౧౫. మోఘరాజమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా

౮౫. పన్నరసమే మోఘరాజసుత్తే – ద్వాహన్తి ద్వే వారే అహం. సో హి పుబ్బే అజితసుత్తస్స (సు. ని. ౧౦౩౮ ఆదయో) చ తిస్సమేత్తేయ్యసుత్తస్స (సు. ని. ౧౦౪౬ ఆదయో) చ అవసానే ద్విక్ఖత్తుం భగవన్తం పుచ్ఛి, భగవా పనస్స ఇన్ద్రియపరిపాకం ఆగమయమానో న బ్యాకాసి. తేనాహ – ‘‘ద్వాహం సక్కం అపుచ్ఛిస్స’’న్తి. యావతతియఞ్చ దేవీసి, బ్యాకరోతీతి మే సుతన్తి యావతతియఞ్చ సహధమ్మికం పుట్ఠో విసుద్ధిదేవభూతో ఇసి భగవా సమ్మాసమ్బుద్ధో బ్యాకరోతీతి ఏవం మే సుతం. గోధావరీతీరేయేవ కిర సో ఏవమస్సోసి. తేనాహ – ‘‘బ్యాకరోతీతి మే సుత’’న్తి. ఇమిస్సా గాథాయ నిద్దేసే యం వత్తబ్బం సియా, తం హేట్ఠా వుత్తనయం ఏవ.

౮౬. అయం లోకోతి మనుస్సలోకో. పరో లోకోతి తం ఠపేత్వా అవసేసో. సదేవకోతి బ్రహ్మలోకం ఠపేత్వా అవసేసో ఉపపత్తిదేవసమ్ముతిదేవయుత్తో. ‘‘బ్రహ్మలోకో సదేవకో’’తి ఏతం వా ‘‘సదేవకో లోకో’’తిఆదినయనిదస్సనమత్తం. తేన సబ్బోపి తథావుత్తప్పకారలోకో వేదితబ్బో.

౮౭. ఏవం అభిక్కన్తదస్సావిన్తి ఏవం అగ్గదస్సావిం, సదేవకస్స లోకస్స అజ్ఝాసయాధిముత్తిగతిపరాయణాదీని పస్సితుం సమత్థన్తి దస్సేతి.

౮౮. సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సూతి అవసియపవత్తసల్లక్ఖణవసేన వా తుచ్ఛసఙ్ఖారసమనుపస్సనావసేన వాతి ద్వీహాకారేహి సుఞ్ఞతో లోకం పస్స. అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చాతి సక్కాయదిట్ఠిం ఉద్ధరిత్వా.

లుజ్జతీతి భిజ్జతి. చక్ఖతీతి చక్ఖు. తదేతం ససమ్భారచక్ఖునో సేతమణ్డలపరిక్ఖిత్తస్స కణ్హమణ్డలస్స మజ్ఝే అభిముఖే ఠితానం సరీరసణ్ఠానుప్పత్తిదేసభూతే దిట్ఠమణ్డలే చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి. రూపయన్తీతి రూపా, వణ్ణవికారమాపజ్జన్తా హదయఙ్గతభావం పకాసేన్తీతి అత్థో. చక్ఖుతో పవత్తం విఞ్ఞాణం, చక్ఖుస్స వా చక్ఖుసన్నిస్సితం వా విఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం. చక్ఖుతో పవత్తో సమ్ఫస్సో చక్ఖుసమ్ఫస్సో. చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తఫస్సపచ్చయా. వేదయితన్తి విన్దనం, వేదనాతి అత్థో. తదేవ సుఖయతీతి సుఖం, యస్స ఉప్పజ్జతి, తం సుఖితం కరోతీతి అత్థో. సుట్ఠు వా ఖాదతి, ఖనతి చ కాయచిత్తాబాధన్తి సుఖం. దుక్ఖయతీతి దుక్ఖం. యస్స ఉప్పజ్జతి, తం దుక్ఖితం కరోతీతి అత్థో. న దుక్ఖం న సుఖన్తి అదుక్ఖమసుఖం. మ-కారో సన్ధిపదవసేన వుత్తో. సో పన చక్ఖుసమ్ఫస్సే అత్తనా సమ్పయుత్తాయ వేదనాయ సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకఆహారసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన అట్ఠధా పచ్చయో హోతి, సమ్పటిచ్ఛనసమ్పయుత్తాయ అనన్తరసమనన్తరూపనిస్సయనత్థివిగతవసేన పఞ్చధా, సన్తీరణాదిసమ్పయుత్తానం ఉపనిస్సయవసేనేవ పచ్చయో హోతి.

సుణాతీతి సోతం, తం ససమ్భారసోతబిలస్స అన్తో తనుతమ్బలోమాచితే అఙ్గులివేధకసణ్ఠానే పదేసే సోతవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి. సద్దీయన్తీతి సద్దా, ఉదాహరీయన్తీతి అత్థో. ఘాయతీతి ఘానం, తం ససమ్భారఘానబిలస్స అన్తో అజపదసణ్ఠానే పదేసే ఘానవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి. గన్ధియన్తీతి గన్ధా, అత్తనో వత్థుం సూచియన్తీతి అత్థో. జీవితం అవ్హాయతీతి జివ్హా, సాయనట్ఠేన వా జివ్హా. సా ససమ్భారజివ్హాయ అతిఅగ్గమూలపస్సాని వజ్జేత్వా ఉపరిమతలమజ్ఝే భిన్నఉప్పలదలగ్గసణ్ఠానే పదేసే జివ్హావిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానా తిట్ఠతి. రసన్తి తే సత్తాతి రసా, అస్సాదేన్తీతి అత్థో.

కుచ్ఛితానం ఆసవధమ్మానం ఆయోతి కాయో. ఆయోతి ఉప్పత్తిదేసో. సో యావతా ఇమస్మిం కాయే ఉపాదిన్నపవత్తి నామ అత్థి, తత్థ యేభుయ్యేన కాయప్పసాదో కాయవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానో తిట్ఠతి. ఫుసియన్తీతి ఫోట్ఠబ్బా. మనతీతి మనో, విజానాతీతి అత్థో. అత్తనో లక్ఖణం ధారేన్తీతి ధమ్మా. మనోతి సహావజ్జనభవఙ్గం. ధమ్మాతి నిబ్బానం ముఞ్చిత్వా అవసేసా ధమ్మారమ్మణధమ్మా. మనోవిఞ్ఞాణన్తి జవనమనోవిఞ్ఞాణం. మనోసమ్ఫస్సోతి తంసమ్పయుత్తో ఫస్సో, సో సమ్పయుత్తాయ వేదనాయ విపాకపచ్చయవజ్జేహి సేసేహి సత్తహి పచ్చయేహి పచ్చయో హోతి. అనన్తరాయ తేహేవ సేసానం ఉపనిస్సయేనేవ పచ్చయో హోతి.

అవసియపవత్తసల్లక్ఖణవసేన వాతి అవసో హుత్వా పవత్తసఙ్ఖారే పస్సనవసేన ఓలోకనవసేనాతి అత్థో. రూపే వసో న లబ్భతీతి రూపస్మిం వసవత్తిభావో ఇస్సరభావో న లబ్భతి. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో.

నాయం, భిక్ఖవే, కాయో తుమ్హాకన్తి అత్తని సతి అత్తనియం నామ హోతి, అత్తాయేవ చ నత్థి. తస్మా ‘‘నాయం, భిక్ఖవే, కాయో తుమ్హాక’’న్తి ఆహ. నాపి అఞ్ఞేసన్తి అఞ్ఞో నామ పరేసం అత్తా. తస్మిం సతి అఞ్ఞేసం నామ సియా, సోపి నత్థి. తస్మా ‘‘నాపి అఞ్ఞేస’’న్తి ఆహ. పురాణమిదం, భిక్ఖవే, కమ్మన్తి నయిదం పురాణకమ్మమేవ, పురాణకమ్మనిబ్బత్తో పనేస కాయో. తస్మా పచ్చయవోహారేన ఏవం వుత్తో. అభిసఙ్ఖతన్తిఆది కమ్మవోహారస్సేవ వసేన పురిమలిఙ్గసభావతాయ వుత్తం. అయం పనేత్థ అత్థో – అభిసఙ్ఖతన్తి పచ్చయేహి కతోతి దట్ఠబ్బో. అభిసఞ్చేతయితన్తి చేతనావత్థుకో, చేతనామూలకోతి దట్ఠబ్బో. వేదనియన్తి వేదనాయ వత్థూతి దట్ఠబ్బో.

రూపే సారో న లబ్భతీతి రూపస్మిం నిచ్చాదిసారో న లబ్భతి. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. రూపం అస్సారం నిస్సారన్తి రూపం అస్సారం సారవిరహితఞ్చ. సారాపగతన్తి సారతో అపగతం. నిచ్చసారసారేన వాతి భఙ్గం అతిక్కమిత్వా పవత్తమానేన నిచ్చసారేన వా. కస్సచి నిచ్చసారస్స అభావతో నిచ్చసారేన సారో నత్థి. సుఖసారసారేన వాతి ఠితిసుఖం అతిక్కమిత్వా పవత్తమానస్స కస్సచి సుఖసారస్స అభావతో సుఖసారసారేన వా. అత్తసారసారేన వాతి అత్తత్తనియసారసారేన వా. నిచ్చేన వాతి భఙ్గం అతిక్కమిత్వా పవత్తమానస్స కస్సచి నిచ్చస్స అభావతో నిచ్చేన వా. ధువేన వాతి విజ్జమానకాలేపి పచ్చయాయత్తవుత్తితాయ థిరస్స కస్సచి అభావతో ధువేన వా. సస్సతేన వాతి అబ్బోచ్ఛిన్నస్స సబ్బకాలే విజ్జమానస్స కస్సచి అభావతో సస్సతేన వా. అవిపరిణామధమ్మేన వాతి జరాభఙ్గవసేన అవిపరిణామపకతికస్స కస్సచి అభావతో అవిపరిణామధమ్మేన వా.

చక్ఖు సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వాతి ‘‘కారకో వేదకో సయంవసీ’’తి ఏవం పరికప్పికేన అత్తనా వా అత్తాభావతోయేవ అత్తనో సన్తకేన పరిక్ఖారేన చ సుఞ్ఞం. సబ్బం చక్ఖాదిలోకియధమ్మజాతం యస్మా అత్తా చ ఏత్థ నత్థి, అత్తనియఞ్చ ఏత్థ నత్థి, తస్మా ‘‘సుఞ్ఞ’’న్తి వుచ్చతీతి అత్థో. లోకుత్తరాపి ధమ్మా అత్తత్తనియేహి సుఞ్ఞాయేవ, సుఞ్ఞాతీతధమ్మా నత్థీతి వుత్తం హోతి. తస్మిం ధమ్మే అత్తత్తనియసారస్స నత్థిభావో వుత్తో హోతి. లోకే చ ‘‘సుఞ్ఞం ఘరం సుఞ్ఞో ఘటో’’తి వుత్తో ఘరస్స ఘటస్స చ నత్థిభావో న హోతి, తస్మిం ఘటే చ అఞ్ఞస్స నత్థిభావో వుత్తో హోతి. భగవతా చ ఇతి యమ్పి కోచి తత్థ న హోతి, తేన తం సుఞ్ఞం. యం పన తత్థ అవసిట్ఠం హోతి, తం సన్తం ఇదమత్థీతి పజానాతీతి అయమేవత్థో వుత్తో. తథా ఞాయగన్థే సద్దగన్థే చ అయమేవత్థో. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే అనత్తలక్ఖణమేవ కథితం. అనిస్సరియతోతి అత్తనో ఇస్సరియే అవసవత్తనతో. అకామకారియతోతి అత్తనో అకామం అరుచికరణవసేన. అపాపుణియతోతి ఠాతుం పతిట్ఠాభావతో. అవసవత్తనతోతి అత్తనో వసే అవత్తనతో. పరతోతి అనిచ్చతో పచ్చయాయత్తవుత్తితో. వివిత్తతోతి నిస్సరతో.

సుద్ధన్తి కేవలం ఇస్సరకాలపకతీహి వినా కేవలం పచ్చయాయత్తపవత్తివసేన పవత్తమానం సుద్ధం నామ. అత్తనియవిరహితో సుద్ధధమ్మపుఞ్జోతి చ. సుద్ధం ధమ్మసముప్పాదం, సుద్ధం సఙ్ఖారసన్తతిన్తి సుద్ధం పస్సన్తస్స జానన్తస్స సఙ్ఖారానం సన్తతిం అబ్బోచ్ఛిన్నసఙ్ఖారసన్తతిం. తథేవ సుద్ధం పస్సన్తస్స సఙ్ఖారాదీని, ఏకట్ఠాని ఆదరేన ద్వత్తిక్ఖత్తుం వుత్తాని. ఏవం పస్సన్తస్స మరణముఖే భయం న హోతి. గామణీతి ఆలపనం. తిణకట్ఠసమం లోకన్తి ఇమం ఉపాదిన్నక్ఖన్ధసఙ్ఖాతం లోకం. యదా తిణకట్ఠసమం పఞ్ఞాయ పస్సతి. యథా అరఞ్ఞే తిణకట్ఠాదీసు గణ్హన్తేసు అత్తానం వా అత్తనియం వా గణ్హాతీతి న హోతి, తేసు వా తిణకట్ఠాదీసు సయమేవ నస్సన్తేసుపి వినస్సన్తేసుపి అత్తా నస్సతి, అత్తనియో నస్సతీతి న హోతి. ఏవం ఇమస్మిం కాయేపి నస్సన్తే వా వినస్సన్తే వా అత్తా వా అత్తనియం వా భిజ్జతీతి అపస్సన్తో పఞ్ఞాయ తిణకట్ఠసమం పస్సతీతి వుచ్చతి. నాఞ్ఞం పత్థయతే కిఞ్చి, అఞ్ఞత్రప్పటిసన్ధియాతి పటిసన్ధివిరహితం నిబ్బానం ఠపేత్వా అఞ్ఞం భవం వా అత్తభావం వా న పత్థేతి.

రూపం సమన్నేసతీతి రూపస్స సారం పరియేసతి. అహన్తి వాతి దిట్ఠివసేన. మమన్తి వాతి తణ్హావసేన. అస్మీతి వాతి మానవసేన. తమ్పి తస్స న హోతీతి తం తివిధమ్పి తస్స పుగ్గలస్స న హోతి.

ఇధాతి దేసాపదేసే నిపాతో, స్వాయం కత్థచి లోకం ఉపాదాయ వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతీ’’తి (సం. ని. ౩.౭౮; అ. ని. ౪.౩౩). కత్థచి సాసనం. యథాహ – ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో, ఇధ దుతియో సమణో’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯; దీ. ని. ౨.౨౧౪). కత్థచి ఓకాసం. యథాహ –

‘‘ఇధేవ తిట్ఠమానస్స, దేవభూతస్స మే సతో;

పునరాయు చ మే లద్ధో, ఏవం జానాహి మారిసా’’తి. (దీ. ని. ౨.౩౬౯);

కత్థచి పదపూరణమత్తమేవ. యథాహ – ‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, భుత్తావీ అస్సం పవారితో’’తి (మ. ని. ౧.౩౦). ఇధ పన లోకం ఉపాదాయ వుత్తోతి వేదితబ్బో. అస్సుతవా పుథుజ్జనోతి ఏత్థ పన ఆగమాధిగమాభావా ఞేయ్యో ‘‘అస్సుతవా’’ఇతి. యస్స హి ఖన్ధధాతుఆయతనపచ్చయాకారసతిపట్ఠానాదీసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావినిచ్ఛయరహితత్తా దిట్ఠిపటిసేధకో నేవ ఆగమో, పటిపత్తియా అధిగన్తబ్బస్స అనధిగతత్తా నేవ అధిగమో అత్థి, సో ఆగమాధిగమాభావా ఞేయ్యో ‘‘అస్సుతవా’’ ఇతి. స్వాయం –

పుథూనం జననాదీహి, కారణేహి పుథుజ్జనో;

పుథుజ్జనన్తోగధత్తా, పుథువాయం జనో ఇతి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౫౧; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౩౦);

సో హి పుథూనం నానప్పకారానం కిలేసాదీనం జననాదీహిపి కారణేహి పుథుజ్జనో. యథాహ – పుథు కిలేసే జనేన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు అవిహతసక్కాయదిట్ఠికాతి పుథుజ్జనా, పుథు సత్థారానం ముఖుల్లోకికాతి పుథుజ్జనా, పుథు సబ్బగతీహి అవుట్ఠితాతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాభిసఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరోన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాఓఘేహి వుయ్హన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాసన్తాపేహి సన్తప్పేన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాపరిళాహేహి పరిడయ్హన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు పఞ్చసు కామగుణేసు రత్తా గిద్ధా గధితా ముఞ్ఛితా అజ్ఝోసన్నా లగ్గా లగ్గితా పలిబుద్ధాతి పుథుజ్జనా, పుథు పఞ్చహి నీవరణేహి ఆవుటా నివుటా ఓవుటా పిహితా పటిచ్ఛన్నా పటికుజ్జితాతి పుథుజ్జనా (మహాని. ౫౧, ౯౪), పుథూనం వా గణనపథమతీతానం అరియధమ్మపరమ్ముఖానం నీచధమ్మసమాచారానం జనానం అన్తోగధత్తాపి పుథుజ్జనా, పుథువ అయం విసుంయేవ సఙ్ఖ్యం గతో, విసంసట్ఠో సీలసుతాదిగుణయుత్తేహి అరియేహి జనోతిపి పుథుజ్జనో. ఏవమేతేహి ‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి ద్వీహి పదేహి యే తే –

‘‘దువే పుథుజ్జనా వుత్తా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

అన్ధో పుథుజ్జనో ఏకో, కల్యాణేకో పుథుజ్జనో’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౬౧; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౫౧; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౩౦; ధ. స. అట్ఠ. ౧౦౦౭) –

ద్వే పుథుజ్జనా వుత్తా, తేసు అన్ధపుథుజ్జనో వుత్తో హోతీతి వేదితబ్బో.

అరియానం అదస్సావీతిఆదీసు అరియాతి ఆరకత్తా కిలేసేహి, అనయే న ఇరియనతో, అయే ఇరియనతో, సదేవకేన చ లోకేన అరణీయతో బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ బుద్ధసావకా చ వుచ్చన్తి, బుద్ధా ఏవ వా ఇధ అరియా. యథాహ – ‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… తథాగతో అరియోతి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౮).

సప్పురిసాతి ఏత్థ పన పచ్చేకబుద్ధా తథాగతసావకా చ ‘‘సప్పురిసా’’తి వేదితబ్బా. తే హి లోకుత్తరగుణయోగేన సోభనా పురిసాతి సప్పురిసా. సబ్బేవ వా ఏతే ద్విధాపి వుత్తా. బుద్ధాపి హి అరియా చ సప్పురిసా చ పచ్చేకబుద్ధాపి బుద్ధసావకాపి. యథాహ –

‘‘యో వే కతఞ్ఞూ కతవేది ధీరో, కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతి;

దుఖితస్స సక్కచ్చ కరోతి కిచ్చం, తథావిధం సప్పురిసం వదన్తీ’’తి. (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౩౦; ధ. స. అట్ఠ. ౧౦౦౭);

‘‘కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతీ’’తి ఏత్తావతా హి బుద్ధసావకో వుత్తో. కతఞ్ఞుతాదీహి పచ్చేకబుద్ధా బుద్ధాతి, యో ఇమేసం అరియానం అదస్సనసీలో, న చ దస్సనే సాధుకారీ, సో అరియానం అదస్సావీతి వేదితబ్బో. సో చక్ఖునా అదస్సావీ, ఞాణేన అదస్సావీతి దువిధో, తేసు ఞాణేన అదస్సావీ ఇధ అధిప్పేతో. మంసచక్ఖునా హి దిబ్బచక్ఖునా వా అరియా దిట్ఠాపి అదిట్ఠావ హోన్తి తేసం చక్ఖునా వణ్ణమత్తగహణతో, న అరియభావగోచరతో. సోణసిఙ్గాలాదయోపి చక్ఖునా అరియే పస్సన్తి, న చ తే అరియానం దస్సావినో.

తత్రిదం వత్థు – చిత్తలపబ్బతవాసినో కిర ఖీణాసవత్థేరస్స ఉపట్ఠాకో వుడ్ఢపబ్బజితో ఏకదివసం థేరేన సద్ధిం పిణ్డాయ చరిత్వా థేరస్స పత్తచీవరం గహేత్వా పిట్ఠితో ఆగచ్ఛన్తో థేరం పుచ్ఛి – ‘‘అరియా నామ, భన్తే, కీదిసా’’తి? థేరో ఆహ – ‘‘ఇధేకచ్చో మహల్లకో అరియానం పత్తచీవరం గహేత్వా వత్తపటిపత్తిం కత్వా సహ చరన్తోపి నేవ అరియే జానాతి, ఏవం దుజ్జానా, ఆవుసో, అరియా’’తి. ఏవం వుత్తేపి సో నేవ అఞ్ఞాసి. తస్మా చక్ఖునా దస్సనం న దస్సనం, ఞాణేన దస్సనమేవ దస్సనం. యథాహ – ‘‘అలం తే, వక్కలి, కిం తే ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన, యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౭). తస్మా చక్ఖునా పస్సన్తోపి ఞాణేన అరియేహి దిట్ఠం అనిచ్చాదిలక్ఖణం అపస్సన్తో, అరియానం అధిగతఞ్చ ధమ్మం అనధిగచ్ఛన్తో, అరియకరధమ్మానం అరియభావస్స చ అదిట్ఠత్తా ‘‘అరియానం అదస్సావీ’’తి వేదితబ్బో.

అరియధమ్మస్స అకోవిదోతి సతిపట్ఠానాదిభేదే అరియధమ్మే అకుసలో. అరియధమ్మే అవినీతోతి ఏత్థ పన –

దువిధో వినయో నామ, ఏకమేకేత్థ పఞ్చధా;

అభావతో తస్స అయం, ‘‘అవినీతో’’తి వుచ్చతి. (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨; సు. ని. అట్ఠ. ౧.ఉరగసుత్తవణ్ణనా; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౩౦; ధ. స. అట్ఠ. ౧౦౦౭);

అయఞ్హి సంవరవినయో పహానవినయోతి దువిధో వినయో. ఏత్థ చ దువిధేపి వినయే ఏకమేకోపి వినయో పఞ్చధా భిజ్జతి. సంవరవినయోపి హి సీలసంవరో సతిసంవరో ఞాణసంవరో ఖన్తిసంవరో వీరియసంవరోతి పఞ్చవిధో. పహానవినయోపి తదఙ్గప్పహానం విక్ఖమ్భనప్పహానం సముచ్ఛేదప్పహానం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నిస్సరణప్పహానన్తి పఞ్చవిధో.

తత్థ ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో’’తి (విభ. ౫౧౧) అయం సీలసంవరో. ‘‘రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౯౫; సం. ని. ౪.౨౩౯; అ. ని. ౩.౧౬) అయం సతిసంవరో.

‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం, (అజితాతి భగవా,)

సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధియ్యరే’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౧; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౪; నేత్తి. ౧౧, ౪౫; ధ. స. అట్ఠ. ౧౦౦౭) –

అయం ఞాణసంవరో. ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) అయం ఖన్తిసంవరో. ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) అయం వీరియసంవరో. సబ్బోపి చాయం సంవరో యథాసకం సంవరితబ్బానం వినేతబ్బానఞ్చ కాయదుచ్చరితాదీనం సంవరణతో ‘‘సంవరో’’, వినయనతో ‘‘వినయో’’తి వుచ్చతి. ఏవం తావ సంవరవినయో పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో.

తథా యం నామరూపపరిచ్ఛేదాదీసు విపస్సనాఞాణేసు పటిపక్ఖభావతో దీపాలోకేనేవ తమస్స, తేన తేన విపస్సనాఞాణేన తస్స తస్స అనత్థస్స పహానం. సేయ్యథిదం – నామరూపవవత్థానేన సక్కాయదిట్ఠియా, పచ్చయపరిగ్గహేన అహేతువిసమహేతుదిట్ఠీనం, తస్సేవ అపరభాగేన కఙ్ఖావితరణేన కథంకథీభావస్స, కలాపసమ్మసనేన ‘‘అహం మమా’’తి గాహస్స, మగ్గామగ్గవవత్థానేన అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ, ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా, వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా, భయదస్సనేన సభయే అభయసఞ్ఞాయ, ఆదీనవదస్సనేన అస్సాదసఞ్ఞాయ, నిబ్బిదానుపస్సనాయ అభిరతిసఞ్ఞాయ, ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణేన అముఞ్చితుకామతాయ, ఉపేక్ఖాఞాణేన అనుపేక్ఖాయ, అనులోమేన ధమ్మట్ఠితియం నిబ్బానే చ పటిలోమభావస్స, గోత్రభునా సఙ్ఖారనిమిత్తగ్గాహస్స పహానం. ఏతం తదఙ్గప్పహానం నామ.

యం పన ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా పవత్తిభావనివారణతో ఘటప్పహారేనేవ ఉదకపిట్ఠే సేవాలస్స తేసం తేసం నీవరణాదిధమ్మానం పహానం, ఏతం విక్ఖమ్భనప్పహానం నామ. యం చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా తంతంమగ్గవతో అత్తనో అత్తనో సన్తానే ‘‘దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తిఆదినా (ధ. స. ౨౭౭; విభ. ౬౨౮) నయేన వుత్తస్స సముదయపక్ఖియస్స కిలేసగణస్స అచ్చన్తఅప్పవత్తిభావేన పహానం, ఇదం సముచ్ఛేదప్పహానం నామ. యం పన ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధత్తం కిలేసానం, ఏతం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నామ. యం సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటత్తా పహీనసబ్బసఙ్ఖతం నిబ్బానం, ఏతం నిస్సరణప్పహానం నామ. సబ్బమ్పి చేతం పహానం యస్మా చాగట్ఠేన పహానం, వినయనట్ఠేన వినయో, తస్మా ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి. తం తం పహానవతో వా తస్స తస్స వినయస్స సమ్భవతోపేతం ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి. ఏవం పహానవినయోపి పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨; సు. ని. అట్ఠ. ౧.ఉరగసుత్తవణ్ణనా; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౩౦).

ఏవమయం సఙ్ఖేపతో దువిధో భేదతో చ దసవిధో వినయో భిన్నసంవరత్తా, పహాతబ్బస్స చ అప్పహీనత్తా యస్మా ఏతస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స నత్థి, తస్మా అభావతో తస్స అయం ‘‘అవినీతో’’తి వుచ్చతీతి. ఏసేవ నయో సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో, సప్పురిసధమ్మే అవినీతోతి ఏత్థపి. నిన్నానాకరణఞ్హి ఏతమత్థతో. యథాహ – ‘‘యేవ తే అరియా, తేవ తే సప్పురిసా. యేవ తే సప్పురిసా, తేవ తే అరియా. యో ఏవ సో అరియానం ధమ్మో, సో ఏవ సో సప్పురిసానం ధమ్మో. యో ఏవ సో సప్పురిసానం ధమ్మో, సో ఏవ సో అరియానం ధమ్మో. యేవ తే అరియవినయా, తేవ తే సప్పురిసవినయా. యేవ తే సప్పురిసవినయా, తేవ తే అరియవినయా. అరియేతి వా, సప్పురిసేతి వా, అరియధమ్మేతి వా, సప్పురిసధమ్మేతి వా, అరియవినయేతి వా, సప్పురిసవినయేతి వా ఏసేసే ఏకే ఏకట్ఠే సమే సమభాగే తజ్జాతే తఞ్ఞేవాతి (ధ. స. అట్ఠ. ౧౦౦౭; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౩౦).

రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, ‘‘యం రూపం, సో అహం, యో అహం, తం రూప’’న్తి రూపఞ్చ అత్తానఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి తేలప్పదీపస్స ఝాయతో ‘‘యా అచ్చి, సో వణ్ణో. యో వణ్ణో, సా అచ్చీ’’తి అచ్చిఞ్చ వణ్ణఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి, ఏవమేవ ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో…పే… సమనుపస్సతీతి (పటి. మ. ౧.౧౩౦-౧౩౧) ఏవం రూపం ‘‘అత్తా’’తి దిట్ఠిపస్సనాయ పస్సతి. రూపవన్తం వా అత్తానన్తి అరూపం ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా ఛాయావన్తం రుక్ఖం వియ తం రూపవన్తం ‘‘అత్తా’’తి సమనుపస్సతి. అత్తని వా రూపన్తి అరూపమేవ ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా పుప్ఫస్మిం గన్ధం వియ అత్తని రూపం సమనుపస్సతి. రూపస్మిం వా అత్తానన్తి అరూపమేవ ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా కరణ్డకే మణిం వియ తం అత్తానం రూపస్మిం సమనుపస్సతి. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి సుద్ధరూపంయేవ ‘‘అత్తా’’తి కథితం. ‘‘రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనం అత్తతో… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౧౩౧) ఇమేసు సత్తసు ఠానేసు అరూపం ‘‘అత్తా’’తి కథితం, ‘‘వేదనావన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా వేదనా, వేదనాయ వా అత్తాన’’న్తి ఏవం చతూసు ఖన్ధేసు తిణ్ణం తిణ్ణం వసేన ద్వాదససు ఠానేసు రూపారూపమిస్సకో అత్తా కథితో. తత్థ రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి. వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీతి పఞ్చసు ఠానేసు ఉచ్ఛేదదిట్ఠి కథితా. అవసేసేసు సస్సతదిట్ఠి. ఏవమేత్థ పన్నరస భవదిట్ఠియో పఞ్చ విభవదిట్ఠియో హోన్తి. తా సబ్బాపి మగ్గావరణా, న సగ్గావరణా, పఠమమగ్గవజ్ఝాతి వేదితబ్బా.

ఆరఞ్ఞికోతి అరఞ్ఞే నివాసం. పవనేతి మహన్తే గమ్భీరవనే. చరమానోతి తహిం తహిం విచరమానో. విస్సత్థో గచ్ఛతీతి నిబ్భయో నిరాసఙ్కో చరతి. అనాపాథగతో లుద్దస్సాతి మిగలుద్దస్స పరమ్ముఖగతో. అన్తమకాసి మారన్తి కిలేసమారం వా దేవపుత్తమారం వా అన్తం అకాసి. అపదం వధిత్వాతి కిలేసపదం హన్త్వా నాసేత్వా. మారచక్ఖుం అదస్సనం గతోతి మారస్స అదస్సనవిసయం పత్తో. అనాపాథగతోతి మారస్స పరమ్ముఖం పత్తో. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.

ఏవం భగవా ఇదమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి, దేసనాపరియోసానే చ వుత్తసదిసోయేవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ చూళనిద్దేస-అట్ఠకథాయ

మోఘరాజమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.