పహానం వుత్తం. ‘‘పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా’’తి ఇమినా సబ్బేసం కామావచరచిత్తచేతసికానఞ్చ పహానం అమనసికారో చ వుత్తోతి వేదితబ్బో (పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౨౧౩).

ఇతి భగవా పన్నరసన్నం రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమేన దసన్నం పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమేన చతుచత్తాలీసాయ నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారేనాతి తీహి పదేహి ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా వణ్ణం కథేసి. కిం కారణాతి చే? సోతూనం ఉస్సాహజననత్థఞ్చేవ పలోభనత్థఞ్చ. సచే హి కేచి అపణ్డితా వదేయ్యుం – ‘‘సత్థా ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తిం నిబ్బత్తేథాతి వదతి, కో ను ఖో ఏతాయ నిబ్బత్తితాయ అత్థో, కో ఆనిసంసో’’తి. ‘‘తే ఏవం వత్తుం మా లభన్తూ’’తి ఇమేహి ఆకారేహి సమాపత్తియా వణ్ణం కథేసి. తఞ్హి నేసం సుత్వా ఏవం భవిస్సతి – ‘‘ఏవం సన్తా కిర అయం సమాపత్తి ఏవం పణీతా, నిబ్బత్తేస్సామ న’’న్తి, అథస్సా నిబ్బత్తనత్థాయ ఉస్సాహం కరిస్సన్తీతి.

పలోభనత్థఞ్చాపి తేసం ఏతిస్సా వణ్ణం కథేసి విసకణ్టకవాణిజోవియ, విసకణ్టకవాణిజో నామ గుళవాణిజో వుచ్చతి. సో కిర గుళఫాణితఖణ్డసక్కరాదీని సకటేన ఆదాయ పచ్చన్తగామం గన్త్వా ‘‘విసకణ్టకం గణ్హథ, విసకణ్టకం గణ్హథా’’తి ఉగ్ఘోసేసి. తం సుత్వా గామికా ‘‘విసం నామ కక్ఖళం, యో నం ఖాదతి, సో మరతి, కణ్టకోపి విజ్ఝిత్వా మారేతి, ఉభోపేతే కక్ఖళా, కో ఏత్థ ఆనిసంసో’’తి గేహద్వారాని థకేసుం, దారకే చ పలాపేసుం. తం దిస్వా వాణిజో ‘‘అవోహారకుసలా ఇమే గామికా, హన్ద నే ఉపాయేన గణ్హాపేమీ’’తి ‘‘అతిమధురం గణ్హథ, అతిసాదుం గణ్హథ, గుళం ఫాణితం సక్కరం సమగ్ఘం లబ్భతి, కూటమాసకకూటకహాపణాదీహిపి లబ్భతీ’’తి ఉగ్ఘోసేసి. తం సుత్వా గామికా హట్ఠపహట్ఠా నిక్ఖన్తా బహుమ్పి మూలం దత్వా గహేసుం.

తత్థ వాణిజస్స ‘‘విసకణ్టకం గణ్హథా’’తి ఉగ్ఘోసనం వియ భగవతో ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తిం నిబ్బత్తేథా’’తి వచనం. ‘‘ఉభోపేతే కక్ఖళా, కో ఏత్థ ఆనిసంసో’’తి గామికానం చిన్తనం వియ ‘‘భగవా ‘ఆకాసానఞ్చాయతనం నిబ్బత్తేథా’తి ఆహ, కో ను ఖో ఏత్థ ఆనిసంసో, నాస్స గుణం జానామా’’తి సోతూనం చిన్తనం. అథస్స వాణిజస్స ‘‘అతిమధురం గణ్హథా’’తిఆదివచనం వియ భగవతో రూపసఞ్ఞాసమతిక్కమనాదికం ఆనిసంసప్పకాసనం. ఇదఞ్హి సుత్వా తే బహుమ్పి మూలం దత్వా గామికా వియ గుళం ‘‘ఇమినా ఆనిసంసేన పలోభితచిత్తా మహన్తమ్పి ఉస్సాహం కత్వా ఇమం సమాపత్తిం నిబ్బత్తేస్సన్తీ’’తి ఉస్సాహజననత్థం పలోభనత్థఞ్చ కథేసి.

ఆకాసానఞ్చాయతనూపగాతి ఏత్థ నాస్స అన్తోతి అనన్తం, ఆకాసం అనన్తం ఆకాసానన్తం, ఆకాసానన్తం ఏవ ఆకాసానఞ్చం, తం ఆకాసానఞ్చం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనమస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స దేవానం దేవాయతనమివాతి ఆకాసానఞ్చాయతనం. కసిణుగ్ఘాటిమాకాసస్సేతం అధివచనం. తత్థ ఝానం నిబ్బత్తేత్వా పటిసన్ధివసేన ఆకాసానఞ్చాయతనభవం ఉపగతా ఆకాసానఞ్చాయతనూపగా. ఇతో పరేసు విసేసమత్తమేవ వణ్ణయిస్సామ (ధ. స. అట్ఠ. ౨౬౫, ౧౪౩౬-౭).

ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మాతి ఏత్థ తావ పుబ్బే వుత్తనయేన ఆకాసానఞ్చం ఆయతనమస్స అధిట్ఠానట్ఠేనాతి ఝానమ్పి ఆకాసానఞ్చాయతనం, వుత్తనయేనేవ ఆరమ్మణమ్పి. ఏవమేతం ఝానఞ్చ ఆరమ్మణఞ్చాతి ఉభయమ్పి అప్పవత్తికరణేన చ అమనసికరణేన చ సమతిక్కమిత్వావ యస్మా ఇదం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరితబ్బం, తస్మా ఉభయమ్పేతం ఏకజ్ఝం కత్వా ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మా’’తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

విఞ్ఞాణఞ్చాయతనూపగాతి ఏత్థ పన ‘‘అనన్త’’న్తి మనసికాతబ్బవసేన నాస్స అన్తోతి అనన్తం, అనన్తమేవ ఆనఞ్చం, విఞ్ఞాణం ఆనఞ్చం ‘‘విఞ్ఞాణానఞ్చ’’న్తి అవత్వా ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చ’’న్తి వుత్తం. అయఞ్హేత్థ రుళ్హీసద్దో. తదేవ విఞ్ఞాణఞ్చం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనన్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం. తత్థ ఝానం నిబ్బత్తేత్వా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనభవం ఉపగతా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనూపగా.

విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మాతి ఏత్థపి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ విఞ్ఞాణఞ్చం ఆయతనమస్స అధిట్ఠానట్ఠేనాతి ఝానమ్పి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం, వుత్తనయేనేవ చ ఆరమ్మణమ్పి. ఏవమేతం ఝానఞ్చ ఆరమ్మణఞ్చాతి ఉభయమ్పి అప్పవత్తికరణేన చ అమనసికరణేన చ సమతిక్కమిత్వావ యస్మా ఇదం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరితబ్బం, తస్మా ఉభయమ్పేతం ఏకజ్ఝం కత్వా ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మా’’తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనూపగాతి ఏత్థ పన నాస్స కిఞ్చనన్తి అకిఞ్చనం, అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పి అస్స అవసిట్ఠం నత్థీతి వుత్తం హోతి. అకిఞ్చనస్స భావో ఆకిఞ్చఞ్ఞం, ఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణాపగమస్సేతం అధివచనం. తం ఆకిఞ్చఞ్ఞం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనన్తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం. తత్థ ఝానం నిబ్బత్తేత్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనభవం ఉపగతా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనూపగా. అయం సత్తమవిఞ్ఞాణట్ఠితీతి ఇమం సత్తమం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స ఠానం జానాతి. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం యథేవ సఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణస్సాపి సుఖుమత్తా నేవ విఞ్ఞాణం నావిఞ్ఞాణం, తస్మా విఞ్ఞాణట్ఠితీసు న వుత్తం.

అభూతన్తి అభూతత్థం ‘‘రూపం అత్తా’’తిఆదివచనం. తం విపల్లాసభావతో అతచ్ఛం. దిట్ఠినిస్సయతో అనత్థసఞ్హితం. అథ వా అభూతన్తి అసన్తం అవిజ్జమానం. అచోరస్సేవ ‘‘ఇదం తే చోరికాయ ఆభతం, న ఇదం తుయ్హం ఘరే ధన’’న్తిఆదివచనం. అతచ్ఛన్తి అతథాకారం అఞ్ఞథా సన్తం. అనత్థసఞ్హితన్తి న ఇధలోకత్థం వా పరలోకత్థం వా నిస్సితం. న తం తథాగతో బ్యాకరోతీతి తం అనియ్యానికకథం తథాగతో న కథేతి. భూతం తచ్ఛం అనత్థసఞ్హితన్తి రాజకథాదితిరచ్ఛానకథం. భూతం తచ్ఛం అత్థసఞ్హితన్తి అరియసచ్చసన్నిస్సితం. తత్ర కాలఞ్ఞూ తథాగతో హోతీతి తస్మిం తతియబ్యాకరణే తస్స పఞ్హస్స బ్యాకరణత్థాయ తథాగతో కాలఞ్ఞూ హోతి. మహాజనస్స ఆదానకాలం గహణకాలం జానిత్వా సహేతుకం సకారణం కత్వా యుత్తపత్తకాలేయేవ బ్యాకరోతీతి అత్థో.

యుత్తపత్తకాలే వదతీతి కాలవాదీ. భూతం సభావం వదతీతి భూతవాదీ. పరమత్థం నిబ్బానం వదతీతి అత్థవాదీ. మగ్గఫలధమ్మం వదతీతి ధమ్మవాదీ. సంవరాదివినయం వదతీతి వినయవాదీ. తత్థ దిట్ఠన్తి అపరిమాణాసు లోకధాతూసు అపరిమాణానం సత్తానం చక్ఖుద్వారేసు ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తం రూపారమ్మణం నామ అత్థి, తం సబ్బాకారతో జానాతి పస్సతి. ఏవం జానతా పస్సతా చ తేన తం ఇట్ఠానిట్ఠాదివసేన వా దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతేసు లబ్భమానకపదవసేన వా ‘‘కతమం తం రూపం రూపాయతనం? యం రూపం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ వణ్ణనిభా సనిదస్సనం సప్పటిఘం నీలం పీతక’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౬౧౭-౬౧౮) నయేన అనేకేహి నామేహి తేరసహి వారేహి ద్విపఞ్ఞాసాయ నయేహి విభజ్జమానం తథమేవ హోతి వితథం నత్థి. ఏస నయో సోతద్వారాదీసుపి. ఆపాథమాగచ్ఛన్తేసు సద్దాదీసు తేసం వివిధం దస్సేతుం ‘‘దిట్ఠం సుత’’న్తి ఆహ. తత్థ దిట్ఠన్తి రూపాయతనం. సుతన్తి సద్దాయతనం. ముతన్తి పత్వా గహేతబ్బతో గన్ధాయతనం రసాయతనం ఫోట్ఠబ్బాయతనం. విఞ్ఞాతన్తి సుఖదుక్ఖాదిధమ్మారమ్మణం. పత్తన్తి పరియేసిత్వా వా అపరియేసిత్వా వా పత్తం. పరియేసితన్తి పత్తం వా అపత్తం వా పరియేసితం. అనువిచరితం మనసాతి చిత్తేన అనుసఞ్చరితం.

తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధన్తి ఇమినా ఏతం దస్సేతి – యఞ్హి అపరిమాణాసు లోకధాతూసు ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స నీలం పీతకన్తిఆది రూపారమ్మణం చక్ఖుద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, ‘‘అయం సత్తో ఇమస్మిం ఖణే ఇమం నామ రూపారమ్మణం దిస్వా సుమనో వా దుమ్మనో వా మజ్ఝత్తో వా జాతో’’తి సబ్బం తం తథాగతస్స ఏవం అభిసమ్బుద్ధం. తథా యం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స భేరిసద్దో ముదిఙ్గసద్దోతిఆది సద్దారమ్మణం సోతద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, మూలగన్ధో తచగన్ధోతిఆది గన్ధారమ్మణం ఘానద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, మూలరసో ఖన్ధరసోతిఆది రసారమ్మణం జివ్హాద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, కక్ఖళం ముదుకన్తిఆది పథవీధాతుతేజోధాతువాయోధాతుభేదం ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం కాయద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, ‘‘అయం సత్తో ఇమస్మిం ఖణే ఇమం నామ ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం ఫుసిత్వా సుమనో వా దుమ్మనో వా మజ్ఝత్తో వా జాతో’’తి సబ్బం తం తథాగతస్స ఏవం అభిసమ్బుద్ధం. తథా యం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స సుఖదుక్ఖాదిభేదం ధమ్మారమ్మణం మనోద్వారస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, ‘‘అయం సత్తో ఇమస్మిం ఖణే ఇమం నామ ధమ్మారమ్మణం విజానిత్వా సుమనో వా దుమ్మనో వా మజ్ఝత్తో వా జాతో’’తి సబ్బం తం తథాగతస్స ఏవం అభిసమ్బుద్ధం.

యఞ్హి, చున్ద, ఇమేసం సత్తానం దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం, తత్థ తథాగతేన అదిట్ఠం వా అసుతం వా అముతం వా అవిఞ్ఞాతం వా నత్థి, ఇమస్స పన మహాజనస్స పరియేసిత్వా అపత్తమ్పి అత్థి, అపరియేసిత్వా అపత్తమ్పి అత్థి, పరియేసిత్వా పత్తమ్పి అత్థి, అపరియేసిత్వా పత్తమ్పి అత్థి, సబ్బమ్పి తథాగతస్స అసమ్పత్తం నామ నత్థి ఞాణేన అసచ్ఛికతం. తస్మా తథాగతోతి వుచ్చతీతి యం తథా లోకేన గతం, తస్స తథేవ గతత్తా తథాగతోతి వుచ్చతీతి. పాళియం పన ‘‘అభిసమ్బుద్ధ’’న్తి వుత్తం, తం గతసద్దేన ఏకత్థం. ఇమినా నయేన సబ్బవారేసు తథాగతోతి నిగమస్స అత్థో వేదితబ్బో (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౮౮; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౨౩).

‘‘యఞ్చ, చున్ద, రత్తిం తథాగతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝతి, యఞ్చ రత్తిం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతి, యం ఏతస్మిం అన్తరే భాసతి లపతి నిద్దిసతి, సబ్బం తం తథేవ హోతి, నో అఞ్ఞథా, తస్మా తథాగతోతి వుచ్చతీ’’తి –

ఏత్థ యం రత్తిం భగవా బోధిమణ్డే అప్పరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నో తిణ్ణం మారానం మత్థకం మద్దిత్వా అనుత్తరసమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, యఞ్చ రత్తిం యమకసాలానమన్తరే అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి, ఏత్థన్తరే పఞ్చచత్తాలీసవస్సపరిమాణే కాలే పఠమబోధియాపి మజ్ఝిమబోధియాపి పచ్ఛిమబోధియాపి యం భగవతా భాసితం సుత్తం గేయ్యం…పే… వేదల్లం, తం సబ్బం అత్థతో చ బ్యఞ్జనతో చ అనుపవజ్జం అనూనమనధికం సబ్బాకారపరిపుణ్ణం రాగమదనిమ్మదనం దోసమోహమదనిమ్మదనం నత్థి, తత్థ వాళగ్గమత్తమ్పి అవక్ఖలితం, సబ్బం తం ఏకముద్దికాయ లఞ్ఛితం వియ, ఏకనాళియా మితం వియ, ఏకతులాయ తులితం వియ చ తథమేవ హోతి వితథం నత్థి. తేనాహ – ‘‘యఞ్చ, చున్ద, రత్తిం తథాగతో…పే… సబ్బం తం తథమేవ హోతి, నో అఞ్ఞథా తస్మా తథాగతోతి వుచ్చతీ’’తి. గదఅత్థో హి ఏత్థ గతసద్దో.

అపి చ – ఆగదనం ఆగదో, వచనన్తి అత్థో. తథో అవిపరీతో ఆగదో అస్సాతి ద-కారస్స త-కారం కత్వా గతోతి ఏవమేతస్మిం అత్థే పదసిద్ధి వేదితబ్బా.

‘‘యథావాదీ, చున్ద…పే… వుచ్చతీ’’తి ఏత్థ భగవతో వాచాయ కాయో అనులోమేతి కాయస్సపి వాచా, తస్మా భగవా యథావాదీ తథాకారీ, యథాకారీ తథావాదీ చ హోతి, ఏవంభూతస్స చస్స యథా వాచా, కాయోపి తథా గతో పవత్తోతి అత్థో. యథా చ కాయో, వాచాపి తథా గతా పవత్తాతి తథాగతోతి ఏవమేత్థ పదసిద్ధి వేదితబ్బా.

అభిభూ అనభిభూతోతి ఉపరి భవగ్గం హేట్ఠా అవీచిపరియన్తం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు సబ్బసత్తే అభిభవతి సీలేనపి సమాధినాపి పఞ్ఞాయపి విముత్తియాపి న తస్స తులా వా పమాణం వా అత్థి. అతులో అప్పమేయ్యో అనుత్తరో రాజరాజా దేవదేవో సక్కానం అతిసక్కో బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా. అఞ్ఞదత్థూతి ఏకంసత్థే నిపాతో. దక్ఖతీతి దసో. వసం వత్తేతీతి వసవత్తీ.

తత్రాయం పదసిద్ధి వేదితబ్బా – అగదో వియ అగదో, కో పనేస? దేసనావిలాసో చేవ పుఞ్ఞుస్సయో చ. తేన హేస మహానుభావో భిసక్కో దిబ్బాగదేన సప్పే వియ సబ్బపరప్పవాదినో సదేవకఞ్చ లోకం అభిభవతి. ఇతి సబ్బలోకాభిభవనే తథో అవిపరీతో దేసనావిలాసమయో చేవ పుఞ్ఞుస్సయో చ అగదో అస్సాతి ద-కారస్స త-కారం కత్వా తథాగతోతి వేదితబ్బో (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭).

ఇధత్థఞ్ఞేవ జానాతి కమ్మాభిసఙ్ఖారవసేనాతి అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారవసేన ఇధత్థఞ్ఞేవ జానాతి. కాయస్స భేదా పరం మరణాతి ఉపాదిన్నఖన్ధభేదా మరణతో పరం. అపాయన్తిఆదీసు వుడ్ఢిసఙ్ఖాతసుఖసాతతో అయా అపేతత్తా అపాయో. దుక్ఖస్స గతి పటిసరణన్తి దుగ్గతి. దుక్కరకారినో ఏత్థ వినిపతన్తీతి వినిపాతో. నిరతిఅట్ఠేన నిరస్సాదట్ఠేన నిరయో. తం అపాయం…పే… నిరయం. ఉపపజ్జిస్సతీతి పటిసన్ధివసేన ఉప్పజ్జిస్సతి. తిరచ్ఛానయోనిన్తి తిరియం అఞ్చన్తీతి తిరచ్ఛానా, తేసం యోని తిరచ్ఛానయోని, తం తిరచ్ఛానయోనిం. పేత్తివిసయన్తి పచ్చభావం పత్తానం విసయోతి పేత్తివిసయో, తం పేత్తివిసయం. మనసో ఉస్సన్నతాయ మనుస్సా, తేసు మనుస్సేసు. ఇతో పరం కమ్మాభిసఙ్ఖారవసేనాతి ఏత్థ పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారవసేన అత్థో గహేతబ్బో.

ఆసవానం ఖయాతి ఆసవానం వినాసేన. అనాసవం చేతోవిముత్తిన్తి ఆసవవిరహితం అరహత్తఫలసమాధిం. పఞ్ఞావిముత్తిన్తి అరహత్తఫలపఞ్ఞం. అరహత్తఫలసమాధి రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి, అరహత్తఫలపఞ్ఞా అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తీతి వేదితబ్బా. తణ్హాచరితేన వా అప్పనాఝానబలేన కిలేసే విక్ఖమ్భేత్వా అధిగతం అరహత్తఫలం రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి, దిట్ఠిచరితేన ఉపచారజ్ఝానమత్తం నిబ్బత్తేత్వా విపస్సిత్వా అధిగతం అరహత్తఫలం అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి. అనాగామిఫలం వా కామరాగం సన్ధాయ రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి, అరహత్తఫలం సబ్బప్పకారతో అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి.

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ధిముత్తన్తి విమోక్ఖేనాతి కేనట్ఠేన విమోక్ఖో వేదితబ్బోతి? అధిముచ్చనట్ఠేన. కో అయం అధిముచ్చనట్ఠో నామ? పచ్చనీకధమ్మేహి చ సుట్ఠు విముచ్చనట్ఠో, ఆరమ్మణే చ అభిరతివసేన సుట్ఠు విముచ్చనట్ఠో, పితు అఙ్కే విస్సట్ఠఅఙ్గపచ్చఙ్గస్స దారకస్స సయనం వియ అనిగ్గహితభావేన నిరాసఙ్కతాయ ఆరమ్మణే పవత్తీతి వుత్తం హోతి. ఏవరూపేన విమోక్ఖేన ధిముత్తన్తి. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ముఞ్చిత్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే నిరాసఙ్కవసేన ధిముత్తం అల్లీనం. తత్రాధిముత్తన్తి తస్మిం సమాధిమ్హి అల్లీనం. తదధిముత్తన్తి తస్మిం ఝానే అధిముత్తం. తదాధిపతేయ్యన్తి తం ఝానం జేట్ఠకం. రూపాధిముత్తోతిఆదీని పఞ్చ కామగుణగరుకవసేన వుత్తాని. కులాధిముత్తోతిఆదీని తీణి ఖత్తియాదికులగరుకవసేన వుత్తాని. లాభాధిముత్తోతిఆదీని అట్ఠ లోకధమ్మవసేన వుత్తాని. ధీవరాధిముత్తోతిఆదీని చత్తారి పచ్చయవసేన వుత్తాని. సుత్తన్తాధిముత్తోతిఆదీని పిటకత్తయవసేన వుత్తాని. ఆరఞ్ఞకఙ్గాధిముత్తోతిఆదీని ధుతఙ్గసమాదానవసేన వుత్తాని. పఠమజ్ఝానాధిముత్తోతిఆదీని పటిలాభవసేన వుత్తాని.

కమ్మపరాయణన్తి అభిసఙ్ఖారవసేన. విపాకపరాయణన్తి పవత్తివసేన. కమ్మగరుకన్తి చేతనాగరుకం. పటిసన్ధిగరుకన్తి ఉపపత్తిగరుకం.

౮౪. ఆకిఞ్చఞ్ఞాసమ్భవం ఞత్వాతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తితో వుట్ఠహిత్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనజనకకమ్మాభిసఙ్ఖారం ఞత్వా ‘‘కిన్తి పలిబోధో అయ’’న్తి. నన్దిసంయోజనం ఇతీతి యా చతుత్థఅరూపరాగసఙ్ఖాతా నన్దీ తఞ్చ సంయోజనం ఞత్వా. తతో తత్థ విపస్సతీతి అథ తత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తితో వుట్ఠహిత్వా తం సమాపత్తిం అనిచ్చాదివసేన విపస్సతి. ఏతం ఞాణం తథం తస్సాతి ఏతం తస్స పుగ్గలస్స ఏవం విపస్సతో అనుక్కమేన ఉప్పన్నం అరహత్తఞాణం అవిపరీతం. వుసీమతోతి వుసితవన్తస్స. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.

ఏవం భగవా ఇదమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి, దేసనాపరియోసానే చ పుబ్బసదిసో ఏవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ చూళనిద్దేస-అట్ఠకథాయ

పోసాలమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.