పారాయనవగ్గనిద్దేసో
౧. అజితమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా
పారాయనవగ్గస్స పఠమే అజితసుత్తనిద్దేసే –
౧. ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో, (ఇచ్చాయస్మా అజితో,)
కేనస్సు నప్పకాసతి;
కిస్సాభిలేపనం బ్రూసి, కింసు తస్స మహబ్భయ’’న్తి. –
అజితమాణవస్స పుచ్ఛితే పఠమపఞ్హే చ ఉపరూపరిపఞ్హే చ నిద్దేసేసు చ వుత్తఞ్చ ఉత్తానఞ్చ వజ్జేత్వా విసేసమేవ వక్ఖామ. తత్థ నివుతోతి పటిచ్ఛాదితో. కిస్సాభిలేపనం బ్రూసీతి కిం అస్స లోకస్స అభిలేపనం వదేసి?
ఆవుతోతి ఆవరితో. నివుతోతి పటిచ్ఛాదితో. ఓవుతోతి హేట్ఠా పటిచ్ఛాదితో. పిహితోతి ఉపరిభాగేన ఛాదితో. పటిచ్ఛన్నోతి అవివటో. పటికుజ్జితోతి అధోముఖం ఛాదితో.
నప్పకాసతీతి నప్పకాసో హోతి. నప్పభాసతీతి ఞాణప్పభాసం న కరోతి. న తపతీతి ఞాణతపం న కరోతి. న విరోచతీతి ఞాణవిరోచనం న కరోతి. న ఞాయతీతి న జానీయతి. న పఞ్ఞాయతీతి నప్పఞ్ఞాయతే.
కేన లిత్తోతి కేన లిమ్పితో. సంలిత్తో ఉపలిత్తోతి ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢితం. ఆచిక్ఖసి నిద్దేసవసేన. దేసేసి పటినిద్దేసవసేన. పఞ్ఞపేసి తేన తేన పకారేన. అత్థం బోధేన్తో పట్ఠపేసి. తస్సత్థస్స కారణం దస్సేన్తో వివరసి. బ్యఞ్జనభావం దస్సేన్తో విభజసి. నికుజ్జితభావం గమ్భీరభావఞ్చ హరిత్వా సోతూనం ఞాణస్స పతిట్ఠం జనయన్తో ఉత్తానీకరోసి. సబ్బేహిపి ఇమేహి ఆకారేహి సోతూనం అఞ్ఞాణన్ధకారం విధమేన్తో పకాసేసీతి ఏవం అత్థో దట్ఠబ్బో.
౨. వేవిచ్ఛా పమాదా నప్పకాసతీతి మచ్ఛరియహేతు చ పమాదహేతు చ నప్పకాసతి. మచ్ఛరియం హిస్స దానాదీహి గుణేహి పకాసితుం న దేతి, పమాదో సీలాదీహి. జప్పాభిలేపనన్తి తణ్హా అస్స లోకస్స మక్కటలేపో వియ మక్కటస్స అభిలేపనం. దుక్ఖన్తి జాతిఆదికం దుక్ఖం.
యేసం ధమ్మానన్తి యేసం రూపాదిధమ్మానం. ఆదితో సముదాగమనం పఞ్ఞాయతీతి పఠమతో ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి. అత్థఙ్గమతో నిరోధో పఞ్ఞాయతీతి భఙ్గతో నిరుజ్ఝనం పఞ్ఞాయతి. కమ్మసన్నిస్సితో విపాకోతి కుసలాకుసలవిపాకో కమ్మం అముఞ్చిత్వా పవత్తనతో కమ్మసన్నిస్సితో విపాకోతి వుచ్చతి. విపాకసన్నిస్సితం కమ్మన్తి కుసలాకుసలం కమ్మం విపాకస్స ఓకాసం కత్వా ఠితత్తా విపాకసన్నిస్సితం కమ్మన్తి వుచ్చతి. నామసన్నిస్సితం రూపన్తి పఞ్చవోకారే రూపం నామం అముఞ్చిత్వా పవత్తనతో నామసన్నిస్సితం రూపన్తి వుచ్చతి. రూపసన్నిస్సితం నామన్తి పఞ్చవోకారే నామం రూపం అముఞ్చిత్వా పవత్తనతో రూపసన్నిస్సితం నామన్తి వుచ్చతి.
౩. సవన్తి సబ్బధి సోతాతి సబ్బేసు రూపాదిఆయతనేసు తణ్హాదికా సోతా సన్దన్తి. కిం నివారణన్తి తేసం కిం ఆవరణం కా రక్ఖా. సంవరం బ్రూహీతి తం తేసం నివారణసఙ్ఖాతం సంవరం బ్రూహి. ఏతేన సావసేసప్పహానం పుచ్ఛతి. కేన సోతా పిధీయరేతి కేన ధమ్మేన ఏతే సోతా పిధీయన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి. ఏతేన అనవసేసప్పహానం పుచ్ఛతి.
సవన్తీతి ఉప్పజ్జన్తి. ఆసవన్తీతి అధోగామినో హుత్వా సవన్తి. సన్దన్తీతి నిరన్తరగామినో హుత్వా సన్దమానా పవత్తన్తి. పవత్తన్తీతి పునప్పునం వత్తన్తి.
౪. సతి తేసం నివారణన్తి విపస్సనాయుత్తా కుసలాకుసలధమ్మానం గతియో సమన్వేసమానా సతి తేసం సోతానం నివారణం. సోతానం సంవరం బ్రూమీతి తమేవాహం సతిం సోతానం సంవరం బ్రూమీతి అధిప్పాయో. పఞ్ఞాయేతే పిధీయరేతి రూపాదీసు పన అనిచ్చతాదిపటివేధసాధికాయ మగ్గపఞ్ఞాయ ఏతే సోతా సబ్బసో పిధీయన్తి.
పచ్ఛిజ్జన్తీతి ఉచ్ఛిజ్జన్తి. సముదయఞ్చాతి పచ్చయఞ్చ. అత్థఙ్గమఞ్చాతి ఉప్పన్నానం అభావగమనఞ్చ, అనుప్పన్నానం అనుప్పాదం వా. అస్సాదఞ్చాతి ఆనిసంసఞ్చ. ఆదీనవఞ్చాతి దోసఞ్చ. నిస్సరణఞ్చాతి నిక్ఖమనఞ్చ.
౫. పఞ్ఞా చేవాతి పఞ్హాగాథాయ యా చాయం తయా వుత్తా పఞ్ఞా, యా చ సతి, యఞ్చ తదవసేసం నామరూపం, ఏతం సబ్బమ్పి కత్థ నిరుజ్ఝతి. ఏతం మే పఞ్హం పుట్ఠో పబ్రూహీతి ఏవం సఙ్ఖేపత్థో వేదితబ్బో.
కత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీతి ఏతం నామరూపం కత్థ న భవతి. వూపసమ్మతీతి నిబ్బాతి. అత్థం గచ్ఛతీతి అభావం గచ్ఛతి. పటిప్పస్సమ్భతీతి సన్నిసీదతి.
౬. విస్సజ్జనగాథాయ పనస్స యస్మా పఞ్ఞాసతియో నామేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, తస్మా తా విసుం న వుత్తా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యం మం త్వం, అజిత, ఏతం పఞ్హం అపుచ్ఛి – ‘‘కత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి, తదేతం యత్థ నామఞ్చ రూపఞ్చ అసేసం ఉపరుజ్ఝతి, తం తే వదామి. తస్స తస్స హి విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన సహేవ అపుబ్బం అచరిమం ఏత్థేతం ఉపరుజ్ఝతి, ఏత్థేవ విఞ్ఞాణనిరోధేన నిరుజ్ఝతి ఏతం, విఞ్ఞాణనిరోధా తస్స తస్స నిరోధో హోతి, తం నాతివత్తతీతి వుత్తం హోతి.
సోతాపత్తిమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేనాతి సోతాపత్తిమగ్గసమ్పయుత్తపఞ్ఞాయ కుసలాకుసలచేతనాసమ్పయుత్తచిత్తస్స అభబ్బుప్పత్తికవసేన నిరుజ్ఝనేన. తత్థ దువిధో నిరోధో అనుపాదిన్నకనిరోధో ఉపాదిన్నకనిరోధోతి. సోతాపత్తిమగ్గేన హి చత్తారి దిట్ఠిసమ్పయుత్తాని విచికిచ్ఛాసహగతన్తి పఞ్చ చిత్తాని నిరుజ్ఝన్తి, తాని రూపం సముట్ఠాపేన్తి. తం అనుపాదిన్నకరూపక్ఖన్ధో, తాని చిత్తాని విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, తంసమ్పయుత్తా వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా తయో అరూపక్ఖన్ధా. తత్థ సచే సోతాపన్నస్స సోతాపత్తిమగ్గో అభావితో అభవిస్సా, తాని పఞ్చ చిత్తాని ఛసు ఆరమ్మణేసు పరియుట్ఠానం పాపుణేయ్యుం. సోతాపత్తిమగ్గో పన నేసం పరియుట్ఠానుప్పత్తిం వారయమానో సేతుసముగ్ఘాతం అభబ్బుప్పత్తికభావం కురుమానో అనుపాదిన్నకం నిరోధేతి నామ. సకదాగామిమగ్గేన చత్తారి దిట్ఠివిప్పయుత్తాని ద్వే దోమనస్ససహగతానీతి ఓళారికకామరాగబ్యాపాదవసేన ఛ చిత్తాని నిరుజ్ఝన్తి. అనాగామిమగ్గేన అణుసహగతకామరాగబ్యాపాదవసేన తాని ఏవ ఛ చిత్తాని నిరుజ్ఝన్తి. అరహత్తమగ్గేన చత్తారి దిట్ఠివిప్పయుత్తాని ఉద్ధచ్చసహగతఞ్చాతి పఞ్చ అకుసలచిత్తాని నిరుజ్ఝన్తి. తత్థ సచే తేసం అరియానం తే మగ్గా అభావితా అస్సు, తాని చిత్తాని ఛసు ఆరమ్మణేసు పరియుట్ఠానం పాపుణేయ్యుం. తే పన తేసం మగ్గా పరియుట్ఠానుప్పత్తిం వారయమానా సేతుసముగ్ఘాతం అభబ్బుప్పత్తికభావం కురుమానా అనుపాదిన్నకం నిరోధేన్తి నామ. ఏవం అనుపాదిన్నకనిరోధో వేదితబ్బో.
సచే పన సోతాపన్నస్స సోతాపత్తిమగ్గో అభావితో అభవిస్సా, ఠపేత్వా సత్త భవే అనమతగ్గే సంసారవట్టే ఉపాదిన్నకక్ఖన్ధప్పవత్తం పవత్తేయ్య. కస్మా? తస్స పవత్తియా హేతూనం అత్థితాయ. తీణి సంయోజనాని దిట్ఠానుసయో విచికిచ్ఛానుసయోతి ఇమే పన పఞ్చ కిలేసే సో మగ్గో ఉప్పజ్జమానోవ సముగ్ఘాతేతి. ఇదాని కుతో సోతాపన్నస్స సత్త భవే ఠపేత్వా అనమతగ్గే సంసారవట్టే ఉపాదిన్నకప్పవత్తం పవత్తిస్సతి. ఏవం సోతాపత్తిమగ్గో ఉపాదిన్నకప్పవత్తం అప్పవత్తం కురుమానో ఉపాదిన్నకం నిరోధేతి నామ.
సచే సకదాగామిస్స సకదాగామిమగ్గో అభావితో అభవిస్సా, ఠపేత్వా ద్వే భవే పఞ్చసు భవేసు ఉపాదిన్నకప్పవత్తం పవత్తేయ్య. కస్మా? తస్స పవత్తియా హేతూనం అత్థితాయ. ఓళారికాని కామరాగపటిఘసంయోజనాని ఓళారికో కామరాగానుసయో పటిఘానుసయోతి ఇమే పన చత్తారో కిలేసే సో మగ్గో ఉప్పజ్జమానోవ సముగ్ఘాతేతి. ఇదాని కుతో సకదాగామిస్స ద్వే భవే ఠపేత్వా పఞ్చసు భవేసు ఉపాదిన్నకప్పవత్తం పవత్తిస్సతి. ఏవం సకదాగామిమగ్గో ఉపాదిన్నకప్పవత్తం అప్పవత్తం కురుమానో ఉపాదిన్నకం నిరోధేతి నామ.
సచే అనాగామిస్స అనాగామిమగ్గో అభావితో అభవిస్సా, ఠపేత్వా ఏకం భవం దుతియభవే ఉపాదిన్నకప్పవత్తం పవత్తేయ్య. కస్మా? తస్స పవత్తియా హేతూనం అత్థితాయ. అణుసహగతాని కామరాగపటిఘసఞ్ఞోజనాని అణుసహగతో కామరాగానుసయో పటిఘానుసయోతి ఇమే పన చత్తారో కిలేసే సో మగ్గో ఉప్పజ్జమానోవ సముగ్ఘాతేతి. ఇదాని కుతో అనాగామిస్స ఏకం భవం ఠపేత్వా దుతియభవే ఉపాదిన్నకప్పవత్తం పవత్తిస్సతి. ఏవం అనాగామిమగ్గో ఉపాదిన్నకప్పవత్తం అప్పవత్తం కురుమానో ఉపాదిన్నకం నిరోధేతి నామ.
సచే అరహతో అరహత్తమగ్గో అభావితో అభవిస్సా, రూపారూపభవేసు ఉపాదిన్నకప్పవత్తం పవత్తేయ్య. కస్మా? తస్స పవత్తియా హేతూనం అత్థితాయ. రూపరాగో అరూపరాగో మానో ఉద్ధచ్చం అవిజ్జా మానానుసయో భవరాగానుసయో అవిజ్జానుసయోతి ఇమే పన అట్ఠ కిలేసే సో మగ్గో ఉప్పజ్జమానోవ సముగ్ఘాతేతి. ఇదాని కుతో ఖీణాసవస్స పునబ్భవే ఉపాదిన్నకప్పవత్తం పవత్తిస్సతి? ఏవం అరహత్తమగ్గో ఉపాదిన్నకప్పవత్తం అప్పవత్తం కురుమానో ఉపాదిన్నకం నిరోధేతి నామ.
సోతాపత్తిమగ్గో చేత్థ అపాయభవం నిరోధేతి. సకదాగామిమగ్గో సుగతికామభవేకదేసం. అనాగామిమగ్గో కామభవం. అరహత్తమగ్గో రూపారూపభవం, సబ్బభవేపి నిరోధేతి ఏవాతి వదన్తి. ఏవం ఉపాదిన్నకనిరోధో వేదితబ్బో.
తత్థ ‘‘అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేనా’’తి ఏతేన అనుపాదిన్నకనిరోధం దస్సేతి. ‘‘యే ఉప్పజ్జేయ్యుం నామఞ్చ రూపఞ్చ, ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తీ’’తి ఇమినా పన ఉపాదిన్నకనిరోధం దస్సేతి.
తత్థ సత్త భవే ఠపేత్వాతి కామభవతో కామభవం సంసరన్తస్స సత్త భవే వజ్జేత్వా. అనమతగ్గే సంసారేతి –
‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;
అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, ‘సంసారో’తి పవుచ్చతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౨.౬౧౯; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౧౯౯; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౧౭; ఇతివు. అట్ఠ. ౧౪, ౫౮; ఉదా. అట్ఠ. ౩౯) –
ఏవం వణ్ణితే సంసారవట్టే. యే ఉప్పజ్జేయ్యుం నామఞ్చ రూపఞ్చాతి నమనలక్ఖణం చతుక్ఖన్ధసఙ్ఖాతం నామఞ్చ రుప్పనలక్ఖణం భూతోపాదాయసఙ్ఖాతం రూపఞ్చ ఏతే ధమ్మా ఉప్పజ్జేయ్యుం. ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తీతి ఏతస్మిం సోతాపత్తిమగ్గే ఏతే నామరూపధమ్మా అభబ్బుప్పత్తికవసేన నిరోధం గచ్ఛన్తి. సకదాగామిమగ్గఞాణేనాతి ఏత్థ పటిసన్ధివసేన సకింయేవ ఇమం లోకం ఆగచ్ఛతీతి సకదాగామీ, తస్స మగ్గో సకదాగామిమగ్గో. తేన మగ్గేన సమ్పయుత్తఞాణేన. ద్వే భవే ఠపేత్వాతి కామధాతుయాయేవ పటిసన్ధివసేన ద్వే భవే వజ్జేత్వా. పఞ్చసు భవేసూతి తదవసిట్ఠేసు పఞ్చసు భవేసు. ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తీతి ఏత్థ సకదాగామిమగ్గే ఏతే ధమ్మా వుత్తనయేన నిరుజ్ఝన్తి. ఏకం భవం ఠపేత్వాతి ఉక్కట్ఠవసేన రూపధాతుయా వా అరూపధాతుయా వా ఏకం భవం వజ్జేత్వా. రూపధాతుయా వా అరూపధాతుయా వాతి దుతియకభవే రూపధాతుయా చేవ అరూపధాతుయా చ. నామఞ్చ రూపఞ్చాతి ఏత్థ రూపభవే నామరూపం, అరూపభవే నామమేవ. ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తీతి ఏత్థ అనాగామిమగ్గే ఏతే నామరూపధమ్మా వుత్తనయేన నిరుజ్ఝన్తి.
అరహతోతి కిలేసేహి ఆరకత్తా ‘‘అరహా’’తి లద్ధనామస్స ఖీణాసవస్స. అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయాతి దువిధా హి నిబ్బానధాతు సఉపాదిసేసా చ అనుపాదిసేసా చ. తత్థ ఉపాదీయతి ‘‘అహం మమా’’తి భుసం గణ్హీయతీతి ఉపాది, ఖన్ధపఞ్చకస్సేతం అధివచనం. ఉపాదియేవ సేసో అవసిట్ఠో ఉపాదిసేసో, సహ ఉపాదిసేసేన వత్తతీతి సఉపాదిసేసా. నత్థేత్థ ఉపాదిసేసోతి అనుపాదిసేసా. తాయ అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా. పరినిబ్బాయన్తస్సాతి నిరిన్ధనస్స వియ జాతవేదస్స నిబ్బాయన్తస్స అప్పవత్తం పవిసన్తస్స. చరిమవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేనాతి ఏత్థ అస్సాసపస్సాసానం నిరోధవసేన. తయో చరిమా భవచరిమో ఝానచరిమో చుతిచరిమోతి. భవేసు హి కామభవే అస్సాసపస్సాసా పవత్తన్తి, రూపారూపభవేసు నప్పవత్తన్తి. తస్మా సో భవచరిమో. ఝానేసు పురిమఝానత్తయేవ పవత్తన్తి, చతుత్థే నప్పవత్తన్తి. తస్మా సో ఝానచరిమో. యే పన చుతిచిత్తస్స పురతో సోళసమేన చిత్తేన సహుప్పన్నా, తే చుతిచిత్తేన సహ నిరుజ్ఝన్తి. సో చుతిచరిమో నామ. అయం ఇధ చరిమోతి అధిప్పేతో. యే హి కేచి బుద్ధా వా పచ్చేకబుద్ధా వా అరియసావకా వా అన్తమసో కున్థకిపిల్లికం ఉపాదాయ సబ్బే భవఙ్గచిత్తేనేవ అబ్యాకతేన దుక్ఖసచ్చేన కాలం కరోన్తి. తస్మా చరిమవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేనాతి చుతిచిత్తస్స నిరోధేనాతి అత్థో.
పఞ్ఞా చ సతి చ నామఞ్చాతి ఏతేహి చతున్నం అరూపక్ఖన్ధానం గహణం పచ్చేతబ్బం. రూపఞ్చాతి ఏతేన చతున్నం మహాభూతానం చతువీసతిఉపాదారూపానఞ్చ గహణం పచ్చేతబ్బం. ఇదాని తస్స నిరుజ్ఝనూపాయం దస్సేన్తో ‘‘విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన, ఏత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి ఆహ. తత్థ విఞ్ఞాణన్తి చరిమవిఞ్ఞాణమ్పి అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణమ్పి. అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స పహీననిరోధేన ఏత్థేతం ఉపరుజ్ఝతి నిరుజ్ఝతి దీపసిఖా వియ అపణ్ణత్తికభావం యాతి, చరిమవిఞ్ఞాణస్స అనుప్పాదపచ్చయత్తా అనుప్పాదనిరోధేన అనుప్పాదవసేనేవ ఉపరుజ్ఝతీతి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౯౯).
౭. ఏత్తావతా చ ‘‘దుక్ఖమస్స మహబ్భయ’’న్తి ఇమినా పకాసితం దుక్ఖసచ్చం, ‘‘యాని సోతానీ’’తి ఇమినా సముదయసచ్చం, ‘‘పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి ఇమినా మగ్గసచ్చం, ‘‘అసేసం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి ఇమినా నిరోధసచ్చన్తి ఏవం చత్తారి సచ్చాని సుత్వాపి అరియభూమిం అనధిగతో పున సేక్ఖాసేక్ఖపటిపదం పుచ్ఛన్తో ‘‘యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే’’తి గాథమాహ. తత్థ సఙ్ఖాతధమ్మాతి అనిచ్చాదివసేన పరివీమంసితధమ్మా, అరహన్తానమేతం అధివచనం. సేక్ఖాతి సీలాదీని సిక్ఖమానా అవసేసా అరియపుగ్గలా. పుథూతి బహూ సత్తజనా. తేసం మే నిపకో ఇరియం పుట్ఠో పబ్రూహీతి తేసం మే సేక్ఖాసేక్ఖానం నిపకో పణ్డితో త్వం పుట్ఠో పటిపత్తిం బ్రూహీతి.
తేసం ఖన్ధా సఙ్ఖాతాతి తేసం పఞ్చక్ఖన్ధా అప్పటిసన్ధికం కత్వా దేసితా, సఙ్ఖేపం కత్వా ఠపితా వా. ధాతుఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇరియన్తి పయోగం. చరియన్తి కిరియం. వుత్తిన్తి పవత్తిం. ఆచరన్తి చరణం. గోచరన్తి పచ్చయం. విహారన్తి ఇరియాపథపవత్తనం. పటిపదన్తి విపస్సనం.
౮. అథస్స భగవా యస్మా సేక్ఖేన కామచ్ఛన్దనీవరణం ఆదిం కత్వా సబ్బకిలేసా పహాతబ్బా ఏవ, తస్మా ‘‘కామేసూతి ఉపడ్ఢగాథాయ సేక్ఖపటిపదం దస్సేతి. తస్సత్థో – వత్థుకామేసు కిలేసకామేన నాభిగిజ్ఝేయ్య, కాయదుచ్చరితాదయో చ మనసో ఆవిలభావకరే ధమ్మే పజహన్తో మనసానావిలో సియాతి. యస్మా పన అసేక్ఖో అనిచ్చాదివసేన సబ్బసఙ్ఖారాదీనం పరితులితత్తా కుసలో సబ్బధమ్మేసు కాయానుపస్సనాసతిఆదీహి చ సతో సక్కాయదిట్ఠిఆదీనం భిన్నత్తా భిక్ఖుభావం పత్తో హుత్వా సబ్బఇరియాపథేసు పరిబ్బజతి, తస్మా ‘‘కుసలో’’తి ఉపడ్ఢగాథాయ అసేక్ఖపటిపదం దస్సేతి.
నాభిగిజ్ఝేయ్యాతి గేధం నాపజ్జేయ్య. న పలిగిజ్ఝేయ్యాతి లోభం నాపజ్జేయ్య. న పలిబున్ధేయ్యాతి లోభవసేన న అల్లీయేయ్య.
ఆవిలకరే కిలేసే జహేయ్యాతి చిత్తాలుళకరే ఉపతాపసఙ్ఖాతే కిలేసే జహేయ్య.
సబ్బే ధమ్మా అనత్తాతి నిబ్బానం అన్తోకరిత్వా వుత్తం. యం కిఞ్చి సముదయధమ్మన్తి యం కిఞ్చి సప్పచ్చయసభావం.
సహ గాథాపరియోసానాతి గాథావసానేనేవ సద్ధిం. యేతే బ్రాహ్మణేన సద్ధిం ఏకచ్ఛన్దాతి యే ఏతే అజితమాణవేన కల్యాణఛన్దేన ఏకజ్ఝాసయా. ఏకప్పయోగాతి కాయవచీమనోపయోగేహి ఏకప్పయోగా. ఏకాధిప్పాయాతి ఏకో అధిప్పాయో రుచి ఏతేసన్తి ఏకాధిప్పాయా, ఏకరుచికాతి అత్థో. ఏకవాసనవాసితాతి అతీతబుద్ధసాసనే తేన సద్ధిం భావితభావనా. అనేకపాణసహస్సానన్తి అనేకేసం దేవమనుస్ససఙ్ఖాతానం పాణసహస్సానం. విరజం వీతమలన్తి రాగాదిరజవిరహితం రాగాదిమలవిరహితఞ్చ.
ధమ్మచక్ఖున్తి ఇధ సోతాపత్తిమగ్గో అధిప్పేతో. అఞ్ఞత్థ హేట్ఠామగ్గత్తయం. తస్స ఉప్పత్తికారణదస్సనత్థం ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి ఆహ. తఞ్హి నిరోధం ఆరమ్మణం కత్వా కిచ్చవసేన ఏవం సబ్బసఙ్ఖతం పటివిజ్ఝన్తం ఉప్పజ్జతి. తస్స బ్రాహ్మణస్స అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చీతి తస్స చ అజితబ్రాహ్మణస్స అన్తేవాసికసహస్సానఞ్చ తణ్హాదీహి అగ్గహేత్వా కామాసవాదీహి మగ్గక్ఖణే చిత్తం విముచ్చమానం ఫలక్ఖణే విముచ్చి. సహ అరహత్తప్పత్తాతి అరహత్తప్పత్తియా చ సహేవ ఆయస్మతో అజితస్స చ అన్తేవాసికసహస్సస్స చ అజినజటావాకచీరతిదణ్డకమణ్డలుఆదయో అన్తరధాయింసు. సబ్బేవ ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా ద్వఙ్గులకేసా ఏహిభిక్ఖూ హుత్వా భగవన్తం నమస్సమానా పఞ్జలికా నిసీదింసు. పాళియం పన అజితత్థేరోవ పఞ్ఞాయతి. తత్థ అన్వత్థపటిపత్తియాతి సయం పచ్చాసీసితలద్ధపటిపత్తియా, నిబ్బానలద్ధభావేనాతి అత్థో. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ. ఏవం భగవా అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసీతి.
సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ చూళనిద్దేస-అట్ఠకథాయ
అజితమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. తిస్సమేత్తేయ్యమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా
౯. దుతియే తిస్సమేత్తేయ్యసుత్తనిద్దేసే – కోధ సన్తుసితోతి నిట్ఠితే పన అజితసుత్తే ‘‘కథం లోకం అవేక్ఖన్తం, మచ్చురాజా న పస్సతీ’’తి (సు. ని. ౧౧౨౪; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛా ౧౪౩) ఏవం మోఘరాజా పుచ్ఛితుం ఆరభి. ‘‘న తావస్స ఇన్ద్రియాని పరిపాకం గతానీ’’తి ఞత్వా భగవా ‘‘తిట్ఠ త్వం, మోఘరాజ, అఞ్ఞో పుచ్ఛతూ’’తి పటిక్ఖిపి. తతో తిస్సమేత్తేయ్యో అత్తనో సంసయం పుచ్ఛన్తో ‘‘కోధాతి గాథమాహ. తత్థ కోధ సన్తుసితోతి కో ఇధ సత్తో తుట్ఠో. ఇఞ్జితాతి తణ్హాదిట్ఠివిప్ఫన్దితాని. ఉభన్తమభిఞ్ఞాయాతి ఉభో అన్తే అభిజానిత్వా. మన్తా న లిప్పతీతి పఞ్ఞాయ న లిప్పతి.
పరిపుణ్ణసఙ్కప్పోతి నేక్ఖమ్మాదివితక్కేహి పరిపుణ్ణసఙ్కప్పత్తా పరిపుణ్ణమనోరథో.
తణ్హిఞ్జితన్తి తణ్హాయ చలితం. దిట్ఠిఞ్జితాదీసుపి ఏసేవ నయో. కామిఞ్జితన్తి కిలేసకామేహి ఇఞ్జితం ఫన్దితం. ‘‘కమ్మిఞ్జిత’’న్తిపి పాఠో, తం న సున్దరం.
మహన్తో పురిసోతి మహాపురిసో. ఉత్తమో పురిసోతి అగ్గపురిసో. పధానో పురిసోతి సేట్ఠపురిసో. అలామకో పురిసోతి విసిట్ఠపురిసో. జేట్ఠకో పురిసోతి పామోక్ఖపురిసో. న హేట్ఠిమకో పురిసోతి ఉత్తమపురిసో. పురిసానం కోటిప్పత్తో పురిసోతి పధానపురిసో. సబ్బేసం ఇచ్ఛితో పురిసోతి పవరపురిసో.
సిబ్బినిమచ్చగాతి తణ్హం అతిఅగా, అతిక్కమిత్వా ఠితో. ఉపచ్చగాతి భుసం అతిఅగా.
౧౦. తస్సేతమత్థం భగవా బ్యాకరోన్తో ‘‘కామేసూ’’తి గాథాద్వయమాహ. తత్థ కామేసు బ్రహ్మచరియవాతి కామనిమిత్తం బ్రహ్మచరియవా, కామేసు ఆదీనవం దిస్వా మగ్గబ్రహ్మచరియేన సమన్నాగతోతి వుత్తం హోతి. ఏత్తావతా సన్తుసితతం దస్సేతి. ‘‘వీతతణ్హో’’తిఆదీహి అనిఞ్జితతం. తత్థ సఙ్ఖాయ నిబ్బుతోతి అనిచ్చాదివసేన ధమ్మే వీమంసిత్వా రాగాదినిబ్బానేన నిబ్బుతో.
అసద్ధమ్మసమాపత్తియాతి నీచధమ్మసమాయోగతో. ఆరతీతి ఆరకా రమనం. విరతీతి తాయ వినా రమనం. పటివిరతీతి పటినివత్తిత్వా తాయ వినా రమనం. వేరమణీతి వేరవినాసనం. అకిరియాతి కిరియాపచ్ఛిన్దనం. అకరణన్తి కరణపరిచ్ఛిన్దనం. అనజ్ఝాపత్తీతి అనాపజ్జనతా. వేలాఅనతిక్కమోతి సీమాఅనతిక్కమో. సేసం తత్థ తత్థ వుత్తనయత్తా పాకటమేవ.
ఏవం భగవా ఇదమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి. దేసనాపరియోసానే అయమ్పి బ్రాహ్మణో అరహత్తే పతిట్ఠాసి సద్ధిం అన్తేవాసికసహస్సేన, అఞ్ఞేసఞ్చ అనేకసహస్సానం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది. సేసం పుబ్బసదిసమేవ.
సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ చూళనిద్దేస-అట్ఠకథాయ
తిస్సమేత్తేయ్యమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పుణ్ణకమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా
౧౨. తతియే పుణ్ణకసుత్తనిద్దేసే – అనేజన్తి ఇదమ్పి పురిమనయేనేవ మోఘరాజానం పటిక్ఖిపిత్వా వుత్తం. తత్థ మూలదస్సావిన్తి అకుసలమూలాదిదస్సావిం. ఇసయోతి ఇసినామకా జటిలా. యఞ్ఞన్తి దేయ్యధమ్మం. అకప్పయింసూతి పరియేసింసు.
హేతుదస్సావీతిఆదీని సబ్బాని కారణవేవచనానేవ. కారణఞ్హి యస్మా అత్తనో ఫలత్థాయ హినోతి పవత్తతి, తస్మా హేతూతి వుచ్చతి. యస్మా తం ఫలం నిదేతి ‘హన్ద, గణ్హథ న’న్తి అప్పేతి వియ, తస్మా నిదానన్తి వుచ్చతి. సమ్భవదస్సావీతిఆదీని పఞ్చ పదాని హేట్ఠా దస్సితనయాని ఏవ. యస్మా తం పటిచ్చ ఏతి పవత్తతి, తఞ్చ ఫలం తతో సముదేతి ఉప్పజ్జతి, తస్మా పచ్చయోతి చ సముదయోతి చ వుచ్చతి.
యా వా పనఞ్ఞాపి కాచి సుగతియోతి చతుఅపాయవినిముత్తకా ఉత్తరమాతాదయో అప్పేసక్ఖా కపణమనుస్సా చ దుల్లభఘాసచ్ఛాదనా దుక్ఖపీళితా వేదితబ్బా. యా వా పనఞ్ఞాపి కాచి దుగ్గతియోతి యమరాజనాగసుపణ్ణపేతమహిద్ధికాదయో పచ్చేతబ్బా. అత్తభావాభినిబ్బత్తియాతి తీసు ఠానేసు పటిసన్ధివసేన అత్తభావపటిలాభత్థాయ. జానాతీతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన జానాతి. పస్సతీతి సమన్తచక్ఖునా పస్సతి.
అకుసలాతి అకోసల్లసమ్భూతా. అకుసలం భజన్తీతి అకుసలభాగియా. అకుసలపక్ఖే భవాతి అకుసలపక్ఖికా. సబ్బే తే అవిజ్జా మూలం కారణం ఏతేసన్తి అవిజ్జామూలకా. అవిజ్జాయ సమోసరన్తి సమ్మా ఓసరన్తి గచ్ఛన్తీతి అవిజ్జాసమోసరణా. అవిజ్జాసముగ్ఘాతాతి అరహత్తమగ్గేన అవిజ్జాయ హతాయ. సబ్బే తే సముగ్ఘాతం గచ్ఛన్తీతి వుత్తప్పకారా అకుసలధమ్మా, తే సబ్బే హతభావం పాపుణన్తి.
అప్పమాదమూలకాతి సతిఅవిప్పవాసో అప్పమాదో మూలం కారణం ఏతేసన్తి అప్పమాదమూలకా. అప్పమాదేసు సమ్మా ఓసరన్తి గచ్ఛన్తీతి అప్పమాదసమోసరణా. అప్పమాదో తేసం ధమ్మానం అగ్గమక్ఖాయతీతి సయం కామావచరోపి సమానో చతుభూమకధమ్మానం పతిట్ఠాభావేన అగ్గో నామ జాతో.
అలమత్తోతి సమత్థచిత్తో. మయా పుచ్ఛితన్తి మయా పుట్ఠం. వహస్సేతం భారన్తి ఏతం ఆభతభారం వహస్సు. యే కేచి ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజితా. ‘‘ఇసిపబ్బజ్జా పబ్బజితా’’తిపి పాఠో.
ఆజీవకసావకానం ఆజీవకా దేవతాతి యే ఆజీవకవచనం సుణన్తి సుస్సుసన్తి, తే ఆజీవకసావకా, తేసం ఆజీవకసావకానం. ఆజీవకా చ తేసం దేయ్యధమ్మం పటిగ్గణ్హన్తి, తే ఏవ ఆజీవకా దేవతా. ఏవం సబ్బత్థ. యే యేసం దక్ఖిణేయ్యాతి యే ఆజీవకాదయో దిసాపరియోసానా యేసం ఖత్తియాదీనం దేయ్యధమ్మానుచ్ఛవికా. తే తేసం దేవతాతి తే ఆజీవకాదయో తేసం ఖత్తియాదీనం దేవతా.
యేపి యఞ్ఞం ఏసన్తీతి దేయ్యధమ్మం ఇచ్ఛన్తి. గవేసన్తీతి ఓలోకేన్తి. పరియేసన్తీతి ఉప్పాదేన్తి. యఞ్ఞా వా ఏతే పుథూతి యఞ్ఞా ఏవ వా ఏతే పుథుకా. యఞ్ఞయాజకా వా ఏతే పుథూతి దేయ్యధమ్మస్స యాజనకా ఏవ వా ఏతే పుథుకా. దక్ఖిణేయ్యా వా ఏతే పుథూతి దేయ్యధమ్మానుచ్ఛవికా ఏవ వా ఏతే పుథుకా. తే విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘కథం యఞ్ఞా వా ఏతే పుథూ’’తిఆదినా నయేన విత్థారేన దస్సేతి.
౧౩. ఆసీసమానాతి రూపాదీని పత్థయమానా. ఇత్థత్తన్తి ఇత్థభావఞ్చ పత్థయమానా, మనుస్సాదిభావం ఇచ్ఛన్తాతి వుత్తం హోతి. జరం సితాతి జరం నిస్సితా. జరాముఖేన చేత్థ సబ్బం వట్టదుక్ఖం వుత్తం. తేన వట్టదుక్ఖనిస్సితా తతో అపరిముచ్చమానాయేవ కప్పయింసూతి దీపేతి.
రూపపటిలాభం ఆసీసమానాతి వణ్ణాయతనసమ్పత్తిలాభం పత్థయమానా. సద్దాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఖత్తియమహాసాలకులే అత్తభావపటిలాభన్తి సారప్పత్తే ఖత్తియానం మహాసాలకులే అత్తభావలాభం పటిసన్ధిం పత్థయమానా. బ్రాహ్మణమహాసాలకులాదీసుపి ఏసేవ నయో. బ్రహ్మకాయికేసు దేవేసూతి ఏత్థ పుబ్బభవం సన్ధాయ వుత్తం. ఏత్థాతి ఖత్తియకులాదీసు.
జరానిస్సితాతి జరం అస్సితా. బ్యాధినిస్సితాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏతేహి సబ్బం వట్టదుక్ఖం పరియాదియిత్వా దస్సితం హోతి.
౧౪. కచ్చిసు తే భగవా యఞ్ఞపథే అప్పమత్తా, అతారు జాతిఞ్చ జరఞ్చ మారిసాతి ఏత్థ యఞ్ఞో ఏవ యఞ్ఞపథో. ఇదం వుత్తం హోతి – కచ్చి తే యఞ్ఞే అప్పమత్తా హుత్వా యఞ్ఞం కప్పయన్తా వట్టదుక్ఖముత్తరింసూతి.
యేపి యఞ్ఞం దేన్తి యజన్తీతి దేయ్యధమ్మదానవసేన యజన్తి. పరిచ్చజన్తీతి విస్సజ్జేన్తి.
౧౫. ఆసీసన్తీతి రూపపటిలాభాదయో పత్థేన్తి. థోమయన్తీతి ‘‘సుచిం దిన్న’’న్తిఆదినా నయేన యఞ్ఞాదీని పసంసన్తి. అభిజప్పన్తీతి రూపాదిపటిలాభాయ వాచం గీరన్తి. జుహన్తీతి దేన్తి. కామాభిజప్పన్తి పటిచ్చ లాభన్తి రూపాదిలాభం పటిచ్చ పునప్పునం కామే ఏవ అభిజప్పన్తి, ‘‘అహో వత అమ్హాకమ్పి సియ్యు’’న్తి వదన్తి, తణ్హఞ్చ తత్థ వడ్ఢేన్తీతి వుత్తం హోతి. యాజయోగాతి యాగాధిముత్తా. భవరాగరత్తాతి ఏవమిమేహి ఆసీసనాదీహి భవరాగేనేవ రత్తా, భవరాగరత్తా వా హుత్వా ఏతాని ఆసీసనాదీని కరోన్తా నాతరింసు జాతిఆదివట్టదుక్ఖం న ఉత్తరింసు.
యఞ్ఞం వా థోమేన్తీతి దానం వా వణ్ణేన్తి. ఫలం వాతి రూపాదిపటిలాభం. దక్ఖిణేయ్యే వాతి జాతిసమ్పన్నాదీసు. సుచిం దిన్నన్తి సుచిం కత్వా దిన్నం. మనాపన్తి మనవడ్ఢనకం. పణీతన్తి ఓజవన్తం. కాలేనాతి తత్థ తత్థ సమ్పత్తకాలే. కప్పియన్తి అకప్పియం వజ్జేత్వా దిన్నం. అనవజ్జన్తి నిద్దోసం. అభిణ్హన్తి పునప్పునం. దదం చిత్తం పసాదితన్తి దదతో ముఞ్చనచిత్తం పసాదితన్తి. థోమేన్తి కిత్తేన్తీతి గుణం పాకటం కరోన్తి. వణ్ణేన్తీతి వణ్ణం భణన్తి. పసంసన్తీతి పసాదం పాపేన్తి.
ఇతో నిదానన్తి ఇతో మనుస్సలోకతో దిన్నకారణా. అజ్ఝాయకాతి మన్తే పరివత్తేన్తా. మన్తధరాతి మన్తే ధారేన్తా. తిణ్ణం వేదానన్తి ఇరువేదయజువేదసామవేదానం. ఓట్ఠపహటకరణవసేన పారం గతాతి పారగూ. సహ నిఘణ్డునా చ కేటుభేన చ సనిఘణ్డుకేటుభానం. నిఘణ్డూతి నిఘణ్డురుక్ఖాదీనం వేవచనప్పకాసకం సత్థం. కేటుభన్తి కిరియాకప్పవికప్పో కవీనం ఉపకారావహం సత్థం. సహ అక్ఖరప్పభేదేన సాక్ఖరప్పభేదానం. అక్ఖరప్పభేదోతి సిక్ఖా చ నిరుత్తి చ. ఇతిహాసపఞ్చమానన్తి ఆథబ్బణవేదం చతుత్థం కత్వా ‘‘ఇతిహ ఆస, ఇతిహ ఆసా’’తి ఈదిసవచనపటిసంయుత్తపురాణకథాసఙ్ఖాతో ఇతిహాసో పఞ్చమో ఏతేసన్తి ఇతిహాసపఞ్చమా, తేసం ఇతిహాసపఞ్చమానం వేదానం.
పదం తదవసేసఞ్చ బ్యాకరణం అధియన్తి, వేదేన్తి వాతి పదకా వేయ్యాకరణా. లోకాయతం వుచ్చతి వితణ్డవాదసత్థం. మహాపురిసలక్ఖణన్తి మహాపురిసానం బుద్ధాదీనం లక్ఖణదీపకం ద్వాదససహస్సగన్థప్పమాణం సత్థం. యత్థ సోళససహస్సగాథాపదపరిమాణా బుద్ధమన్తా నామ అహేసుం. యేసం వసేన ‘‘ఇమినా లక్ఖణేన సమన్నాగతా బుద్ధా నామ హోన్తి, ఇమినా పచ్చేకబుద్ధా, అగ్గసావకా, అసీతిమహాసావకా (థేరగా. అట్ఠ. ౨.౧౨౮౮), బుద్ధమాతా, బుద్ధపితా, అగ్గుపట్ఠాకో, అగ్గుపట్ఠాయికా, రాజా చక్కవత్తీ’’తి అయం విసేసో ఞాయతి. అనవయాతి ఇమేసు లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనూనా పరిపూరకారినో, అవయా న హోన్తీతి వుత్తం హోతి. అవయా నామ యే తాని అత్థతో చ గన్థతో చ సన్ధారేతుం న సక్కోన్తి. వీతరాగాతి పహీనరాగా. ఏతేన అరహత్తఫలట్ఠా వుత్తా. రాగవినయాయ వా పటిపన్నాతి ఏతేన అరహత్తమగ్గట్ఠా. వీతదోసాతి అనాగామిఫలట్ఠా. దోసవినయాయ వా పటిపన్నాతి ఏతేన అనాగామిమగ్గట్ఠా. వీతమోహాతి అరహత్తఫలట్ఠా. మోహవినయాయ వా పటిపన్నాతి అరహత్తమగ్గట్ఠా. సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తిసమ్పన్నాతి ఏతేహి చతూహి లోకియలోకుత్తరమిస్సకేహి సీలాదీహి సమ్పన్నా. విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నాతి ఏతేన పచ్చవేక్ఖణఞాణసమ్పన్నా వుత్తాతి ఞాతబ్బం, తఞ్చ ఖో లోకియమేవ. అభిజప్పన్తీతి పత్థేన్తి. జప్పన్తీతి పచ్చాసీసన్తి. పజప్పన్తీతి అతీవ పచ్చాసీసన్తి. యాజయోగేసు యుత్తాతి అనుయోగే దేయ్యధమ్మే దియ్యమానే అభియోగవసేన యుత్తా.
౧౬. అథ కో చరహీతి అథ ఇదాని కో అఞ్ఞో అతారి.
౧౭. సఙ్ఖాయాతి ఞాణేన వీమంసిత్వా. పరోపరానీతి పరాని చ ఓపరాని చ, పరత్తభావసకత్తభావాదీని పరాని చ ఓపరాని చాతి వుత్తం హోతి. విధూమోతి కాయదుచ్చరితాదిధూమవిరహితో. అనీఘోతి రాగాదిఈఘవిరహితో. అతారి సోతి సో ఏవరూపో అరహా జాతిజరం అతారి.
సకరూపాతి అత్తనో రూపా. పరరూపాతి పరేసం రూపా. కాయదుచ్చరితం విధూమితన్తి తివిధకాయదుచ్చరితం విధూమం కతం. విధమితన్తి నాసితం.
మానో హి తే, బ్రాహ్మణ, ఖారిభారోతి యథా ఖారిభారో ఖన్ధేన వయ్హమానో ఉపరిట్ఠితోపి అక్కన్తక్కన్తట్ఠానం పథవియా సద్ధిం ఫస్సేతి వియ, ఏవం జాతిగోత్తకులాదీని మానవత్థూని నిస్సాయ ఉస్సాపితో మానో, తత్థ తత్థ ఇస్సం ఉప్పాదేన్తో చతూసు అపాయేసు సంసీదాపేతి. తేనాహ – ‘‘మానో హి తే, బ్రాహ్మణ, ఖారిభారో’’తి. కోధో ధూమోతి తవ ఞాణగ్గిస్స ఉపక్కిలేసట్ఠేన కోధో ధూమో. తేన హి తే ఉపక్కిలిట్ఠో ఞాణగ్గి న విరోచతి. భస్మని మోసవజ్జన్తి నిరోజట్ఠేన ముసావాదో ఛారికా నామ. యథా హి ఛారికాయ పటిచ్ఛన్నో అగ్గి న జోతతి, ఏవం తే ముసావాదేన పటిచ్ఛన్నం ఞాణన్తి దస్సేతి. జివ్హా సుజాతి యథా తుయ్హం సువణ్ణరజతలోహకట్ఠమత్తికాసు అఞ్ఞతరమయా యాగయజనత్థాయ సుజా హోతి, ఏవం మయ్హం ధమ్మయాగయజనత్థాయ పహుతజివ్హా సుజాతి వదతి. యథా తుయ్హం నదీతీరే యజనట్ఠానం, ఏవం ధమ్మయాగయజనట్ఠానట్ఠేన హదయం జోతిట్ఠానం. అత్తాతి చిత్తం.
జాతీతి జాయనకవసేన జాతి. ఇదమేత్థ సభావపచ్చత్తం. సఞ్జాయనవసేన సఞ్జాతి, ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢితం. ఓక్కమనవసేన ఓక్కన్తి. జాయనట్ఠేన వా జాతి. సా అపరిపుణ్ణాయతనవసేన యుత్తా. సఞ్జాయనట్ఠేన సఞ్జాతి. సా పరిపుణ్ణాయతనవసేన యుత్తా. ఓక్కమనట్ఠేన ఓక్కన్తి. సా అణ్డజజలాబుజవసేన యుత్తా. తే హి అణ్డకోసఞ్చ వత్థికోసఞ్చ ఓక్కమన్తి పవిసన్తి ఓక్కమన్తా పవిసన్తా వియ పటిసన్ధిం గణ్హన్తి. అభినిబ్బత్తనట్ఠేన అభినిబ్బత్తి. సా సంసేదజఓపపాతికవసేన యుత్తా. తే హి పాకటా ఏవ హుత్వా నిబ్బత్తన్తి. అయం తావ సమ్ముతికథా.
ఇదాని పరమత్థకథా హోతి. ఖన్ధా ఏవ హి పరమత్థతో పాతుభవన్తి, న సత్తా. తత్థ చ ఖన్ధానన్తి ఏకవోకారభవే ఏకస్స, చతువోకారభవే చతున్నం, పఞ్చవోకారభవే పఞ్చన్నమ్పి గహణం వేదితబ్బం. పాతుభావోతి ఉప్పత్తి. ఆయతనానన్తి ఏత్థ తత్ర తత్ర ఉపపజ్జమానాయతనానం సఙ్గహో వేదితబ్బో. పటిలాభోతి సన్తతియా పాతుభావోయేవ. పాతుభవన్తానేవ హి తాని పటిలద్ధాని నామ హోన్తి. సా పనేసా తత్థ తత్థ భవే పఠమాభినిబ్బత్తిలక్ఖణా జాతి, నియ్యాతనరసా, అతీతభవతో ఇధ ఉమ్ముజ్జనపచ్చుపట్ఠానా, ఫలవసేన దుక్ఖవిచిత్తతాపచ్చుపట్ఠానా వా.
జరాతి సభావపచ్చత్తం. జీరణతాతి ఆకారభావనిద్దేసో. ఖణ్డిచ్చన్తిఆదయో తయో కాలాతిక్కమే కిచ్చనిద్దేసా, పచ్ఛిమా ద్వే పకతినిద్దేసా. అయఞ్హి జరాతి ఇమినా పదేన సభావతో దీపితా. తేనస్సా ఇదం సభావపచ్చత్తం. జీరణతాతి ఇమినా ఆకారతో, తేనస్సాయం ఆకారనిద్దేసో. ఖణ్డిచ్చన్తి ఇమినా కాలాతిక్కమే దన్తనఖానం ఖణ్డితభావకరణకిచ్చతో. పాలిచ్చన్తి ఇమినా కేసలోమానం పలితభావకరణకిచ్చతో. వలిత్తచతాతి ఇమినా మంసం మిలాపేత్వా తచే వలిభావకరణకిచ్చతో. తేనస్సా ఇమే ఖణ్డిచ్చన్తిఆదయో తయో కాలాతిక్కమే కిచ్చనిద్దేసా. తేహి ఇమేసం వికారానం దస్సనవసేన పాకటీభూతా పాకటజరా దస్సితా. యథేవ హి ఉదకస్స వా వాతస్స వా అగ్గినో వా తిణరుక్ఖాదీనం సంభగ్గపలిభగ్గతాయ వా ఝామతాయ వా గతమగ్గో పాకటో హోతి, న చ సో గతమగ్గో తానేవ ఉదకాదీని, ఏవమేవ జరాయ దన్తాదీనం ఖణ్డిచ్చాదివసేన గతమగ్గో పాకటో, చక్ఖుం ఉమ్మీలేత్వాపి గయ్హతి, న చ ఖణ్డిచ్చాదీనేవ జరా. న హి జరా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా హోతి.
ఆయునో సంహాని ఇన్ద్రియానం పరిపాకోతి ఇమేహి పన పదేహి కాలాతిక్కమేయేవ అభిబ్యత్తాయ ఆయుక్ఖయచక్ఖాదిఇన్ద్రియపరిపాకసఙ్ఖాతాయ పకతియా దీపితా, తేనస్సిమే పచ్ఛిమా ద్వే పకతినిద్దేసాతి వేదితబ్బా. తత్థ యస్మా జరం పత్తస్స ఆయు హాయతి, తస్మా జరా ‘‘ఆయునో సంహానీ’’తి ఫలూపచారేన వుత్తా. యస్మా చ దహరకాలే సుప్పసన్నాని సుఖుమమ్పి అత్తనో విసయం సుఖేనేవ గణ్హనసమత్థాని చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని జరం పత్తస్స పరిపక్కాని ఆలుళితాని అవిసదాని, ఓళారికమ్పి అత్తనో విసయం గహేతుం అసమత్థాని హోన్తి. తస్మా ‘‘ఇన్ద్రియానం పరిపాకో’’తి ఫలూపచారేనేవ వుత్తా.
సా పనేసా ఏవం నిద్దిట్ఠా సబ్బాపి జరా పాకటా పటిచ్ఛన్నాతి దువిధా హోతి. తత్థ దన్తాదీసు ఖణ్డాదిభావదస్సనతో రూపధమ్మేసు జరా పాకటజరా నామ. అరూపధమ్మేసు పన జరా తాదిసస్స వికారస్స అదస్సనతో పటిచ్ఛన్నజరా నామ. తత్థ య్వాయం ఖణ్డాదిభావో దిస్సతి, సో తాదిసానం దన్తాదీనం సువిఞ్ఞేయ్యత్తా వణ్ణోయేవ. తఞ్చ చక్ఖునా దిస్వా మనోద్వారేన చిన్తేత్వా ‘‘ఇమే దన్తా జరాయ పహటా’’తి జరం జానాతి. ఉదకట్ఠానే బద్ధాని గోసిఙ్గాదీని ఓలోకేత్వా హేట్ఠా ఉదకస్స అత్థిభావజాననం వియ.
పున అవీచి సవీచీతి ఏవమ్పి అయం జరా దువిధా హోతి. తత్థ మణికనకరజతపవాళచన్దసూరియాదీనం మన్దదసకాదీసు పాణీనం వియ చ పుప్ఫఫలపల్లవాదీసు అపాణీనం వియ చ అన్తరన్తరా వణ్ణవిసేసాదీనం దుబ్బిఞ్ఞేయ్యత్తా జరా అవీచిజరా నామ, నిరన్తరజరాతి అత్థో. తతో అఞ్ఞేసు పన యథావుత్తేసు అన్తరన్తరా వణ్ణవిసేసాదీనం సువిఞ్ఞేయ్యత్తా జరా సవీచిజరా నామ.
తత్థ సవీచిజరా ఉపాదిన్నకఅనుపాదిన్నకవసేన ఏవం దీపేతబ్బా – దహరకుమారకానఞ్హి పఠమమేవ ఖీరదన్తా నామ ఉట్ఠహన్తి, న తే థిరా. తేసు పన పతితేసు పున దన్తా ఉట్ఠహన్తి, తే పఠమమేవ సేతా హోన్తి, జరావాతేన పన పహటకాలే కాళకా హోన్తి. కేసా పన పఠమమేవ తమ్బాపి హోన్తి కాళకాపి సేతకాపి. ఛవి పన సలోహితకా హోతి. వడ్ఢన్తానం వడ్ఢన్తానం ఓదాతానం ఓదాతభావో, కాళకానం కాళకభావో పఞ్ఞాయతి. జరావాతేన పహటకాలే చ వలిం గణ్హాతి. సబ్బమ్పి సస్సం వపితకాలే సేతం హోతి, పచ్ఛా నీలం. జరావాతేన పన పహటకాలే పణ్డరం హోతి. అమ్బఙ్కురేనాపి దీపేతుం వట్టతి ఏవ. సా పనేసా ఖన్ధపరిపాకలక్ఖణా జరా, మరణూపనయనరసా, యోబ్బనవినాసపచ్చుపట్ఠానా. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ. ఏవం భగవా ఇదమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి, దేసనాపరియోసానే అయమ్పి బ్రాహ్మణో అరహత్తే పతిట్ఠాసి సద్ధిం అన్తేవాసికసహస్సేన. అఞ్ఞేసఞ్చ అనేకసహస్సానం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది. సేసం వుత్తసదిసమేవ.
సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ చూళనిద్దేస-అట్ఠకథాయ
పుణ్ణకమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. మేత్తగూమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా
౧౮. చతుత్థే మేత్తగూసుత్తే – మఞ్ఞామి తం వేదగూ భావితత్తన్తి ‘‘అయం వేదగూ’’తి చ ‘‘భావితత్తో’’తి చ ఏవం తం మఞ్ఞామి.
అపరిత్తోతి న అప్పో. మహన్తోతి న ఖుద్దకో. గమ్భీరోతి న ఉత్తానో. అప్పమేయ్యోతి మినితుం న సక్కుణేయ్యో. దుప్పరియోగాళ్హోతి అవగాహితుం ఓతరితుం దుక్ఖో. బహురతనో సాగరూపమోతి బహూనం ధమ్మరతనానం ఆకరత్తా అనేకవిధరతనసమ్పన్నో మహాసముద్దో వియ బహురతనో సాగరసదిసో.
న మఙ్కు హోతీతి న వికుణితముఖో హోతి. అప్పతిట్ఠితచిత్తోతి దోసవసేన న ఘనీభూతచిత్తో. అలీనమనసోతి న సఙ్కుచితచిత్తో. అబ్యాపన్నచేతసోతి న పూతిచిత్తో.
దిట్ఠే దిట్ఠమత్తోతి చక్ఖువిసయే రూపారమ్మణే దిట్ఠమత్తోయేవ తం ఆరమ్మణం భవిస్సతి, కత్తా వా కారేతా వా నత్థి. యం చక్ఖునా దిట్ఠం వణ్ణాయతనమేవ. సుతాదీసుపి ఏసేవ నయో. అపి చ దిట్ఠేతి దస్సనయోగేన వణ్ణాయతనం, సవనయోగేన సద్దాయతనం, ముతయోగేన ఘానజివ్హాకాయాయతనాని దస్సేతి. ఘానస్స గన్ధాయతనం, జివ్హాయ రసాయతనం, కాయస్స పథవీ తేజో వాయూతి ఫోట్ఠబ్బాయతనం, విఞ్ఞాతయోగేన ధమ్మాయతనం దస్సేతి. దిట్ఠే అనూపయోతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠే రాగూపయవిరహితో. అనపాయోతి కోధవిరహితో అప్పటిఘో. అనిస్సితోతి తణ్హాయ అనల్లీనో. అప్పటిబద్ధోతి మానేన న బద్ధో. విప్పముత్తోతి సబ్బారమ్మణతో ముత్తో. విసఞ్ఞుత్తోతి కిలేసేహి వియుత్తో హుత్వా ఠితో.
సంవిజ్జతి భగవతో చక్ఖూతి బుద్ధస్స భగవతో పకతిమంసచక్ఖు ఉపలబ్భతి. పస్సతీతి దక్ఖతి ఓలోకేతి. చక్ఖునా రూపన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపారమ్మణం. ఛన్దరాగోతి తణ్హాఛన్దో.
దన్తం నయన్తి సమితిన్తి ఉయ్యానకీళామణ్డలాదీసు హి మహాజనమజ్ఝం గచ్ఛన్తా దన్తమేవ గోణం వా దన్తం అస్సాజానీయం వా యానే యోజేత్వా నయన్తి. రాజాతి తథారూపానేవ ఠానాని గచ్ఛన్తో రాజాపి దన్తమేవ అభిరుహతి. మనుస్సేసూతి మనుస్సేసుపి చతూహి అరియమగ్గేహి దన్తో నిబ్బిసేవనోవ సేట్ఠో. యోతివాక్యన్తి ఏవరూపం అతిక్కమ్మవచనం పునప్పునం వుచ్చమానమ్పి తితిక్ఖతి నప్పతిప్ఫరతి న విహఞ్ఞతి, ఏవరూపో దన్తో సేట్ఠోతి అత్థో.
అస్సతరాతి వళవాయ గద్రభేన జాతా. ఆజానీయాతి యం అస్సదమ్మసారథి కారణం కారేతి, తస్స ఖిప్పం జాననసమత్థా. సిన్ధవాతి సిన్ధవరట్ఠే జాతా అస్సా. మహానాగాతి కుఞ్జరసఙ్ఖాతా మహాహత్థినో. అత్తదన్తోతి ఏతే అస్సతరా వా సిన్ధవా వా కుఞ్జరా వా దన్తావ, న అదన్తా. యో పన చతుమగ్గసఙ్ఖాతేన అత్తనో దన్తతాయ అత్తదన్తో నిబ్బిసేవనో, అయం తతోపి వరం, సబ్బేహిపి ఏతేహి ఉత్తరితరోతి అత్థో.
న హి ఏతేహి యానేహీతి యాని ఏతాని హత్థియానాదీని ఉత్తమయానాని, ఏతేహి యానేహి కోచి పుగ్గలో సుపినన్తేనపి అగతపుబ్బత్తా ‘‘అగత’’న్తి సఙ్ఖాతం నిబ్బానదిసం తథా న గచ్ఛేయ్య. యథా పుబ్బభాగే ఇన్ద్రియదమేన దన్తేన, అపరభాగే అరియమగ్గభావనాయ సుదన్తేన దన్తో నిబ్బిసేవనో సప్పఞ్ఞో పుగ్గలో తం అగతపుబ్బం దిసం గచ్ఛతి, దన్తభూమిం పాపుణాతి, తస్మా అత్తదమనమేవ వరతరన్తి అత్థో (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౩౨౨; మహాని. అట్ఠ. ౯౦).
విధాసు న వికమ్పన్తీతి నవవిధమానకోట్ఠాసేసు న చలన్తి న వేధేన్తి. విప్పముత్తా పునబ్భవాతి కమ్మకిలేసతో సముచ్ఛేదవిముత్తియా సుట్ఠు ముత్తా. దన్తభూమిం అనుప్పత్తాతి అరహత్తఫలం పాపుణిత్వా ఠితా. తే లోకే విజితావినోతి తే వుత్తప్పకారా ఖీణాసవా సత్తలోకే విజితవిజయా నామ (సం. ని. అట్ఠ. ౨.౩.౭౬; మహాని. అట్ఠ. ౯౦).
యస్సిన్ద్రియాని భావితానీతి యస్స ఖీణాసవస్స సద్ధాదిపఞ్చిన్ద్రియాని అరహత్తఫలం పాపేత్వా వడ్ఢితాని. అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చాతి చక్ఖాదిఅజ్ఝత్తాయతనాని చ రూపాదిబహిద్ధాయతనాని చ నిబ్బిసేవనాని కతాని. సబ్బలోకేతి సకలతేధాతుకే లోకే చ. నిబ్బిజ్ఝ ఇమం పరఞ్చ లోకన్తి ఇమఞ్చ అత్తభావం పరలోకే చ అత్తభావం అతిక్కమిత్వా ఠితో ఖీణాసవో. కాలం కఙ్ఖతి భావితో స దన్తోతి సో ఖీణాసవో చక్ఖాదితో దన్తో వడ్ఢితచిత్తో మరణకాలం పత్థేతి (సు. ని. అట్ఠ. ౨.౫౨౨; మహాని. అట్ఠ. ౯౦).
యేసం ధమ్మానం ఆదితో సముదాగమనం పఞ్ఞాయతీతి యేసం ఖన్ధాదిధమ్మానం ఉప్పత్తి పఞ్ఞాయతి. అత్థఙ్గమతో నిరోధోతి అత్థఙ్గమనవసేన తేసంయేవ అభావో పఞ్ఞాయతి. కమ్మసన్నిస్సితో విపాకోతి కుసలాకుసలకమ్మనిస్సితో విపాకో కమ్మం అముఞ్చిత్వా పవత్తనతో విపాకోపి కమ్మసన్నిస్సితోవ నామ. నామసన్నిస్సితం రూపన్తి సబ్బరూపం నామం గహేత్వా పవత్తనతో నామసన్నిస్సితం నామ జాతం. జాతియా అనుగతన్తి సబ్బం కమ్మాదికం జాతియా అనుపవిట్ఠం. జరాయ అనుసటన్తి జరాయ పత్థటం. బ్యాధినా అభిభూతన్తి బ్యాధిదుక్ఖేన అభిమద్దితం. మరణేన అబ్భాహతన్తి మచ్చునా అభిహటం పహటం. అతాణన్తి పుత్తాదీహిపి తాయనస్స అభావతో అతాయనం అనారక్ఖం అలబ్భణేయ్యం ఖేమం వా. అలేణన్తి అల్లీయితుం నిస్సయితుం అనరహం, అల్లీనానమ్పి న లేణకిచ్చకరణం. అసరణన్తి నిస్సితానం న భయహారకం, న భయవినాసకం. అసరణీభూతన్తి పురే ఉప్పత్తియా అత్తనో అభావేనేవ అసరణం, ఉప్పత్తిసమకాలమేవ అసరణభూతన్తి అత్థో.
౧౯. అపుచ్ఛసీతి ఏత్థ అ-ఇతి పదపూరణమత్తే నిపాతో, పుచ్ఛసిత్వేవ అత్థో. పవక్ఖామి యథా పజానన్తి యథా పజానన్తో ఆచిక్ఖతి, ఏవం ఆచిక్ఖిస్సామి. ఉపధినిదానా పభవన్తి దుక్ఖాతి తణ్హాదిఉపధినిదానా జాతిఆదిదుక్ఖవిసేసా పభవన్తి.
తణ్హూపధీతి తణ్హా ఏవ తణ్హూపధి. సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠి ఏవ దిట్ఠూపధి. రాగాదికిలేసా ఏవ కిలేసూపధి. పుఞ్ఞాదికమ్మాని ఏవ కమ్మూపధి. తివిధదుచ్చరితానియేవ దుచ్చరితూపధి. కబళీకారాదయో ఆహారా ఏవ ఆహారూపధి. దోసపటిఘో ఏవ పటిఘూపధి. కమ్మసముట్ఠానా కమ్మేనేవ గహితా పథవాదయో చతస్సో ధాతుయోవ చతస్సో ఉపాదిన్నధాతుయో ఉపధీ. చక్ఖాదిఛఅజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని ఏవ ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని ఉపధీ. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిఛవిఞ్ఞాణకాయావ ఛ విఞ్ఞాణకాయా ఉపధీ. సబ్బమ్పి దుక్ఖం దుక్ఖమనట్ఠేనాతి సబ్బతేభూమకం దుక్ఖం దుస్సహనట్ఠేన ఉపధి.
౨౦. ఏవం ఉపధినిదానతో పభవన్తేసు దుక్ఖేసు – యో వే అవిద్వాతి గాథా. తత్థ పజానన్తి సఙ్ఖారే అనిచ్చాదివసేన జానన్తో. దుక్ఖస్స జాతిప్పభవానుపస్సీతి వట్టదుక్ఖస్స జాతికారణం ‘‘ఉపధీ’’తి అనుపస్సన్తో. ఇమిస్సా గాథాయ నిద్దేసే వత్తబ్బం నత్థి.
౨౧. సోకపరిద్దవఞ్చాతి సోకఞ్చ పరిదేవఞ్చ. తథా హి తే విదితో ఏస ధమ్మోతి యథా యథా సత్తా జానన్తి, తథా తథా ఞాపనవసేన విదితో ఏస తయా ధమ్మోతి.
తత్థ తరన్తీతి పఠమమగ్గేన దిట్ఠోఘం తరన్తి. ఉత్తరన్తీతి దుతియమగ్గేన కామోఘం తనుకరణవసేన ఉగ్గన్త్వా తరన్తి. పతరన్తీతి తమేవ నిరవసేసప్పహానవసేన తతియమగ్గేన విసేసేన తరన్తి. సమతిక్కమన్తీతి భవోఘఅవిజ్జోఘప్పహానవసేన చతుత్థమగ్గేన సమ్మా అతిక్కమన్తి. వీతివత్తన్తీతి ఫలం పాపుణిత్వా తిట్ఠన్తి.
౨౨. కిత్తయిస్సామి తే ధమ్మన్తి నిబ్బానధమ్మం నిబ్బానగామినిపటిపదాధమ్మఞ్చ తే దేసయిస్సామి. దిట్ఠే ధమ్మేతి దిట్ఠేవ దుక్ఖాదిధమ్మే, ఇమస్మింయేవ వా అత్తభావే. అనీతిహన్తి అత్తపచ్చక్ఖం. యం విదిత్వాతి యం ధమ్మం ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తిఆదినా (ధ. ప. ౨౭౭; థేరగా. ౬౭౬; కథా. ౭౫౩) నయేన సమ్మసన్తో విదిత్వా.
తత్థ ఆదికల్యాణన్తి హిత్వాపి అనుత్తరం వివేకసుఖం ధమ్మం తవ కిత్తయిస్సామి, తఞ్చ ఖో అప్పం వా బహుం వా కిత్తయన్తో ఆదికల్యాణాదిప్పకారమేవ కిత్తయిస్సామి. ఆదిమ్హి కల్యాణం భద్దకం అనవజ్జమేవ కత్వా కిత్తయిస్సామి. మజ్ఝేపి. పరియోసానేపి భద్దకం అనవజ్జమేవ కత్వా కిత్తయిస్సామీతి వుత్తం హోతి. యస్మిఞ్హి భగవా ఏకగాథమ్పి దేసేసి, సా సమన్తభద్దకత్తా ధమ్మస్స పఠమపాదేన ఆదికల్యాణా, దుతియతతియపాదేహి మజ్ఝేకల్యాణా, పచ్ఛిమపాదేన పరియోసానకల్యాణా. ఏకానుసన్ధికం సుత్తం నిదానేన ఆదికల్యాణం, నిగమనేన పరియోసానకల్యాణం, సేసేన మజ్ఝేకల్యాణం. నానానుసన్ధికం సుత్తం పఠమానుసన్ధినా ఆదికల్యాణం, పచ్ఛిమేన పరియోసానకల్యాణం, సేసేహి మజ్ఝేకల్యాణం.
అపి చ సనిదానఉప్పత్తిత్తా ఆదికల్యాణం, వేనేయ్యానం అనురూపతో అత్థస్స అవిపరీతతాయ చ హేతుదాహరణయుత్తతో చ మజ్ఝేకల్యాణం, సోతూనం సద్ధాపటిలాభజననేన నిగమనేన చ పరియోసానకల్యాణం.
సకలో హి సాసనధమ్మో అత్తనో అత్థభూతేన సీలేన ఆదికల్యాణో, సమథవిపస్సనామగ్గఫలేహి మజ్ఝేకల్యాణో, నిబ్బానేన పరియోసానకల్యాణో. సీలసమాధీహి వా ఆదికల్యాణో, విపస్సనామగ్గేహి మజ్ఝేకల్యాణో, ఫలనిబ్బానేహి పరియోసానకల్యాణో. బుద్ధసుబోధితాయ వా ఆదికల్యాణో, ధమ్మసుధమ్మతాయ మజ్ఝేకల్యాణో, సఙ్ఘసుప్పటిపత్తియా పరియోసానకల్యాణో. తం సుత్వా తథత్తాయ పటిపన్నేన అధిగన్తబ్బాయ అభిసమ్బోధియా వా ఆదికల్యాణో, పచ్చేకబోధియా మజ్ఝేకల్యాణో, సావకబోధియా పరియోసానకల్యాణో.
సుయ్యమానో చేస నీవరణవిక్ఖమ్భనతో భవనేనపి కల్యాణమేవ ఆవహతీతి ఆదికల్యాణో, పటిపజ్జియమానో సమథవిపస్సనాసుఖావహనతో పటిపత్తియాపి కల్యాణమేవ ఆవహతీతి మజ్ఝేకల్యాణో, తథాపటిపన్నో (పారా. అట్ఠ. ౧.౧) చ పటిపత్తిఫలే నిట్ఠితే తాదిభావావహనతో పటిపత్తిఫలేనపి కల్యాణమేవ ఆవహతీతి పరియోసానకల్యాణోతి.
యం పనేస భగవా ధమ్మం దేసేన్తో సాసనబ్రహ్మచరియం మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్చ పకాసేతి, నానానయేహి దీపేతి. తం యథానురూపం అత్థసమ్పత్తియా సాత్థం. బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం. సఙ్కాసనపకాసనవివరణవిభజనఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తిఅత్థపదసమాయోగతో సాత్థం. అక్ఖరపదబ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేససమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం. అత్థగమ్భీరతాపటివేధగమ్భీరతాహి సాత్థం. ధమ్మగమ్భీరతాదేసనాగమ్భీరతాహి సబ్యఞ్జనం. అత్థపటిభానపటిసమ్భిదావిసయతో సాత్థం. ధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదావిసయతో సబ్యఞ్జనం. పణ్డితవేదనీయతో సరిక్ఖకజనప్పసాదకన్తి సాత్థం. సద్ధేయ్యతో లోకియజనప్పసాదకన్తి సబ్యఞ్జనం. గమ్భీరాధిప్పాయతో సాత్థం. ఉత్తానపదతో సబ్యఞ్జనం. ఉపనేతబ్బస్స అభావతో సకలపరిపుణ్ణభావేన కేవలపరిపుణ్ణం. అపనేతబ్బస్స అభావతో నిద్దోసభావేన పరిసుద్ధం.
అపి చ – పటిపత్తియా అధిగమబ్యత్తితో సాత్థం. పరియత్తియా ఆగమబ్యత్తితో సబ్యఞ్జనం. సీలాదిపఞ్చధమ్మక్ఖన్ధయుత్తతో కేవలపరిపుణ్ణం. నిరుపక్కిలేసతో నిత్థరణత్థాయ పవత్తితో లోకామిసనిరపేక్ఖతో చ పరిసుద్ధం. సిక్ఖత్తయపరిగ్గహితత్తా బ్రహ్మభూతేహి సేట్ఠేహి చరితబ్బతో, తేసఞ్చ చరియభావతో బ్రహ్మచరియం (పారా. అట్ఠ. ౧.౧).
ఏవం పరియత్తిధమ్మం దస్సేత్వా ఇదాని లోకుత్తరధమ్మం దస్సేతుం ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానే’’తి ఆహ. సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మే దస్సేత్వా నిబ్బత్తితలోకుత్తరం దస్సేతుం ‘‘నిబ్బానఞ్చా’’తి ఆహ. నిబ్బానగామినిఞ్చ పటిపదన్తి పుబ్బభాగసీలసమాధివిపస్సనాధమ్మఞ్చ కిత్తయిస్సామి.
దుక్ఖే దిట్ఠేతి దుక్ఖసచ్చే సరసలక్ఖణేన దిట్ఠే దుక్ఖసచ్చం పకాసేస్సామి. సముదయాదీసుపి ఏసేవ నయో.
౨౩. తఞ్చాహం అభినన్దామీతి తం వుత్తప్పకారధమ్మజోతకం తవ వచనం అహం పత్థయామి. ధమ్మముత్తమన్తి తఞ్చ ధమ్మముత్తమం అభినన్దామి.
తత్థ మహతో తమోకాయస్స పదాలనన్తి మహతో అవిజ్జారాసిస్స ఛేదనం. అనిచ్చలక్ఖణవసేన ఏసీ. దుక్ఖలక్ఖణవసేన గవేసీ. అనత్తలక్ఖణవసేన సమన్తతో పరియేసీ. మహతో విపల్లాసస్స పభేదనన్తి మహన్తస్స అసుభే సుభన్తిఆదిద్వాదసవిధస్స విపల్లాసస్స భేదనం. మహతో తణ్హాసల్లస్స అబ్బహనన్తి మహన్తస్స అన్తోతుదనట్ఠేన తణ్హాకణ్టకస్స లుఞ్చనం. దిట్ఠిసఙ్ఘాటస్స వినివేఠనన్తి దిట్ఠియేవ అబ్బోచ్ఛిన్నప్పవత్తితో సఙ్ఘటితట్ఠేన సఙ్ఘాటో, తస్స దిట్ఠిసఙ్ఘాటస్స నివత్తనం. మానధజస్స పాతనన్తి ఉస్సితట్ఠేన ఉన్నతిలక్ఖణస్స మానద్ధజస్స పాతనం. అభిసఙ్ఖారస్స వూపసమన్తి పుఞ్ఞాదిఅభిసఙ్ఖారస్స ఉపసమనం. ఓఘస్స నిత్థరణన్తి వట్టే ఓసీదాపనస్స కామోఘాదిఓఘస్స నిత్థరణం నిక్ఖమనం. భారస్స నిక్ఖేపనన్తి రూపాదిపఞ్చక్ఖన్ధభారస్స ఖిపనం ఛడ్డనం. సంసారవట్టస్స ఉపచ్ఛేదన్తి ఖన్ధాదిపటిపాటిసంసారవట్టస్స హేతునస్సనేన ఉచ్ఛిజ్జనం. సన్తాపస్స నిబ్బాపనన్తి కిలేససన్తాపస్స నిబ్బుతిం. పరిళాహస్స పటిపస్సద్ధన్తి కిలేసపరిళాహస్స వూపసమం పటిపస్సమ్భనం. ధమ్మధజస్స ఉస్సాపనన్తి నవవిధలోకుత్తరధమ్మస్స ఉస్సాపేత్వా ఠపనం. పరమత్థం అమతం నిబ్బానన్తి ఉత్తమట్ఠేన పరమత్థం. నత్థి ఏతస్స మరణసఙ్ఖాతం మతన్తి అమతం. కిలేసవిసపటిపక్ఖత్తా అగదన్తిపి అమతం. సంసారదుక్ఖపటిపక్ఖభూతత్తా నిబ్బుతన్తి నిబ్బానం. నత్థేత్థ తణ్హాసఙ్ఖాతం వానన్తిపి నిబ్బానం.
మహేసక్ఖేహి సత్తేహీతి మహానుభావేహి సక్కాదీహి సత్తేహి. పరియేసితోతి పరియిట్ఠో. కహం దేవదేవోతి దేవానం అతిదేవో కుహిం. కహం నరాసభోతి ఉత్తమపురిసో.
౨౪. ఉద్ధం అధో తిరియఞ్చాపి మజ్ఝేతి ఏత్థ ఉద్ధన్తి అనాగతద్ధా వుచ్చతి. అధోతి అతీతద్ధా. తిరియఞ్చాపి మజ్ఝేతి పచ్చుప్పన్నద్ధా. ఏతేసు నన్దిఞ్చ నివేసనఞ్చ, పనుజ్జ విఞ్ఞాణన్తి ఏతేసు ఉద్ధాదీసు తణ్హఞ్చ దిట్ఠినివేసనఞ్చ అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణఞ్చ పనుదేహి. పనుదిత్వా చ భవే న తిట్ఠేతి ఏవం సన్తే దువిధేపి భవే న తిట్ఠేయ్య. ఏవం తావ పనుజ్జసద్దస్స పనుదేహీతి ఇమస్మిం అత్థవికప్పే సమ్బన్ధో. పనుదిత్వాతి ఏతస్మిం పన అత్థవికప్పే భవే న తిట్ఠేతి అయమేవ సమ్బన్ధో. ఏతాని నన్దీనివేసనవిఞ్ఞాణాని పనుదిత్వా దువిధేపి భవే న తిట్ఠేయ్యాతి.
సహోకాసవసేన దేవలోకో ఉద్ధం. అపాయలోకో అధో. మనుస్సలోకో మజ్ఝే. తత్థ కుసలా ధమ్మాతి అపాయం ముఞ్చిత్వా ఉపరి పటిసన్ధిదానతో కుసలా ధమ్మా ఉద్ధన్తి వుచ్చన్తి. అకుసలా ధమ్మా అపాయేసు పటిసన్ధిదానతో అధోతి. తదుభయవిముత్తత్తా అబ్యాకతా ధమ్మా తిరియఞ్చాపి మజ్ఝేతి వుచ్చన్తి. సబ్బోపరివసేన అరూపధాతు ఉద్ధం. సబ్బఅధోవసేన కామధాతు అధో. తదుభయన్తరవసేన రూపధాతు మజ్ఝే. కాయచిత్తాబాధఖననవసేన సుఖా వేదనా ఉద్ధం. దుక్ఖమనవసేన దుక్ఖా వేదనా అధో. అదుక్ఖమసుఖా వేదనా మజ్ఝే. అత్తభావవసేన పరిచ్ఛేదం దస్సేన్తో ‘‘ఉద్ధన్తి ఉద్ధం పాదతలా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఉద్ధం పాదతలాతి పాదతలతో ఉపరి. అధో కేసమత్థకాతి కేసమత్థకతో అధో. మజ్ఝేతి ద్విన్నం అన్తరం.
పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారసహగతం విఞ్ఞాణన్తి తేరసవిధపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారసమ్పయుత్తం కమ్మవిఞ్ఞాణం. అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారసహగతం విఞ్ఞాణన్తి ద్వాదసవిధఅపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారసమ్పయుత్తం కమ్మవిఞ్ఞాణం. ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారసహగతం విఞ్ఞాణన్తి చతుబ్బిధం ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారసహగతం కమ్మవిఞ్ఞాణం. నుజ్జాతి ఖిప. పనుజ్జాతి అతీవ ఖిప. నుదాతి లుఞ్చ. పనుదాతి అతీవ లుఞ్చ. పజహాతి ఛడ్డేహి. వినోదేహీతి దూరం కరోహి.
కమ్మభవఞ్చాతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారచేతనావ. పటిసన్ధికఞ్చ పునబ్భవన్తి పటిసన్ధియా రూపాదిపునబ్భవఞ్చ. పజహన్తో పఠమమగ్గేన, వినోదేన్తో దుతియమగ్గేన, బ్యన్తీ కరోన్తో తతియమగ్గేన, అనభావం గమేన్తో చతుత్థమగ్గేన. కమ్మభవే న తిట్ఠేయ్యాతి పుఞ్ఞాదిఅభిసఙ్ఖారే న తిట్ఠేయ్య.
౨౫. ఏతాని వినోదేత్వా భవే అతిట్ఠన్తో ఏసో – ఏవం విహారీతి గాథా. తత్థ ఇధేవాతి ఇమస్మింయేవ సాసనే, ఇమస్మింయేవ వా అత్తభావే. ఇమిస్సా గాథాయ నిద్దేసో ఉత్తానత్థోవ.
౨౬. సుకిత్తితం గోతమనూపధీకన్తి ఏత్థ అనూపధీకన్తి నిబ్బానం, తం సన్ధాయ భగవన్తం ఆలపన్తో ఆహ – ‘‘సుకిత్తితం గోతమనూపధీక’’న్తి.
నిద్దేసే కిలేసా చాతి ఉపతాపనట్ఠేన రాగాదయో కిలేసా చ రాసట్ఠేన విపాకభూతా పఞ్చక్ఖన్ధా చ కుసలాదిఅభిసఙ్ఖారా చేతనా చ ‘‘ఉపధీ’’తి వుచ్చన్తి కథీయన్తి. ఉపధిప్పహానం తదఙ్గప్పహానేన, ఉపధివూపసమం విక్ఖమ్భనప్పహానేన, ఉపధిపటినిస్సగ్గం సముచ్ఛేదప్పహానేన ఉపధిపటిపస్సద్ధం ఫలేనాతి.
౨౭. న కేవలం దుక్ఖమేవ పహాసి – తే చాపీతి గాథా. తత్థ అట్ఠితన్తి సక్కచ్చం, సదా వా. తం తం నమస్సామీతి తస్మా తం నమస్సామి. సమేచ్చాతి ఉపగన్త్వా. నాగాతి భగవన్తం ఆలపన్తో ఆహ.
నిద్దేసే సమేచ్చాతి జానిత్వా, ఏకతో హుత్వా వా. అభిసమేచ్చాతి పటివిజ్ఝిత్వా. సమాగన్త్వాతి సమ్ముఖా హుత్వా. అభిసమాగన్త్వాతి సమీపం గన్త్వా. సమ్ముఖాతి సమ్ముఖే. ఆగుం న కరోతీతి పాపం న కరోతి.
౨౮. ఇదాని నం భగవా ‘‘అద్ధా హి భగవా పహాసి దుక్ఖ’’న్తి ఏవం తేన బ్రాహ్మణేన విదితోపి అత్తానం అనుపనేత్వావ పహీనదుక్ఖేన పుగ్గలేన ఓవదన్తో ‘‘యం బ్రాహ్మణ’’న్తి గాథమాహ. తస్సత్థో – యం తం అభిజానన్తో ‘‘అయం బాహితపాపత్తా బ్రాహ్మణో, వేదేహి గతత్తా వేదగూ, కిఞ్చనాభావా అకిఞ్చనో, కామేసు చ భవేసు చ అసత్తత్తా కామభవే అసత్తో’’తి జఞ్ఞా జానేయ్యాసి. అద్ధా హి సో ఓఘమిమం అతారి, తిణ్ణో చ పారం అఖిలో అకఙ్ఖో.
నిద్దేసే రాగకిఞ్చనన్తి రాగపలిబోధం. దోసకిఞ్చనన్తిఆదిపి ఏసేవ నయో. కామోఘం తిణ్ణో అనాగామిమగ్గేన. భవోఘం తిణ్ణో అరహత్తమగ్గేన. దిట్ఠోఘం తిణ్ణో సోతాపత్తిమగ్గేన. అవిజ్జోఘం తిణ్ణో అరహత్తమగ్గేన. సంసారపథం తిణ్ణో కుసలాకుసలకమ్మప్పభేదేనాతి. ఉత్తిణ్ణో పఠమమగ్గేన. నిత్తిణ్ణో దుతియమగ్గేన. అతిక్కన్తో తతియమగ్గేన. సమతిక్కన్తో చతుత్థమగ్గేన.వీతివత్తో ఫలేన.
౨౯. కిఞ్చ భియ్యో – విద్వా చ యోతి గాథా. తత్థ ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే, అత్తభావే వా. విసజ్జాతి వోసజ్జిత్వా.
నిద్దేసే సజ్జన్తి ముఞ్చనం. విసజ్జన్తి వోసజ్జనం. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ. ఏవం భగవా ఇదమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి. దేసనాపరియోసానే చ వుత్తసదిసో ఏవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.
సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ చూళనిద్దేస-అట్ఠకథాయ
మేత్తగూమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. ధోతకమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా
౩౦. పఞ్చమే ధోతకసుత్తే – వాచాభికఙ్ఖామీతి వాచం అభికఙ్ఖామి. సిక్ఖే నిబ్బానమత్తనోతి అత్తనో రాగాదీనం నిబ్బానత్థాయ అధిసీలాదీని సిక్ఖేయ్య. నిద్దేసే అపుబ్బం నత్థి.
౩౧. ఇతోతి మమ ముఖతో.
నిద్దేసే ఆతప్పన్తి కిలేసతాపనం. ఉస్సాహన్తి అసఙ్కోచం. ఉస్సోళ్హీన్తి బలవవీరియం. థామన్తి అసిథిలం. ధితిన్తి ధారణం. వీరియం కరోహీతి పరక్కమం కరోహి. ఛన్దం జనేహీతి రుచిం ఉప్పాదేహి.
౩౨. ఏవం వుత్తే అత్తమనో ధోతకో భగవన్తం అభిత్థవమానో కథంకథాపమోక్ఖం యాచన్తో ‘‘పస్సామహ’’న్తి గాథమాహ. తత్థ పస్సామహం దేవమనుస్సలోకేతి పస్సామి అహం దేవమనుస్సలోకే. తం తం నమస్సామీతి తం ఏవరూపం తం నమస్సామి. పముఞ్చాతి పమోచేహి.
నిద్దేసే పచ్చేకబుద్ధాతి తం తం ఆరమ్మణం పాటియేక్కం చతుసచ్చం సయమేవ బుద్ధా పటివేధప్పత్తాతి పచ్చేకబుద్ధా. సీహసీహోతి అఛమ్భితట్ఠేన సీహానం అతిసీహో. నాగనాగోతి నిక్కిలేసట్ఠేన, మహన్తట్ఠేన వా నాగానం అతినాగో. గణిగణీతి గణవన్తానం అతీవ గణవా. మునిమునీతి ఞాణవన్తానం అతీవ ఞాణవా. రాజరాజాతి ఉత్తమరాజా. ముఞ్చ మన్తి మోచేహి మం. పముఞ్చ మన్తి నానావిధేన ముఞ్చేహి మం. మోచేహి మన్తి సిథిలం కరోహి మం. పమోచేహి మన్తి అతీవ సిథిలం కరోహి మం. ఉద్ధర మన్తి మం సంసారపఙ్కా ఉద్ధరిత్వా థలే పతిట్ఠాపేహి. సముద్ధర మన్తి సమ్మా ఉద్ధరిత్వా థలే పతిట్ఠాపేహి మం. వుట్ఠాపేహీతి విచికిచ్ఛాసల్లతో అపనేత్వా విసుం కరణవసేన ఉట్ఠాపేహి.
౩౩. అథస్స భగవా అత్తాధీనమేవ కథంకథాపమోక్ఖం ఓఘతరణముఖేన దస్సేన్తో ‘‘నాహ’’న్తి గాథమాహ. తత్థ నాహం సహిస్సామీతి అహం న సహిస్సామి న సక్కోమి. న వాయమిస్సామీతి వుత్తం హోతి. పమోచనాయాతి పమోచేతుం. కథంకథిన్తి సకఙ్ఖం. తరేసీతి తరేయ్యాసి.
నిద్దేసే న ఈహామీతి పయోగం న కరోమి. న సమీహామీతి అతీవ పయోగం న కరోమి. అస్సద్ధే పుగ్గలేతి రతనత్తయే సద్ధావిరహితే పుగ్గలే. అచ్ఛన్దికేతి మగ్గఫలత్థం రుచివిరహితే. కుసీతేతి సమాధివిరహితే. హీనవీరియేతి నిబ్బీరియే. అప్పటిపజ్జమానేతి పటిపత్తియా న పటిపజ్జమానే.
౩౪. ఏవం వుత్తే అత్తమనతరో ధోతకో భగవన్తం అభిత్థవమానో అనుసాసనిం యాచన్తో ‘‘అనుసాస బ్రహ్మే’’తి గాథమాహ. తత్థ బ్రహ్మేతి సేట్ఠవచనమేతం. తేన భగవన్తం ఆమన్తయమానో ఆహ ‘‘అనుసాస బ్రహ్మే’’తి. వివేకధమ్మన్తి సబ్బసఙ్ఖారవివేకం నిబ్బానధమ్మం. అబ్యాపజ్జమానోతి నానప్పకారకం అనాపజ్జమానో. ఇధేవ సన్తోతి ఇధేవ సమానో. అసితోతి అనిస్సితో.
౩౫-౭. ఇతో పరా ద్వే గాథా మేత్తగూసుత్తే వుత్తనయా ఏవ. కేవలఞ్హి తత్థ ధమ్మం, ఇధ సన్తిన్తి అయం విసేసో. తతియగాథాయపి పుబ్బడ్ఢం తత్థ వుత్తనయమేవ. అపరడ్ఢే సఙ్గోతి సజ్జనట్ఠానం, లగ్గనన్తి వుత్తం హోతి. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.
ఏవం భగవా ఇదమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి, దేసనాపరియోసానే చ వుత్తసదిసో ఏవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.
సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ చూళనిద్దేస-అట్ఠకథాయ
ధోతకమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. ఉపసీవమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా
౩౮. ఛట్ఠే ఉపసీవసుత్తే – మహన్తమోఘన్తి మహన్తం ఓఘం. అనిస్సితోతి పుగ్గలం వా ధమ్మం వా అనల్లీనో. నో విసహామీతి న సక్కోమి. ఆరమ్మణన్తి నిస్సయం. యం నిస్సితోతి యం ధమ్మం వా పుగ్గలం వా నిస్సితో.
నిద్దేసే కామోఘన్తి అనాగామిమగ్గేన కామోఘం. అరహత్తమగ్గేన భవోఘం. సోతాపత్తిమగ్గేన దిట్ఠోఘం. అరహత్తమగ్గేన అవిజ్జోఘం తరేయ్యం. సక్యకులా పబ్బజితోతి భగవతో ఉచ్చాకులపరిదీపనవసేన వుత్తం. ఆలమ్బణన్తి అవత్థరిత్వా ఠానం. నిస్సయన్తి అల్లీయనం. ఉపనిస్సయన్తి అపస్సయనం.
౩౯. ఇదాని యస్మా బ్రాహ్మణో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనలాభీ తఞ్చ సన్తమ్పి నిస్సయం న జానాతి. తేనస్స భగవా తఞ్చ నిస్సయం ఉత్తరిఞ్చ నియ్యానపథం దస్సేన్తో ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞ’’న్తి గాథమాహ. తత్థ పేక్ఖమానోతి తం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం సతో సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠహిత్వా చ అనిచ్చాదివసేన పస్సమానో. నత్థీతి నిస్సాయాతి తం ‘‘నత్థి కిఞ్చీ’’తి పవత్తం సమాపత్తిం ఆరమ్మణం కత్వా. తరస్సు ఓఘన్తి తతో పభుతి పవత్తాయ విపస్సనాయ యథానురూపం చతుబ్బిధమ్పి ఓఘం తరస్సు. కథాహీతి కథంకథాహి. తణ్హక్ఖయం నత్తమహాభిపస్సాతి రత్తిన్దివం నిబ్బానం విభూతం కత్వా పస్స. ఏతేనస్స దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం కథేసి.
నిద్దేసే తఞ్ఞేవ విఞ్ఞాణం అభావేతీతి ఆకాసాలమ్బణం కత్వా పవత్తమహగ్గతవిఞ్ఞాణం అభావేతి అభావం గమేతి. విభావేతీతి వివిధా అభావం గమేతి. అన్తరధాపేతీతి అదస్సనం గమేతి. నత్థి కిఞ్చీతి పస్సతీతి అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పిస్స నత్థీతి పస్సతి.
౪౦. ఇదాని ‘‘కామే పహాయా’’తి సుత్వా విక్ఖమ్భనవసేన అత్తనా పహీనే కామే సమ్పస్సమానో ‘‘సబ్బేసూ’’తి గాథమాహ. తత్థ హిత్వా మఞ్ఞన్తి అఞ్ఞం తతో హేట్ఠా ఛబ్బిధమ్పి సమాపత్తిం హిత్వా. సఞ్ఞావిమోక్ఖే పరమేతి సత్తసు సఞ్ఞావిమోక్ఖేసు ఉత్తమే ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే. తిట్ఠే ను సో తత్థ అనానుయాయీతి సో పుగ్గలో తత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనబ్రహ్మలోకే అవిగచ్ఛమానో తిట్ఠేయ్య నూతి పుచ్ఛతి.
నిద్దేసే అవిచ్చమానోతి అవియుజ్జమానో. అవిగచ్ఛమానోతి వియోగం అనాపజ్జమానో. అనన్తరధాయమానోతి అన్తరధానం అనాపజ్జమానో. అపరిహాయమానోతి అనన్తరా పరిహానం అనాపజ్జమానో.
౪౧-౨. అథస్స భగవా సట్ఠికప్పసహస్సమత్తకంయేవ ఠానం అనుజానన్తో చతుత్థం గాథమాహ. ఏవం తస్స తత్థ ఠానం సుత్వా ఇదానిస్స సస్సతుచ్ఛేదభావం పుచ్ఛన్తో ‘‘తిట్ఠే చే’’తి గాథమాహ. తత్థ పూగమ్పి వస్సానన్తి అనేకసఙ్ఖ్యమ్పి వస్సానం, గణనరాసిన్తి అత్థో. ‘‘పూగమ్పి వస్సానీ’’తిపి పాఠో. తత్థ విభత్తిబ్యత్తయేన సామివచనస్స పచ్చత్తవచనం కాతబ్బం, పూగన్తి వా ఏతస్స బహూనీతి అత్థో వత్తబ్బో. ‘‘పూగానీ’’తి వాపి పఠన్తి, పురిమపాఠోయేవ సబ్బసున్దరో. తత్థేవ సో సీతి సియా విముత్తోతి సో పుగ్గలో తత్థేవాకిఞ్చఞ్ఞాయతనే నానాదుక్ఖేహి విముత్తో సీతిభావప్పత్తో భవేయ్య, నిబ్బానప్పత్తో సస్సతో హుత్వా తిట్ఠేయ్యాతి అధిప్పాయో. చవేథ విఞ్ఞాణం తథావిధస్సాతి ‘‘ఉదాహు తథావిధస్స విఞ్ఞాణం అనుపాదాయ పరినిబ్బాయేయ్యా’’తి ఉచ్ఛేదం పుచ్ఛతి, ‘‘పటిసన్ధిగ్గహణత్థం వాపి భవేయ్యా’’తి పటిసన్ధిమ్పి తస్స పుచ్ఛతి.
తస్స విఞ్ఞాణం చవేయ్యాతి తస్స ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే ఉప్పన్నస్స విఞ్ఞాణం చుతిం పాపుణేయ్య. ఉచ్ఛిజ్జేయ్యాతి ఉచ్ఛేదం భవేయ్య. వినస్సేయ్యాతి వినాసం పాపుణేయ్య. న భవేయ్యాతి అభావం గమేయ్య. ఉపపన్నస్సాతి పటిసన్ధివసేన ఉపపన్నస్స.