౧౩. ఉదయమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా

౭౪. తేరసమే ఉదయసుత్తే – అఞ్ఞావిమోక్ఖన్తి పఞ్ఞానుభావనిజ్ఝానం తం విమోక్ఖం పుచ్ఛతి.

పఠమేనపి ఝానేన ఝాయీతి వితక్కవిచారపీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తేన పఞ్చఙ్గికేన పఠమజ్ఝానేన ఝాయతీతి ఝాయీ. దుతియేనాతి పీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తేన. తతియేనాతి సుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తేన. చతుత్థేనాతి ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తేన. సవితక్కసవిచారేనపి ఝానేన ఝాయీతి చతుక్కనయపఞ్చకనయేసు పఠమజ్ఝానేన సవితక్కసవిచారేనపి ఝానేన ఝాయతీతి ఝాయీ. అవితక్కవిచారమత్తేనాతి పఞ్చకనయే దుతియేన ఝానేన. అవితక్కఅవిచారేనాతి దుతియతతియాదిఅవసేసఝానేన. సప్పీతికేనాతి పీతిసమ్పయుత్తేన దుకతికఝానేన. నిప్పీతికేనాతి పీతివిరహితేన తదవసేసఝానేన. సాతసహగతేనాతి సుఖసహగతేన తికచతుక్కఝానేన. ఉపేక్ఖాసహగతేనాతి చతుక్కపఞ్చకేన. సుఞ్ఞతేనపీతి సుఞ్ఞతవిమోక్ఖసమ్పయుత్తేన. అనిమిత్తేనపీతి అనిచ్చనిమిత్తం ధువనిమిత్తం అనిమిత్తఞ్చ ఉగ్ఘాటేత్వా పటిలద్ధేన అనిమిత్తేనపి ఝానేన ఝాయతీతి ఝాయీ. అప్పణిహితేనపీతి మగ్గాగమనవసేన పణిధిం సోధేత్వా పరియాదియిత్వా ఫలసమాపత్తివసేన అప్పణిహితేనపి. లోకియేనపీతి లోకియేన పఠమదుతియతతియచతుత్థేన.

లోకుత్తరేనపీతి తేనేవ లోకుత్తరసమ్పయుత్తేన. ఝానరతోతి ఝానేసు అభిరతో. ఏకత్తమనుయుత్తోతి ఏకత్తం ఏకీభావం అనుయుత్తో పయుత్తో. సదత్థగరుకోతి సకత్థగరుకో, క-కారస్సాయం ద-కారో కతో. సదత్థోతి చ అరహత్తం వేదితబ్బం. తఞ్హి అత్తూపనిబద్ధట్ఠేన అత్తానం అవిజహనట్ఠేన అత్తనో పరమత్థట్ఠేన చ అత్తనో అత్థత్తా సకత్థోతి వుచ్చతి. ఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనవసేన సకత్థగరుకో, ‘‘నిబ్బానగరుకో’’తి ఏకే. అరజోతి నిక్కిలేసో. విరజోతి విగతకిలేసో. నిరజోతి అపనీతకిలేసో, ‘‘వితరజో’’తిపి పాఠో, సోయేవత్థో. రజాపగతోతి కిలేసేహి దూరీభూతో. రజవిప్పహీనోతి కిలేసప్పహీనో. రజవిప్పయుత్తోతి కిలేసేహి ముత్తో.

పాసాణకే చేతియేతి పాసాణపిట్ఠే పారాయనసుత్తన్తదేసితట్ఠానే. సబ్బోస్సుక్కపటిప్పస్సద్ధత్తాతి సబ్బేసం కిలేసఉస్సుక్కానం పటిప్పస్సద్ధత్తా, నాసితత్తా ఆసీనో.

కిచ్చాకిచ్చన్తి ‘‘ఇదం కత్తబ్బం, ఇదం న కత్తబ్బ’’న్తి ఏవం మనసా చిన్తేతబ్బం. కరణీయాకరణీయన్తి కాయద్వారేన అవస్సం ఇదం కరణీయం, ఇదం న కరణీయన్తి ఏవం కరణీయాకరణీయం. పహీనన్తి విస్సట్ఠం. వసిప్పత్తోతి పగుణభావప్పత్తో.

౭౫. అథ భగవా యస్మా ఉదయో చతుత్థజ్ఝానలాభీ, తస్మాస్స పటిలద్ధఝానవసేన నానప్పకారతో అఞ్ఞావిమోక్ఖం దస్సేన్తో ఉపరూపరిగాథమాహ. తత్థ పహానం కామచ్ఛన్దానన్తి యదిదం పఠమం ఝానం నిబ్బత్తేన్తస్స కామచ్ఛన్దపహానం, తమ్పి అఞ్ఞావిమోక్ఖన్తి పబ్రూమి. ఏవం సబ్బపదాని యోజేతబ్బాని.

యా చిత్తస్స అకల్యతాతి చిత్తస్స గిలానభావో. గిలానో హి అకల్లకోతి వుచ్చతి. వినయేపి వుత్తం – ‘‘నాహం, భన్తే, అకల్లకో’’తి (పారా. ౧౫౧). అకమ్మఞ్ఞతాతి చిత్తగేలఞ్ఞసఙ్ఖాతోవ అకమ్మఞ్ఞతాకారో. ఓలీయనాతి ఓలీయనాకారో. ఇరియాపథికచిత్తఞ్హి ఇరియాపథం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తం రుక్ఖే వగ్గులి వియ ఖీలే లగ్గితఫాణితవారకో వియ చ ఓలీయతి, తస్స తం ఆకారం సన్ధాయ ‘‘ఓలీయనా’’తి వుత్తం. దుతియపదం ఉపసగ్గవసేన వడ్ఢితం. లీనాతి అవిప్ఫారికతాయ పటికుటితం. ఇతరే ద్వే ఆకారభావనిద్దేసా. థినన్తి సప్పిపిణ్డో వియ అవిప్ఫారికతాయ ఘనభావేన ఠితం. థియనాతి ఆకారనిద్దేసో. థియితభావో థియితత్తం, అవిప్ఫారవసేనేవ థద్ధతాతి అత్థో (ధ. స. అట్ఠ. ౧౧౬౨).

౭౬. ఉపేక్ఖాసతిసంసుద్ధన్తి చతుత్థజ్ఝానఉపేక్ఖాసతీహి సంసుద్ధం. ధమ్మతక్కపురేజవన్తి ఇమినా తస్మిం చతుత్థజ్ఝానవిమోక్ఖే ఠత్వా ఝానఙ్గాని విపస్సిత్వా అధిగతం అరహత్తవిమోక్ఖం వదతి. అరహత్తవిమోక్ఖస్స హి మగ్గసమ్పయుత్తసమ్మాసఙ్కప్పాదిభేదో ధమ్మతక్కో పురేజవో హోతి. తేనాహ ‘‘ధమ్మతక్కపురేజవ’’న్తి. అవిజ్జాయ పభేదనన్తి ఏతమేవ చ అఞ్ఞావిమోక్ఖం అవిజ్జాపభేదనసఙ్ఖాతం నిబ్బానం నిస్సాయ జాతత్తా కారణోపచారేన ‘‘అవిజ్జాయ పభేదన’’న్తి బ్రూమీతి.

యా చతుత్థే ఝానే ఉపేక్ఖాతి ఏత్థ ఉపపత్తితో ఇక్ఖతీతి ఉపేక్ఖా, సమం పస్సతి అపక్ఖపతితా హుత్వా పస్సతీతి అత్థో. ఉపేక్ఖనాతి ఆకారనిద్దేసో. అజ్ఝుపేక్ఖనాతి ఉపసగ్గవసేన పదం వడ్ఢితం. చిత్తసమతాతి చిత్తస్సేకగ్గభావో. చిత్తప్పస్సద్ధతాతి చిత్తస్స ఊనాతిరిత్తవజ్జితభావో. మజ్ఝత్తతాతి చిత్తస్స మజ్ఝే ఠితభావో.

౭౭. ఏవం అవిజ్జాపభేదవచనేన వుత్తం నిబ్బానం సుత్వా ‘‘తం కిస్స విప్పహానేన వుచ్చతీ’’తి పుచ్ఛన్తో ‘‘కింసు సంయోజనో’’తి గాథమాహ. తత్థ కింసు సంయోజనోతి కింసంయోజనో. విచారణన్తి విచారణకారణం. కిస్సస్స విప్పహానేనాతి కింనామకస్స అస్స ధమ్మస్స విప్పహానేన.

౭౮. అథస్స భగవా తమత్థం బ్యాకరోన్తో ‘‘నన్దిసంయోజనో’’తి గాథమాహ. తత్థ వితక్కస్సాతి కామవితక్కాదికో వితక్కో అస్స.

౭౯. ఇదాని తస్స నిబ్బానస్స మగ్గం పుచ్ఛన్తో ‘‘కథం సతస్సా’’తి గాథమాహ. తత్థ విఞ్ఞాణన్తి అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం.

౮౦. అథస్స మగ్గం కథేన్తో భగవా ‘‘అజ్ఝత్తఞ్చా’’తి గాథమాహ. తత్థ ఏవం సతస్సాతి ఏవం సతస్స సమ్పజానస్స. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ.

ఏవం భగవా ఇదమ్పి సుత్తం అరహత్తనికూటేనేవ దేసేసి, దేసనాపరియోసానే చ పుబ్బసదిసోవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ చూళనిద్దేస-అట్ఠకథాయ

ఉదయమాణవసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.