౭. తిస్సమేత్తేయ్యసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా

౪౯. సత్తమే తిస్సమేత్తేయ్యసుత్తే మేథునమనుయుత్తస్సాతి మేథునధమ్మం సమాయుత్తస్స. ఇతీతి ఏవమాహ. ఆయస్మాతి పియవచనమేతం. తిస్సోతి నామం తస్స థేరస్స. సోపి హి తిస్సోతి నామేన. మేత్తేయ్యోతి గోత్తం, గోత్తవసేనేవ ఏస పాకటో అహోసి. తస్మా అట్ఠుప్పత్తియం (సు. ని. అట్ఠ. ౨.౮౨౧) వుత్తం – ‘‘తిస్సమేత్తేయ్యా నామ ద్వే సహాయా’’తి. విఘాతన్తి ఉపఘాతం. బ్రూహీతి ఆచిక్ఖ. మారిసాతి పియవచనమేతం, నిద్దుక్ఖాతి వుత్తం హోతి. సుత్వాన తవ సాసనన్తి తవ వచనం సుత్వా. వివేకే సిక్ఖిస్సామసేతి సహాయం ఆరబ్భ ధమ్మదేసనం యాచన్తో భణతి, సో పన సిక్ఖితసిక్ఖోయేవ.

మేథునధమ్మో నామాతి ఇదం నిద్దిసితబ్బస్స మేథునధమ్మస్స ఉపదేసపదం. అసద్ధమ్మోతి అసతం నీచజనానం ధమ్మో. గామధమ్మోతి గామవాసీనం సేవనధమ్మో. వసలధమ్మోతి వసలానం ధమ్మో, కిలేసవస్సనతో వా సయమేవ వసలో ధమ్మోతి వసలధమ్మో. దుట్ఠుల్లోతి దుట్ఠో చ కిలేసేహి దుట్ఠత్తా, థూలో చ అనిపుణభావతోతి దుట్ఠుల్లో. యస్మా చ తస్స ధమ్మస్స పరివారభూతం దస్సనమ్పి గహణమ్పి ఆమసనమ్పి ఫుసనమ్పి ఘట్టనమ్పి దుట్ఠుల్లం, తస్మాపి దుట్ఠుల్లో సో మేథునధమ్మో. ఓదకన్తికోతి ఉదకం అస్స అన్తే సుద్ధత్థం ఆదియతీతి ఉదకన్తో, ఉదకన్తోయేవ ఓదకన్తికో. రహో పటిచ్ఛన్నే ఓకాసే కత్తబ్బతాయ రహస్సో. వినయే పన ‘‘దుట్ఠుల్లం ఓదకన్తికం రహస్స’’న్తి (పారా. ౩౯) పాఠో. తత్థ తీసు పదేసు యో సోతి పదం పరివత్తేత్వా యం తన్తి కత్వా యోజేతబ్బం ‘‘యం తం దుట్ఠుల్లం, సో మేథునధమ్మో, యం తం ఓదకన్తికం సో మేథునధమ్మో, యం తం రహస్సం, సో మేథునధమ్మో’’తి. ఇధ పన ‘‘యో సో అసద్ధమ్మో, సో మేథునధమ్మో…పే… యో సో రహస్సో, సో మేథునధమ్మో’’తి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా. ద్వయేన ద్వయేన సమాపజ్జితబ్బతో ద్వయంద్వయసమాపత్తి. తత్థ యోజనా – యా సా ద్వయంద్వయసమాపత్తి, సో మేథునధమ్మో నామాతి. కింకారణా వుచ్చతి మేథునధమ్మోతి కేన కారణేన కేన పరియాయేన మేథునధమ్మోతి కథీయతి. తం కారణం దస్సేన్తో ‘‘ఉభిన్నం రత్తాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఉభిన్నం రత్తానన్తి ద్విన్నం ఇత్థిపురిసానం రాగేన రఞ్జితానం. సారత్తానన్తి విసేసేన సుట్ఠు రఞ్జితానం. అవస్సుతానన్తి కిలేసేన తిన్తానం. పరియుట్ఠితానన్తి కుసలాచారం పరియాదియిత్వా మద్దిత్వా ఠితానం ‘‘మగ్గే చోరా పరియుట్ఠితా’’తిఆదీసు వియ. పరియాదిన్నచిత్తానన్తి కుసలచిత్తం పరియాదియిత్వా ఖేపేత్వా ఠితచిత్తానం. ఉభిన్నం సదిసానన్తి ద్విన్నం కిలేసేన సదిసానం. ధమ్మోతి సభావో. తం కారణాతి తేన కారణేన. తం ఉపమాయ సాధేన్తో ‘‘ఉభో కలహకారకా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఉభో కలహకారకాతి పుబ్బభాగే కలహకారకా ద్వే. మేథునకాతి వుచ్చన్తీతి సదిసాతి వుచ్చన్తి. భణ్డనకారకాతి తత్థ తత్థ గన్త్వా భణ్డనం కరోన్తా. భస్సకారకాతి వాచాకలహం కరోన్తా. వివాదకారకాతి నానావచనం కరోన్తా. అధికరణకారకాతి వినిచ్ఛయపాపుణనవిసేసకారణం కరోన్తా. వాదినోతి వాదపటివాదినో. సల్లాపకాతి వాచం కథేన్తా ఏవమేవన్తి ఉపమాసంసన్దనం.

యుత్తస్సాతి సఞ్ఞుత్తస్స. పయుత్తస్సాతి ఆదరేన యుత్తస్స. ఆయుత్తస్సాతి విసేసేన యుత్తస్స. సమాయుత్తస్సాతి ఏకతో యుత్తస్స. తచ్చరితస్సాతి తంచరితం కరోన్తస్స. తబ్బహులస్సాతి తంబహులం కరోన్తస్స. తగ్గరుకస్సాతి తంగరుం కరోన్తస్స. తన్నిన్నస్సాతి తస్మిం నతచిత్తస్స. తప్పోణస్సాతి తస్మిం నతకాయస్స. తప్పబ్భారస్సాతి తస్మిం అభిముఖకాయస్స. తదధిముత్తస్సాతి తస్మిం అధిహరితస్స. తదధిపతేయ్యస్సాతి తం అధిపతిం జేట్ఠకం కత్వా పవత్తస్స.

విఘాతన్తి నిద్దేసస్స ఉద్దేసవచనం. విఘాతన్తి పీళనం. ఉపఘాతన్తి సమీపం కత్వా పీళనం. పీళనన్తి ఘట్టనం. ఘట్టనన్తి పీళనం. సబ్బం అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనం. ఉపద్దవన్తి హింసనం. ఉపసగ్గన్తి తత్థ తత్థ ఉపగన్త్వా పీళనాకారం. బ్రూహీతి కథేహి. ఆచిక్ఖాతి విస్సజ్జేహి. దేసేహీతి దస్సేహి. పఞ్ఞపేహీతి ఞాపేహి. పట్ఠపేహీతి ఠపేహి. వివరాతి పాకటం కరోహి. విభజాతి భాజేహి. ఉత్తానీకరోహీతి తీరం పాపేహి. పకాసేహీతి పాకటం కరోహి.

తుయ్హం వచనన్తి తవ వాచం. బ్యప్పథన్తి వచనం. దేసనన్తి ఆచిక్ఖనం. అనుసాసనన్తి ఓవాదం. అనుసిట్ఠన్తి అనుసాసనం. సుత్వాతి సోతేన సుత్వా. సుణిత్వాతి తస్సేవ వేవచనం. ఉగ్గహేత్వాతి సమ్మా గహేత్వా. ఉపధారయిత్వాతి అనాసేత్వా. ఉపలక్ఖయిత్వాతి సల్లక్ఖేత్వా.

౫౦. ముస్సతే వాపి సాసనన్తి పరియత్తిపటిపత్తితో దువిధమ్పి సాసనం నస్సతి. వాపీతి పదపూరణమత్తం. ఏతం తస్మిం అనరియన్తి తస్మిం పుగ్గలే ఏతం అనరియం, యదిదం మిచ్ఛాపటిపదా. గారవాధివచనన్తి గుణవిసిట్ఠసబ్బసత్తుత్తమగరుగారవాధివచనం. తేనాహు పోరాణా –

‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠం, భగవాతి వచనముత్తమం;

గరు గారవయుత్తో సో, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౪౨);

చతుబ్బిధం వా నామం ఆవత్థికం, లిఙ్గికం, నేమిత్తికం, అధిచ్చసముప్పన్నన్తి. అధిచ్చసముప్పన్నం నామ లోకియవోహారేన ‘‘యదిచ్ఛక’’న్తి వుత్తం హోతి. తత్థ వచ్ఛో, దమ్మో, బలీబద్ధోతి ఏవమాది ఆవత్థికం, దణ్డీ, ఛత్తీ, సిఖీ, కరీతి ఏవమాది లిఙ్గికం, తేవిజ్జో, ఛళభిఞ్ఞోతి ఏవమాది నేమిత్తికం, సిరివడ్ఢకో, ధనవడ్ఢకోతి ఏవమాది వచనత్థం అనపేక్ఖిత్వా పవత్తం అధిచ్చసముప్పన్నం. ఇదం పన భగవాతి నామం నేమిత్తికం, న మహామాయాయ, న సుద్ధోదనమహారాజేన, న అసీతియా ఞాతిసహస్సేహి కతం, న సక్కసన్తుసితాదీహి దేవతావిసేసేహి కతం. వక్ఖతి చ ‘‘భగవాతి నేతం నామం మాతరా కతం…పే… పటిలాభా సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి యదిదం భగవా’’తి (మహాని. ౮౪).

‘‘భాగ్యవా భగ్గవా యుత్తో, భగేహి చ విభత్తవా;

భత్తవా వన్తగమనో, భవేసు భగవా తతో’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౪౪);

తత్థ –

‘‘వణ్ణాగమో వణ్ణవిపరియాయో, ద్వే చాపరే వణ్ణవికారనాసా;

ధాతూనమత్థాతిసయేన యోగో, తదుచ్చతే పఞ్చవిధం నిరుత్తి’’న్తి. –

ఏవం వుత్తనిరుత్తిలక్ఖణం గహేత్వా పదసిద్ధి వేదితబ్బా. తత్థ ‘‘నక్ఖత్తరాజారివ తారకాన’’న్తి ఏత్థ రకారాగమో వియ అవిజ్జమానస్స అక్ఖరస్స ఆగమో వణ్ణాగమో నామ. ‘‘హింసనా, హింసో’’తి వత్తబ్బే ‘‘సీహో’’తి వియ విజ్జమానక్ఖరానం హేట్ఠుపరియవసేన పరివత్తనం వణ్ణవిపరియాయో నామ. ‘‘నవే ఛన్నకే దానం దియ్యతీ’’తి ఏత్థ అకారస్స ఏకారాపజ్జనతా వియ అఞ్ఞక్ఖరస్స అఞ్ఞక్ఖరాపజ్జనతా వణ్ణవికారో నామ. ‘‘జీవనస్స మూతో జీవనమూతో’’తి వత్తబ్బే ‘‘జీమూతో’’తి వకారనకారానం వినాసో వియ విజ్జమానక్ఖరవినాసో వణ్ణవినాసో నామ. ‘‘ఫరుసాహి వాచాహి పక్రుబ్బమానో ఆసజ్జ మం త్వం వదసి కుమారా’’తి ఏత్థ పక్రుబ్బమానోతి పదస్స అభిభవమానోతి అత్థపటిపాదనం వియ తత్థ తత్థ యథాయోగం విసేసత్థయోగో ధాతూనం అత్థాతిసయేన యోగో నామ.

ఏవం నిరుత్తిలక్ఖణం గహేత్వా సద్దనయేన వా పిసోదరాదినిస్సితో పతిట్ఠానీతి పిసోదరాదిపక్ఖేపలక్ఖణం గహేత్వా యస్మా లోకియలోకుత్తరసుఖాభినిబ్బత్తకం దానసీలాదిపారప్పత్తం భాగ్యమస్స అత్థి, తస్మా ‘‘భాగ్యవా’’తి వత్తబ్బే ‘‘భగవా’’తి వుచ్చతీతి ఞాతబ్బం.

యస్మా పన లోభదోసమోహవిపరీతమనసికారఅహిరికానోత్తప్పకోధూపనాహమక్ఖపళాసఇస్సా- మచ్ఛరియమాయాసాఠేయ్యథమ్భసారమ్భమానాతిమానమదపమాదతణ్హాఅవిజ్జాతివిధాకుసలమూలదుచ్చరిత- సంకిలేసమలవిసమసఞ్ఞావితక్కపపఞ్చచతుబ్బిధవిపరియేసఆసవగన్థఓఘయోగఅగతి- తణ్హుప్పాదుపాదానపఞ్చచేతోఖీలవినిబన్ధనీవరణాభినన్దనఛవివాదమూలతణ్హాకాయసత్తానుసయ- అట్ఠమిచ్ఛత్తనవతణ్హామూలకదసాకుసలకమ్మపథద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతఅట్ఠసతతణ్హావిచరితప్పభేసబ్బదరథ- పరిళాహకిలేససతసహస్సాని, సఙ్ఖేపతో వా పఞ్చ కిలేసఖన్ధఅభిసఙ్ఖారదేవపుత్తమచ్చుమారే అభఞ్జి, తస్మా భగ్గత్తా ఏతేసం పరిస్సయానం ‘‘భగ్గవా’’తి వత్తబ్బే ‘‘భగవా’’తి వుచ్చతి. ఆహ చేత్థ –

‘‘భగ్గరాగో భగ్గదోసో, భగ్గమోహో అనాసవో;

భగ్గాస్స పాపకా ధమ్మా, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి. (పారా. అట్ఠ. ౧.౯౬; విసుద్ధి. ౧.౧౪౪);

భాగ్యవన్తతాయ చస్స సతపుఞ్ఞజలక్ఖణవరస్స రూపకాయసమ్పత్తి దీపితా హోతి. భగ్గదోసతాయ ధమ్మకాయసమ్పత్తి. తథా లోకియసరిక్ఖకానం బహుమతభావో, గహట్ఠపబ్బజితేహి అభిగమనీయతా, అభిగతానఞ్చ నేసం కాయచిత్తదుక్ఖాపనయనే పటిబలభావో, ఆమిసదానధమ్మదానేహి ఉపకారితా, లోకియలోకుత్తరసుఖేహి చ సఞ్ఞోజనసమత్థతా దీపితా హోతి.

యస్మా చ లోకే ఇస్సరియధమ్మయససిరికామపయత్తేసు ఛసు ధమ్మేసు భగసద్దో పవత్తతి, పరమఞ్చస్స సకచిత్తే ఇస్సరియం, అణిమాలఙ్ఘిమాదికం వా లోకియసమ్మతం సబ్బాకారపరిపూరం అత్థి, తథా లోకుత్తరో ధమ్మో, లోకత్తయబ్యాపకో యథాభుచ్చగుణాధిగతో అతివియ పరిసుద్ధో యసో, రూపకాయదస్సనబ్యావటజననయనప్పసాదజననసమత్థా సబ్బాకారపరిపూరా సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గసిరీ, యం యం ఏతేన ఇచ్ఛితం పత్థితం అత్తహితం పరహితం వా, తస్స తస్స తథేవ అభినిప్ఫన్నత్తా ఇచ్ఛితిచ్ఛితత్థనిప్ఫత్తిసఞ్ఞితో కామో, సబ్బలోకగరుభావప్పత్తిహేతుభూతో సమ్మావాయామసఙ్ఖాతో పయత్తో చ అత్థి, తస్మా ఇమేహి భగేహి యుత్తత్తాపి భగా అస్స సన్తీతి ఇమినా అత్థేన ‘‘భగవా’’తి వుచ్చతి.

యస్మా పన కుసలాదీహి భేదేహి సబ్బధమ్మే, ఖన్ధాయతనధాతుసచ్చఇన్ద్రియపటిచ్చసముప్పాదాదీహి వా కుసలాదిధమ్మే, పీళనసఙ్ఖతసన్తాపవిపరిణామట్ఠేన వా దుక్ఖమరియసచ్చం, ఆయూహననిదానసంయోగపలిబోధట్ఠేన సముదయం, నిస్సరణవివేకాసఙ్ఖతఅమతట్ఠేన నిరోధం, నియ్యానికహేతుదస్సనాధిపతేయ్యట్ఠేన మగ్గం విభత్తవా, విభజిత్వా వివరిత్వా దేసితవాతి వుత్తం హోతి, తస్మా ‘‘విభత్తవా’’తి వత్తబ్బే ‘‘భగవా’’తి వుచ్చతి.

యస్మా చ ఏస దిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారే కాయచిత్తఉపధివివేకే సుఞ్ఞతప్పణిహితానిమిత్తవిమోక్ఖే అఞ్ఞే చ లోకియలోకుత్తరే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే భజి సేవి బహులమకాసి, తస్మా ‘‘భత్తవా’’తి వత్తబ్బే ‘‘భగవా’’తి వుచ్చతి.

యస్మా పన తీసు భవేసు తణ్హాసఙ్ఖాతం గమనం అనేన వన్తం, తస్మా ‘‘భవేసు వన్తగమనో’’తి వత్తబ్బే భవసద్దతో భకారం గమనసద్దతో గకారం వన్తసద్దతో వకారఞ్చ దీఘం కత్వా ఆదాయ ‘‘భగవా’’తి వుచ్చతి, యథా లోకే ‘‘మేహనస్స ఖస్స మాలా’’తి వత్తబ్బే ‘‘మేఖలా’’తి వుచ్చతి.

పున అపరమ్పి పరియాయం నిద్దిసన్తో ‘‘అపి చ భగ్గరాగోతి భగవా’’తిఆదిమాహ. తత్థ భగ్గో రాగో అస్సాతి భగ్గరాగో. భగ్గదోసాదీసుపి ఏసేవ నయో. కణ్డకోతి వినివిజ్ఝనట్ఠేన కిలేసా ఏవ. భజీతి ఉద్దేసవసేన విభాగం కత్వా భాజేసి. విభజీతి నిద్దేసవసేన వివిధా భాజేసి. పవిభజీతి పటినిద్దేసవసేన పకారేన విభజి. ఉగ్ఘటితఞ్ఞూనం వసేన భజి. విపఞ్చితఞ్ఞూనం వసేన విభజి. నేయ్యానం వసేన పవిభజి.

ధమ్మరతనన్తి –

‘‘చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;

అనోమసత్తపరిభోగం, రతనం తేన వుచ్చతీ’’తి. (ఖు. పా. అట్ఠ. ౬.౩; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩) –

ఏవం వణ్ణితం ధమ్మరతనం తివిధేన భాజేసి. భవానం అన్తకరోతి కామభవాదీనం నవన్నం భవానం పరిచ్ఛేదం పరియన్తం పరివటుమం కారకో. భావితకాయోతి వడ్ఢితకాయో. తథా ఇతరేసుపి. భజీతి సేవి. అరఞ్ఞవనపత్థానీతి గామస్స వా నగరస్స వా ఇన్దఖీలతో బహి అరఞ్ఞం. వనపత్థాని మనుస్సూపచారాతిక్కన్తాని వనసణ్డాని. పన్తానీతి యత్థ మనుస్సా న కసన్తి న వపన్తి దూరాని సేనాసనాని. కేచి పన ‘‘వనపత్తానీతి యస్మా యత్థ బ్యగ్ఘాదయో అత్థి, తం వనం తే పాలయన్తి రక్ఖన్తి, తస్మా తేహి రక్ఖితత్తా వనపత్తానీ’’తి వదన్తి. సేనాసనానీతి సేతి చేవ ఆసతి చ ఏత్థాతి సేనాసనాని. అప్పసద్దానీతి వచనసద్దేన అప్పసద్దాని. అప్పనిగ్ఘోసానీతి గామనగరనిగ్ఘోససద్దేన అప్పనిగ్ఘోసాని. విజనవాతానీతి అన్తోసఞ్చరణజనస్స సరీరవాతేన విరహితాని. ‘‘విజనవాదానీ’’తిపి పాఠో, ‘‘అన్తోజనవాదేన విరహితానీ’’తి అత్థో. ‘‘విజనపాతానీ’’తిపి పాఠో, ‘‘జనసఞ్చారవిరహితానీ’’తి అత్థో. మనుస్సరాహస్సేయ్యకానీతి మనుస్సానం రహస్సకరణట్ఠానాని. పటిసల్లానసారుప్పానీతి వివేకానురూపాని. భాగీ వాతి ‘‘భాగో చీవరాదికోట్ఠాసో అస్స అత్థీ’’తి భాగీ. ‘‘పటిలాభవసేన అత్థరసాదిభాగో అస్స అత్థీ’’తి భాగీ. అత్థరసస్సాతి హేతుఫలసమ్పత్తిసఙ్ఖాతస్స అత్థరసస్స. ధమ్మరసస్సాతి హేతుసమ్పత్తిసఙ్ఖాతస్స ధమ్మరసస్స. వుత్తఞ్హేతం ‘‘హేతుఫలే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౨౦). విముత్తిరసస్సాతి ఫలసమ్పత్తిసఙ్ఖాతస్స విముత్తిరసస్స. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘కిచ్చసమ్పత్తిఅత్థేన, రసో నామ పవుచ్చతీ’’తి (పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౨ మాతికావణ్ణనా; విసుద్ధి. ౧.౮).

చతున్నం ఝానానన్తి పఠమజ్ఝానాదీనం చతున్నం ఝానానం. చతున్నం అప్పమఞ్ఞానన్తి మేత్తాదీనం ఫరణప్పమాణవిరహితానం చతున్నం బ్రహ్మవిహారానం. చతున్నం అరూపసమాపత్తీనన్తి ఆకాసానఞ్చాయతనాదీనం చతున్నం అరూపజ్ఝానానం. అట్ఠన్నం విమోక్ఖానన్తి ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౨౪౮) నయేన వుత్తానం ఆరమ్మణవిముత్తానం అట్ఠన్నం విమోక్ఖానం. అభిభాయతనానన్తి ఏత్థ అభిభూతాని ఆయతనాని ఏతేసం ఝానానన్తి అభిభాయతనాని, ఝానాని. ఆయతనానీతి అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనసఙ్ఖాతాని కసిణారమ్మణాని. ఞాణుత్తరికో హి పుగ్గలో విసదఞాణోతి కిం ఏత్థ ఆరమ్మణే సమాపజ్జితబ్బం, న మయి చిత్తేకగ్గతాకరణే భారో అత్థీతి తాని ఆరమ్మణాని అభిభవిత్వా సమాపజ్జతి. సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం నిబ్బత్తేతీతి అత్థో. ఏవం ఉప్పాదితాని ఝానాని అభిభాయతనానీతి వుచ్చన్తి, తేసం అట్ఠన్నం అభిభాయతనానం. నవన్నం అనుపుబ్బవిహారసమాపత్తీనన్తి పుబ్బం పుబ్బం అను అనుపుబ్బం, అనుపుబ్బం విహరితబ్బతో సమాపజ్జితబ్బతో అనుపుబ్బవిహారసమాపత్తి, అనుపటిపాటియా సమాపజ్జితబ్బాతి అత్థో, తాసం నవన్నం అనుపుబ్బవిహారసమాపత్తీనం. దసన్నం సఞ్ఞాభావనానన్తి గిరిమానన్దసుత్తే (అ. ని. ౧౦.౬౦) ఆగతానం అనిచ్చసఞ్ఞాదీనం దసన్నం సఞ్ఞాభావనానం. దసన్నం కసిణసమాపత్తీనన్తి సకలట్ఠేన కసిణసఙ్ఖాతానం పథవీకసిణజ్ఝానాదీనం దసన్నం ఝానానం. ఆనాపానస్సతిసమాధిస్సాతి ఆనాపానస్సతిసమ్పయుత్తసమాధిస్స. అసుభసమాపత్తియాతి అసుభజ్ఝానసమాపత్తియా. దసన్నం తథాగతబలానన్తి దసబలబలానం దసన్నం. చతున్నం వేసారజ్జానన్తి విసారదభావానం చతున్నం వేసారజ్జానం. చతున్నం పటిసమ్భిదానన్తి పటిసమ్భిదాఞాణానం చతున్నం. ఛన్నం అభిఞ్ఞాణానన్తి ఇద్ధివిధాదీనం ఛన్నం అభిఞ్ఞాణానం. ఛన్నం బుద్ధధమ్మానన్తి ‘‘సబ్బం కాయకమ్మం ఞాణానుపరివత్తీ’’తిఆదినా (చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫; నేత్తి. ౧౫) నయేన ఉపరి ఆగతానం ఛన్నం బుద్ధధమ్మానం.

తత్థ చీవరాదయో భాగ్యసమ్పత్తివసేన వుత్తా. అత్థరసతికో పటివేధవసేన వుత్తో. అధిసీలతికో పటిపత్తివసేన. ఝానత్తికో రూపారూపజ్ఝానవసేన. విమోక్ఖత్తికో సమాపత్తివసేన. సఞ్ఞాచతుక్కో ఉపచారప్పనావసేన. సతిపట్ఠానాదయో సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మవసేన. తథాగతబలానన్తిఆదయో ఆవేణికధమ్మవసేన వుత్తాతి వేదితబ్బా.

ఇతో పరం భగవాతి నేతం నామన్తిఆది ‘‘అత్థమనుగతా అయం పఞ్ఞత్తీ’’తి ఞాపనత్థం వుత్తం. తత్థ సమణా పబ్బజ్జుపగతా. బ్రాహ్మణా భోవాదినో సమితపాపబాహితపాపా వా. దేవతా సక్కాదయో బ్రహ్మానో చ. విమోక్ఖన్తికన్తి విమోక్ఖో అరహత్తమగ్గో, విమోక్ఖస్స అన్తో అరహత్తఫలం, తస్మిం విమోక్ఖన్తే భవం విమోక్ఖన్తికం నామం. సబ్బఞ్ఞుభావో హి అరహత్తమగ్గేన సిజ్ఝతి, అరహత్తఫలాధిగమేన సిద్ధో హోతి. తస్మా సబ్బఞ్ఞుభావో విమోక్ఖన్తే భవో హోతి. తం నేమిత్తికమ్పి నామం విమోక్ఖన్తే భవం నామ హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తాన’’న్తి. బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పటిలాభాతి మహాబోధిరుక్ఖమూలే యథావుత్తక్ఖణే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పటిలాభేన సహ. సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తీతి అరహత్తఫలసచ్ఛికిరియాయ సబ్బధమ్మసచ్ఛికిరియాయ వా జాతా పఞ్ఞత్తి. యదిదం భగవాతి యా అయం భగవాతి పఞ్ఞత్తి.

ద్వీహి కారణేహీతి ద్వీహి కోట్ఠాసేహి. పరియత్తిసాసనన్తి తేపిటకం బుద్ధవచనం. పటిపత్తీతి పటిపజ్జతి ఏతాయాతి పటిపత్తి. యం తస్స పరియాపుటన్తి తేన పుగ్గలేన యం పరియాపుటం సజ్ఝాయితం కరణత్థే సామివచనం. ‘‘పరియాపుట్ట’’న్తిపి పాఠో. సుత్తన్తి ఉభతోవిభఙ్గనిద్దేసఖన్ధకపరివారా, సుత్తనిపాతే మఙ్గలసుత్త- (ఖు. పా. ౫.౧ ఆదయో; సు. ని. ౨౬౧ ఆదయో) రతనసుత్త- (ఖు. పా. ౬.౧ ఆదయో) తువటకసుత్తాని (సు. ని. ౯౨౧ ఆదయో), అఞ్ఞమ్పి చ సుత్తనామకం తథాగతవచనం సుత్తన్తి వేదితబ్బం. గేయ్యన్తి సబ్బమ్పి సగాథకం సుత్తం గేయ్యన్తి వేదితబ్బం, విసేసేన సంయుత్తకే సకలోపి సగాథావగ్గో. వేయ్యాకరణన్తి సకలం అభిధమ్మపిటకం నిగ్గాథకం సుత్తం, యఞ్చ అఞ్ఞమ్పి అట్ఠహి అఙ్గేహి అసఙ్గహితం బుద్ధవచనం, తం ‘‘వేయ్యాకరణ’’న్తి వేదితబ్బం. గాథాతి ధమ్మపదం, థేరగాథా, థేరీగాథా, సుత్తనిపాతే నోసుత్తనామికా సుద్ధికగాథా చ ‘‘గాథా’’తి వేదితబ్బా. ఉదానన్తి సోమనస్సఞాణమయికగాథాపటిసంయుత్తా ద్వేఅసీతి సుత్తన్తా ‘‘ఉదాన’’న్తి వేదితబ్బం. ఇతివుత్తకన్తి ‘‘వుత్తఞ్హేతం భగవతా’’తిఆదినయప్పవత్తా (ఇతివు. ౧ ఆదయో) దసుత్తరసతసుత్తన్తా ‘‘ఇతివుత్తక’’న్తి వేదితబ్బం. జాతకన్తి అపణ్ణకజాతకాదీని (జా. ౧.౧.౧) పణ్ణాసాధికాని పఞ్చజాతకసతాని ‘‘జాతక’’న్తి వేదితబ్బం. అబ్భుతధమ్మన్తి ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, అచ్ఛరియా అబ్భుతధమ్మా ఆనన్దే’’తిఆదినయప్పవత్తా (దీ. ని. ౨.౨౦౯; అ. ని. ౪.౧౨౯) సబ్బేపి అచ్ఛరియఅబ్భుతధమ్మపటిసంయుత్తా సుత్తన్తా ‘‘అబ్భుతధమ్మ’’న్తి వేదితబ్బం. వేదల్లన్తి చూళవేదల్ల- (మ. ని. ౧.౪౬౦ ఆదయో) మహావేదల్ల- (మ. ని. ౧.౪౪౯ ఆదయో) సమ్మాదిట్ఠి- (మ. ని. ౧.౮౯ ఆదయో) సక్కపఞ్హ- (దీ. ని. ౨.౩౪౪ ఆదయో) సఙ్ఖారభాజనియమహాపుణ్ణమసుత్తాదయో (మ. ని. ౩.౮౫ ఆదయో) సబ్బేపి వేదఞ్చ తుట్ఠిఞ్చ లద్ధా లద్ధా పుచ్ఛితసుత్తన్తా ‘‘వేదల్ల’’న్తి వేదితబ్బం. ఇదం పరియత్తిసాసనన్తి ఇదం వుత్తప్పకారం తేపిటకం బుద్ధవచనం పరియాపుణితబ్బట్ఠేన పరియత్తి, అనుసాసనట్ఠేన సాసనన్తి కత్వా పరియత్తిసాసనం. తమ్పి ముస్సతీతి తమ్పి పరియత్తిసాసనం నస్సతి. సమ్ముస్సతీతి ఆదితో నస్సతి. పరిబాహిరో హోతీతి పరమ్ముఖో హోతి.

కతమం పటిపత్తిసాసనన్తి లోకుత్తరధమ్మతో పుబ్బభాగో తదత్థం పటిపజ్జీయతీతి పటిపత్తి. సాసీయన్తి ఏత్థ వేనేయ్యాతి సాసనం. సమ్మాపటిపదాతిఆదయో వుత్తనయా ఏవ.

పాణమ్పి హనతీతి జీవితిన్ద్రియమ్పి ఘాతేతి. అదిన్నమ్పి ఆదియతీతి పరపరిగ్గహితమ్పి వత్థుం గణ్హాతి. సన్ధిమ్పి ఛిన్దతీతి ఘరసన్ధిమ్పి ఛిన్దతి. నిల్లోపమ్పి హరతీతి గామే పహరిత్వా మహావిలోపమ్పి కరోతి. ఏకాగారికమ్పి కరోతీతి పణ్ణాసమత్తేహిపి సట్ఠిమత్తేహిపి పరివారేత్వా జీవగ్గాహం గహేత్వాపి ధనం ఆహరాపేతి. పరిపన్థేపి తిట్ఠతీతి పన్థదూహనకమ్మం కరోతి. పరదారమ్పి గచ్ఛతీతి పరదారేసు చారిత్తం ఆపజ్జతి. ముసాపి భణతీతి అత్థభఞ్జనకం ముసాపి వదతి. అనరియధమ్మోతి అనరియసభావో.

౫౧. ఏకో పుబ్బే చరిత్వానాతి పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతేన వా గణావవస్సగ్గట్ఠేన వా పుబ్బే లోకే విహరిత్వా. యానం భన్తంవ తం లోకే, హీనమాహు పుథుజ్జనన్తి తం విబ్భన్తకం పుగ్గలం యథా హత్థియానాదియానం అదన్తం విసమమ్పి ఆరోహతి, ఆరోహనకమ్పి భఞ్జతి, పపాతేపి పపతతి, ఏవం కాయదుచ్చరితాదివిసమారోహనేన నిరయాదీసు, అత్థభఞ్జనేన జాతిపపాతాదీసు పపతనేన చ యానం భన్తంవ హీనం పుథుజ్జనఞ్చ ఆహూతి.

పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతేన వాతి పబ్బజ్జాకోట్ఠాసేన వా ‘‘పబ్బజితో సమణో’’తి గణనారోపనేన వా. గణావవస్సగ్గట్ఠేన వాతి గణసఙ్గణికారామతం విస్సజ్జేత్వా వస్సగ్గట్ఠేన వా.

ఏకో పటిక్కమతీతి ఏకకోవ గామతో నివత్తతి. యో నిసేవతీతి నిద్దేసస్స ఉద్దేసపదం. అపరేన సమయేనాతి అఞ్ఞస్మిం కాలే అపరభాగే. బుద్ధన్తి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధం. ధమ్మన్తి స్వాక్ఖాతతాదిగుణయుత్తం ధమ్మం. సఙ్ఘన్తి సుప్పటిపన్నతాదిగుణయుత్తం సఙ్ఘం. సిక్ఖన్తి అధిసీలాదిసిక్ఖితబ్బం సిక్ఖం. పచ్చక్ఖాయాతి బుద్ధాదిం పటిక్ఖిపిత్వా. హీనాయాతి హీనత్థాయ గిహిభావాయ. ఆవత్తిత్వాతి నివత్తిత్వా. సేవతి ఏకవారం సేవతి. నిసేవతి అనేకవిధేన సేవతి. సంసేవతి అల్లీయిత్వా సేవతి. పటిసేవతి పునప్పునం సేవతి.

భన్తన్తి విబ్భన్తం. అదన్తన్తి దన్తభావం అనుపనీతం. అకారితన్తి సుసిక్ఖితకిరియం అసిక్ఖాపితం. అవినీతన్తి న వినీతం ఆచారసమ్పత్తియా అసిక్ఖితం. ఉప్పథం గణ్హాతీతి వుత్తప్పకారం యానం అదన్తాతియుత్తం భన్తం విసమమగ్గం ఉపేతి. విసమం ఖాణుమ్పి పాసాణమ్పి అభిరుహతీతి విసమం హుత్వా ఠితం ఖరఖాణుమ్పి తథా పబ్బతపాసాణమ్పి ఆరోహతి. యానమ్పి ఆరోహనకమ్పి భఞ్జతీతి వయ్హాదియానం ఆరోహన్తస్స పాజేన్తస్స హత్థపాదాదిమ్పి భిన్దతి. పపాతేపి పపతతీతి ఏకతోచ్ఛిన్నపబ్భారపపాతేపి పాతేతి. సో విబ్భన్తకోతి సో పటిక్కన్తకో. భన్తయానపటిభాగోతి అనవట్ఠితయానసదిసో. ఉప్పథం గణ్హాతీతి కుసలకమ్మపథతో పటిక్కమిత్వా అపాయపథభూతం ఉప్పథం మిచ్ఛామగ్గం ఉపేతి. విసమం కాయకమ్మం అభిరుహతీతి సమస్స పటిపక్ఖం కాయదుచ్చరితసఙ్ఖాతం విసమం కాయకమ్మం ఆరోహతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. నిరయే అత్తానం భఞ్జతీతి నిరస్సాదసఙ్ఖాతే నిరయే అత్తభావం చుణ్ణవిచుణ్ణం కరోతి. మనుస్సలోకే అత్తానం భఞ్జతీతి వివిధకమ్మకారణవసేన భఞ్జతి. దేవలోకే అత్తానం భఞ్జతీతి పియవిప్పయోగాదిదుక్ఖవసేన. జాతిపపాతమ్పి పపతతీతి జాతిపపాతేపి పాతేతి. జరాపపాతాదీసుపి ఏసేవ నయో. మనుస్సలోకేతి ఇధ అధిప్పేతలోకమేవ దస్సేతి.

పుథుజ్జనాతి నిద్దేసస్స ఉద్దేసపదం. తత్థ పుథుజ్జనాతి –

పుథూనం జననాదీహి, కారణేహి పుథుజ్జనో;

పుథుజ్జనన్తోగధత్తా, పుథువాయం జనో ఇతి.

సో హి పుథూనం నానప్పకారానం కిలేసాదీనం జననాదీహిపి కారణేహి పుథుజ్జనో. తం విభాగతో దస్సేతుం ‘‘పుథు కిలేసే జనేన్తీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ బహూనం నానప్పకారానం సక్కాయదిట్ఠీనం అవిహతత్తా వా తా జనేన్తి, తాహి జనితాతి వా పుథుజ్జనా. అవిహతమేవత్థం జనసద్దో వదతి. పుథు సత్థారానం ముఖుల్లోకికాతి ఏత్థ పుథూ నానాజనా సత్థుపటిఞ్ఞా ఏతేసన్తి పుథుజ్జనాతి వచనత్థో. పుథు సబ్బగతీహి అవుట్ఠితాతి ఏత్థ జనేతబ్బా జనయన్తి ఏత్థాతి జనా, గతియో. పుథూ జనా ఏతేసన్తి పుథుజ్జనా. ఇతో పరే జాయన్తి ఏతేహీతి జనా, అభిసఙ్ఖారాదయో. తే ఏతేసం విజ్జన్తీతి పుథుజ్జనా. అభిసఙ్ఖరణాదిఅత్థో ఏవ వా జనసద్దో దట్ఠబ్బో. నానాసన్తాపేహి సన్తపన్తీతి రాగగ్గిఆదయో సన్తాపా. తే ఏవ వా సబ్బేపి వా కిలేసా పరిళాహా. పుథు పఞ్చసు కామగుణేసూతి ఏత్థ జాయతీతి జనో, రాగో గేధోతి ఏవమాదికో, పుథు జనో ఏతేసన్తి పుథుజ్జనా. పుథు జాతా రత్తాతి ఏవం రాగాదిఅత్థో ఏవ వా జనసద్దో దట్ఠబ్బో. పలిబుద్ధాతి సమ్బద్ధా. ఆవుతాతి ఆవరితా. నివుతాతి వారితా. ఓవుతాతి ఉపరితో పిహితా. పిహితాతి హేట్ఠాభాగేన పిహితా. పటిచ్ఛన్నాతి అపాకటా. పటికుజ్జితాతి అధోముఖగతా.

అథ వా పుథూనం వా గణనపథమతీతానం అరియధమ్మపరమ్ముఖానం నీచధమ్మసమాచారానం జనానం అన్తోగధత్తాపి పుథుజ్జనా. పుథు వా అయం విసుంయేవ సఙ్ఖం గతో, విసంసట్ఠో సీలసుతాదిగుణయుత్తేహి అరియేహి జనోతిపి పుథుజ్జనో.

ఏవం యే తే –

‘‘దువే పుథుజ్జనా వుత్తా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

అన్ధో పుథుజ్జనో ఏకో, కల్యాణేకో పుథుజ్జనో’’తి. –

ద్వేవ పుథుజ్జనా వుత్తా, తేసు అన్ధపుథుజ్జనో వుత్తో హోతీతి వేదితబ్బో.

౫౨. యసో కిత్తి చాతి లాభసక్కారో పసంసా చ. పుబ్బేతి పబ్బజితభావే. హాయతే వాపి తస్స సాతి తస్స విబ్భన్తకస్స సతో సో చ యసో సా చ కిత్తి హాయతి. ఏతమ్పి దిస్వాతి ఏతమ్పి పుబ్బే యసకిత్తీనం లాభం పచ్ఛా చ హానిం దిస్వా. సిక్ఖేథ మేథునం విప్పహాతవేతి తిస్సో సిక్ఖాయో సిక్ఖేథ. కిం కారణా? మేథునం విప్పహాతవే, మేథునప్పహానత్థాయాతి వుత్తం హోతి.

కిత్తివణ్ణగతోతి భగవా కిత్తివణ్ణో, కిత్తిసద్దఞ్చేవ గుణఞ్చ ఉక్ఖిపిత్వా వదన్తో హోతీతి అత్థో. చిత్తం నానానయేన కథనం అస్స అత్థీతి చిత్తకథీ. కల్యాణపటిభానోతి సున్దరపఞ్ఞో.

హాయతీతి నిద్దేసస్స ఉద్దేసపదం. పరిహాయతీతి సమన్తతో హాయతి. పరిధంసతీతి అధోపథవిం పతతి. పరిపతతీతి సమన్తతో అపగచ్ఛతి. అన్తరధాయతీతి అదస్సనం యాతి. విప్పలుజ్జతీతి ఉచ్ఛిజ్జతి.

ఖుద్దకో సీలక్ఖన్ధోతి థుల్లచ్చయాది. మహన్తో సీలక్ఖన్ధోతి పారాజికసంఙ్ఘాదిసేసో.

మేథునధమ్మస్స పహానాయాతి తదఙ్గాదిపహానేన పజహనత్థాయ. వూపసమాయాతి మలానం వూపసమనత్థాయ. పటినిస్సగ్గాయాతి పక్ఖన్దనపరిచ్చాగపటినిస్సగ్గత్థాయ. పటిపస్సద్ధియాతి పటిపస్సద్ధిసఙ్ఖాతస్స ఫలస్స అత్థాయ.

౫౩. యో హి మేథునం న విప్పజహతి సఙ్కప్పేహి…పే… తథావిధో. తత్థ పరేతోతి సమన్నాగతో. పరేసం నిగ్ఘోసన్తి ఉపజ్ఝాయాదీనం నిన్దావచనం. మఙ్కు హోతీతి దుమ్మనో హోతి.

కామసఙ్కప్పేనాతి కామపటిసంయుత్తేన వితక్కేన. ఉపరిట్ఠేపి ఏసేవ నయో. ఫుట్ఠోతి వితక్కేహి ఫుసితో. పరేతోతి అపరిహీనో. సమోహితోతి సమ్మా ఓహితో అన్తో పవిట్ఠో. కపణో వియాతి దుగ్గతమనుస్సో వియ. మన్దో వియాతి అఞ్ఞాణీ వియ. మోమూహో వియాతి సమ్మోహభూతో వియ. ఝాయతీతి చిన్తేతి. పజ్ఝాయతీతి భుసం చిన్తేతి. నిజ్ఝాయతీతి అనేకవిధేన చిన్తేతి. అపజ్ఝాయతీతి తతో అపగన్త్వా చిన్తేతి. ఉలూకోతి ఉలూకసకుణో. రుక్ఖసాఖాయన్తి రుక్ఖే ఉట్ఠితసాఖాయ, విటపే వా. మూసికం మగయమానోతి మూసికం గవేసమానో, ‘‘మగ్గయమానో’’తిపి పఠన్తి. కోత్థూతి సిఙ్గాలో. బిళారోతి బబ్బు. సన్ధిసమలసఙ్కటిరేతి ద్విన్నం ఘరానం అన్తరే చ ఉదకనిద్ధమనచిక్ఖల్లకచవరనిక్ఖిపనట్ఠానే చ థణ్డిలే చ. వహచ్ఛిన్నోతి పిట్ఠిగీవమంసచ్ఛిన్నో. ఇతో పరా గాథా పాకటసమ్బన్ధా ఏవ.

౫౪. తాసు సత్థానీతి కాయదుచ్చరితాదీని. తాని హి అత్తనో పరేసఞ్చ ఛేదనట్ఠేన ‘‘సత్థానీ’’తి వుచ్చన్తి. తేసు వాయం విసేసేన తావ ఆదితో ముసావచనసత్థానేవ కరోతి, ‘‘ఇమినా కారణేనాహం విబ్భన్తో’’తి భణన్తో. తేనేవాహ – ‘‘ఏస ఖ్వస్స మహాగేధో, మోసవజ్జం పగాహతీ’’తి. తత్థ ఏస ఖ్వస్సాతి ఏస ఖో అస్స. మహాగేధోతి మహాబన్ధనం. కతమోతి చే? యదిదం మోసవజ్జం పగాహతి, స్వాయం ముసావాదజ్ఝోగాహో ‘‘మహాగేధో’’తి వేదితబ్బో.

తీణి సత్థానీతి తయో ఛేదకా. కాయదుచ్చరితం కాయసత్థం. వచీసత్థాదీసుపి ఏసేవ నయో. తం విభాగతో దస్సేతుం ‘‘తివిధం కాయదుచ్చరితం కాయసత్థ’’న్తి ఆహ. సమ్పజానముసా భాసతీతి జానన్తో తుచ్ఛం వాచం భాసతి. అభిరతో అహం భన్తే అహోసిం పబ్బజ్జాయాతి సాసనే పబ్బజ్జాయ అనభిరతివిరహితో అహం ఆసిం. మాతా మే పోసేతబ్బాతి మాతా మయా పోసేతబ్బా. తేనమ్హి విబ్భన్తోతి భణతీతి తేన కారణేన పటిక్కన్తో అస్మీతిపి కథేతి. పితా మే పోసేతబ్బోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

ఏసో తస్స మహాగేధోతి తస్స పుగ్గలస్స ఏసో మహాబన్ధో. మహావనన్తి మహన్తం దుట్ఠవనం. గహనన్తి దురతిక్కమం. కన్తారోతి చోరకన్తారాదిసదిసో. విసమోతి కణ్టకవిసమో. కుటిలోతి వఙ్కకటకసదిసో. పఙ్కోతి పల్లలసదిసో. పలిపోతి కద్దమసదిసో. పలిబోధోతి మహాదుక్ఖో. మహాబన్ధనన్తి మహన్తం దుమోచయబన్ధనం. యదిదం సమ్పజానముసావాదోతి యో అయం సమ్పజానముసావాదో.

సభగ్గతో వాతి సభాయం ఠితో వా. పరిసగ్గతో వాతి గామపరిసాయం ఠితో వా. ఞాతిమజ్ఝగతో వాతి దాయాదానం మజ్ఝే ఠితో వా. పూగమజ్ఝగతో వాతి సేనీనం మజ్ఝే ఠితో వా. రాజకులమజ్ఝగతో వాతి రాజకులస్స మజ్ఝే మహావినిచ్ఛయే ఠితో వా. అభినీతోతి పుచ్ఛనత్థాయ నీతో. సక్ఖిపుట్ఠోతి సక్ఖిం కత్వా పుచ్ఛితో. ఏహమ్భో పురిసాతి ఆలపనమేతం. అత్తహేతు వా పరహేతు వాతి అత్తనో వా పరస్స వా హత్థపాదాదిహేతు వా ధనహేతు వా. ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు వాతి ఏత్థ ఆమిసన్తి లాభో అధిప్పేతో. కిఞ్చిక్ఖన్తి యం వా తం వా అప్పమత్తకం, అన్తమసో తిత్తిరవట్టకసప్పిపిణ్డనవనీతపిణ్డాదిమత్తకస్సపి లాభస్స హేతూతి అత్థో. సమ్పజానముసా భాసతీతి జానన్తోయేవ ముసావాదం కరోతి.

పున అఞ్ఞం పరియాయం దస్సేన్తో ‘‘అపి చ తీహాకారేహి ముసావాదో హోతి, పుబ్బేవస్స హోతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ తీహాకారేహీతి సమ్పజానముసావాదస్స అఙ్గభూతేహి తీహి కారణేహి. పుబ్బేవస్స హోతీతి పుబ్బభాగేయేవ అస్స పుగ్గలస్స ఏవం హోతి ‘‘ముసా భణిస్స’’న్తి. భణన్తస్స హోతీతి భణమానస్స హోతి. భణితస్స హోతీతి భణితే అస్స హోతి. యం వత్తబ్బం తస్మిం వుత్తే హోతీతి అత్థో. అథ వా భణితస్సాతి వుత్తవతో నిట్ఠితవచనస్స హోతీతి. యో ఏవం పుబ్బభాగేపి జానాతి, భణన్తోపి జానాతి, పచ్ఛాపి జానాతి ‘‘ముసా మయా భణిత’’న్తి, సో ఏవం వదన్తో ముసావాదకమ్మునా బజ్ఝతీతి అయమేత్థ అత్థో దస్సితో. కిఞ్చాపి దస్సితో, అథ ఖో అయమేత్థ విసేసో – పుచ్ఛా తావ హోతి, ‘‘ముసా భణిస్స’’న్తి పుబ్బభాగో అత్థి, ‘‘ముసా మయా భణిత’’న్తి పచ్ఛాభాగో నత్థి. వుత్తమత్తమేవ హి కోచి పముస్సతి కిం తస్స ముసావాదో హోతి, న హోతీతి? సా ఏవం అట్ఠకథాసు విస్సజ్జితా – పుబ్బభాగే ‘‘ముసా భణిస్స’’న్తి చ, భణన్తస్స ‘‘ముసా భణామీ’’తి చ జానతో పచ్ఛాభాగే ‘‘ముసా మయా భణిత’’న్తి న సక్కా న భవితుం, సచేపి న హోతి, ముసావాదోయేవ. పురిమమేవ హి అఙ్గద్వయం పమాణం. యస్సాపి పుబ్బభాగే ‘‘ముసా భణిస్స’’న్తి ఆభోగో నత్థి, భణన్తో పన ‘‘ముసా భణామీ’’తి జానాతి. భణితేపి ‘‘ముసా మయా భణిత’’న్తి జానాతి. సో ముసావాదేన న కారేతబ్బో. పుబ్బభాగో హి పమాణతరో. తస్మిం అసతి దవా భణితం వా, రవా భణితం వా హోతీతి.

ఏత్థ చ తంఞాణతా చ ఞాణసమోధానఞ్చ పరిచ్చజితబ్బం. తంఞాణతా పరిచ్చజితబ్బాతి యేన చిత్తేన ‘‘ముసా భణిస్స’’న్తి జానాతి, తేనేవ ‘‘ముసా భణామీ’’తి చ, ‘‘ముసా మయా భణిత’’న్తి చ జానాతీతి ఏవం ఏకచిత్తేనేవ తీసు ఖణేసు జానాతీతి అయం తంఞాణతా పరిచ్చజితబ్బా. న హి సక్కా తేనేవ చిత్తేన తం చిత్తం జానితుం, యథా న సక్కా తేనేవ అసినా సో అసి ఛిన్దితున్తి. పురిమం పురిమం పన చిత్తం పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స చిత్తస్స తథా ఉప్పత్తియా పచ్చయో హుత్వా నిరుజ్ఝతి. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘పమాణం పుబ్బభాగోవ, తస్మిం సతి న హేస్సతి;

సేసద్వయన్తి నత్థేత, మితి వాచా తివఙ్గికా’’తి. (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౦౦);

ఞాణసమోధానం పరిచ్చజితబ్బన్తి ఏతాని తీణి చిత్తాని ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జన్తీతి న గహేతబ్బాని. ఇదఞ్హి చిత్తం నామ –

‘‘అనిరుద్ధమ్హి పఠమే, న ఉప్పజ్జతి పచ్ఛిమం;

నిరన్తరుప్పజ్జనతో, ఏకం వియ పకాసతీ’’తి. (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౦౦);

ఇతో పరం పన య్వాయం అజానంయేవ ‘‘జానామీ’’తిఆదినా నయేన సమ్పజానముసా భణతి, యస్మా సో ‘‘ఇదం అభూత’’న్తి ఏవందిట్ఠికో హోతి, తస్స హి అత్థేవ అయం లద్ధి. తథా ‘‘ఇదం అభూత’’న్తి ఏవమస్స ఖమతి చేవ రుచ్చతి చ. ఏవమస్స సఞ్ఞా, ఏవంసభావమేవ చస్స చిత్తం ‘‘ఇదం అభూత’’న్తి. యదా పన ముసా వత్తుకామో హోతి, తదా తం దిట్ఠిం వా దిట్ఠియా సహ ఖన్తిం వా దిట్ఠిఖన్తీహి సద్ధిం రుచిం వా దిట్ఠిఖన్తిరుచీహి సద్ధిం సఞ్ఞం వా దిట్ఠిఖన్తిరుచిసఞ్ఞాహి సద్ధిం భావం వా వినిధాయ నిక్ఖిపిత్వా పటిచ్ఛాదేత్వా అభూతం కత్వా భణతి. తస్మా తేసమ్పివసేన అఙ్గభేదం దస్సేతుం ‘‘అపి చ చతూహాకారేహీ’’తిఆది వుత్తం.

ఏత్థ చ వినిధాయ దిట్ఠిన్తి బలవధమ్మవినిధానవసేనేతం వుత్తం. వినిధాయ ఖన్తిన్తిఆదీని తతో దుబ్బలదుబ్బలానం వినిధానవసేన. వినిధాయ సఞ్ఞన్తి ఇదం పనేత్థ సబ్బదుబ్బలధమ్మవినిధానవసేన. సఞ్ఞామత్తమ్పి నామ అవినిధాయ సమ్పజానముసా భాసిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి.

౫౫. మన్దోవ పరికిస్సతీతి పాణవధాదీని కరోన్తో తతోనిదానఞ్చ దుక్ఖమనుభోన్తో భోగపరియేసనారక్ఖణాని చ కరోన్తో మోమూహో వియ పరికిలిస్సతి.

తమేనం రాజానో గహేత్వా వివిధా కమ్మకారణా కారేన్తీతి న రాజానో కరోన్తి, రాజాధీనపురిసా నానావిధాని కమ్మకారణాని కరోన్తి. కసాహిపి తాళేన్తీతి కసాదణ్డకేహిపి వితజ్జేన్తి. వేత్తేహీతి వేత్తలతాహి. అద్ధదణ్డకేహీతి ముగ్గరేహి, పహారసాధనత్థం వా చతుహత్థదణ్డం ద్వేధా ఛేత్వా గహితదణ్డకేహి. బిలఙ్గథాలికన్తి కఞ్జియఉక్ఖలికకమ్మకారణం. తం కరోన్తా సీసకపాలం ఉప్పాటేత్వా తత్తం అయోగుళం సణ్డాసేన గహేత్వా తత్థ పక్ఖిపన్తి, తేన మత్థలుఙ్గం పక్కుట్ఠిత్వా ఉపరి ఉత్తరతి. సఙ్ఖముణ్డికన్తి సఙ్ఖముణ్డకమ్మకారణం. తం కరోన్తా ఉత్తరోట్ఠఉభతోకణ్ణచూళికగలవాటకపరిచ్ఛేదేన చమ్మం ఛిన్దిత్వా సబ్బకేసే ఏకతో గణ్ఠిం కత్వా దణ్డకేన వేఠేత్వా ఉప్పాటేన్తి, సహ కేసేహి చమ్మం ఉట్ఠహతి. తతో సీసకటాహం థూలసక్ఖరాహి ఘంసిత్వా ధోవన్తా సఙ్ఖవణ్ణం కరోన్తి. రాహుముఖన్తి రాహుముఖకమ్మకారణం. తం కరోన్తా సఙ్కునా ముఖం వివరిత్వా అన్తోముఖే దీపం జాలేన్తి, కణ్ణచూళికాహి వా పట్ఠాయ ముఖం నిఖాదనేన ఖనన్తి, లోహితం పగ్ఘరిత్వా ముఖం పూరేతి.

జోతిమాలికన్తి సకలసరీరం తేలపిలోతికాయ వేఠేత్వా ఆలిమ్పేన్తి. హత్థపజ్జోతికన్తి హత్థే తేలపిలోతికాయ వేఠేత్వా దీపం వియ పజ్జాలేన్తి. ఏరకవత్తికన్తి ఏరకవత్తకమ్మకారణం. తం కరోన్తా హేట్ఠాగీవతో పట్ఠాయ చమ్మవట్టే కన్తిత్వా గోప్ఫకే పాతేన్తి. అథ నం యోత్తేహి బన్ధిత్వా కడ్ఢన్తి. సో అత్తనో చమ్మవట్టే అక్కమిత్వా అక్కమిత్వా పతతి. చిరకవాసికన్తి చిరకవాసికకమ్మకారణం. తం కరోన్తా తథేవ చమ్మవట్టే కన్తిత్వా కటియం ఠపేన్తి, కటితో పట్ఠాయ కన్తిత్వా గోప్ఫకేసు ఠపేన్తి, ఉపరిమేహి హేట్ఠిమసరీరం చిరకనివాసననివత్థం వియ హోతి. ఏణేయ్యకన్తి ఏణేయ్యకకమ్మకారణం. తం కరోన్తా ఉభోసు కప్పరేసు చ ఉభోసు జణ్ణుకేసు చ అయవలయాని దత్వా అయసూలాని కోట్టేన్తి, సో చతూహి అయసూలేహి భూమియం పతిట్ఠహతి. అథ నం పరివారేత్వా అగ్గిం కరోన్తి. ‘‘ఏణేయ్యకో జోతిపరిగ్గహో యథా’’తి ఆగతట్ఠానేపి ఇదమేవ వుత్తం. తం సన్ధితో సన్ధితో సూలాని అపనేత్వా చతూహి అట్ఠికోటీహియేవ ఠపేన్తి. ఏవరూపా కమ్మకారణా నామ నత్థి.

బళిసమంసికన్తి ఉభతోముఖేహి బళిసేహి పహరిత్వా చమ్మమంసన్హారూని ఉప్పాటేన్తి. కహాపణికన్తి సకలసరీరం తిణ్హాహి వాసీహి కోటితో పట్ఠాయ కహాపణమత్తం కహాపణమత్తం పాతేన్తా కోట్టేన్తి. ఖారాపతచ్ఛికన్తి సరీరం తత్థ తత్థ ఆవుధేహి పహరిత్వా కోచ్ఛేహి ఖారం ఘంసేన్తి, చమ్మమంసన్హారూని పగ్ఘరిత్వా పసవన్తి, అట్ఠికసఙ్ఖలికావ తిట్ఠతి. పలిఘపరివత్తికన్తి ఏకేన పస్సేన నిపజ్జాపేత్వా కణ్ణచ్ఛిద్దేన అయసూలం కోట్టేత్వా పథవియా ఏకాబద్ధం కరోన్తి. అథ నం పాదే గహేత్వా ఆవిఞ్ఛన్తి. పలాలపీఠకన్తి ఛేకా కారణికా ఛవిచమ్మం అచ్ఛిన్దిత్వా నిసదపోతకాహి అట్ఠీని ఛిన్దిత్వా కేసేసు గహేత్వా ఉక్ఖిపన్తి, మంసరాసియేవ హోతి. అథ నం కేసేహేవ పరియోనన్ధిత్వా గణ్హన్తి, పలాలపీఠం వియ కత్వా పలివేఠేన్తి. సునఖేహిపీతి కతిపయాని దివసాని ఆహారం అదత్వా ఛాతసునఖేహి ఖాదాపేన్తి. తే ముహుత్తేన అట్ఠిసఙ్ఖలికమేవ కరోన్తి. ఏవమ్పి కిస్సతీతి ఏవమ్పి విఘాతం పాపుణాతి. పరికిస్సతీతి సబ్బభాగేన విఘాతం పాపుణాతి. పరికిలిస్సతీతి ఉపతాపం పాపుణాతి.

పున అఞ్ఞం కారణం దస్సేన్తో ‘‘అథ వా కామతణ్హాయ అభిభూతో’’తిఆదిమాహ. తత్థ కామతణ్హాయాతి పఞ్చకామగుణికలోభేన. అభిభూతోతి తేన మద్దితో. పరియాదిన్నచిత్తోతి కుసలాచారం ఖేపేత్వా గహితచిత్తో. భోగే పరియేసన్తోతి ధనం గవేసమానో. నావాయ మహాసముద్దం పక్ఖన్దతీతి తరణీసఙ్ఖాతాయ నావాయ మహన్తం లోణసాగరం పవిసతి. సీతస్స పురక్ఖతోతి సీతం పురతో కత్వా. ఉణ్హస్స పురక్ఖతోతి ఉణ్హం పురతో కత్వా. డంసాతి పిఙ్గలమక్ఖికా. మకసాతి మకసా ఏవ. పీళియమానోతి డంసాదిసమ్ఫస్సేహి విహేసియమానో. ఖుప్పిపాసాయ మియ్యమానోతి ఖుద్దాపిపాసాయ మరమానో. తిగుమ్బం గచ్ఛతీతిఆదీని మూలపదం గచ్ఛతీతిపరియోసానాని చతువీసతి పదాని రట్ఠనామేన వుత్తాని. మరుకన్తారం గచ్ఛతీతి వాలుకకన్తారం తారకసఞ్ఞాయ గచ్ఛతి. జణ్ణుపథన్తి జాణూహి గన్తబ్బమగ్గం. అజపథన్తి అజేహి గన్తబ్బమగ్గం. మేణ్డపథేపి ఏసేవ నయో.

సఙ్కుపథన్తి ఖాణుకే కోట్టేత్వా తేహి ఉగ్గమితబ్బం ఖాణుమగ్గం, తం గచ్ఛన్తో పబ్బతపాదే ఠత్వా అయసిఙ్ఘాటకం యోత్తేన బన్ధిత్వా ఉద్ధం ఖిపిత్వా పబ్బతే లగ్గాపేత్వా యోత్తేనారుయ్హ వజిరగ్గేన లోహదణ్డేన పబ్బతం విజ్ఝిత్వా ఖాణుకం కోట్టేత్వా తత్థ ఠత్వా సిఙ్ఘాటకం ఆకడ్ఢిత్వా పున ఉపరి లగ్గాపేత్వా తత్థ ఠితో చమ్మయోత్తం ఓలమ్బేత్వా తం ఆదాయ ఓతరిత్వా హేట్ఠిమఖాణుకే బన్ధిత్వా వామహత్థేన యోత్తం గహేత్వా దక్ఖిణహత్థేన ముగ్గరం ఆదాయ యోత్తం పహరిత్వా ఖాణుకం నీహరిత్వా పున అభిరుహతి. ఏతేనుపాయేన పబ్బతమత్థకం అభిరుయ్హ పరతో ఓతరన్తో పురిమనయేనేవ పఠమం పబ్బతమత్థకే ఖాణుకం కోట్టేత్వా చమ్మపసిబ్బకే యోత్తం బన్ధిత్వా ఖాణుకే వేఠేత్వా సయం అన్తోపసిబ్బకే నిసీదిత్వా మక్కటకానం సుత్తవిస్సజ్జనాకారేన యోత్తం వినివేఠేత్వా ఓతరతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఖాణుకే కోట్టేత్వా తేహి ఉగ్గమితబ్బం ఖాణుమగ్గ’’న్తి. ఛత్తపథన్తి చమ్మఛత్తేన వాతం గాహాపేత్వా సకుణేహి వియ ఓతరితబ్బం మగ్గం. వంసపథన్తి వేణుగుమ్బఛేదనసత్థేన ఛిన్దిత్వా రుక్ఖం ఫరసునా కోట్టేత్వా మగ్గం కరోన్తో వేళువనే నిస్సేణిం కత్వా వేళుగుమ్బే ఆరుయ్హ వేళుం ఛిన్దిత్వా అపరస్స వేళుగుమ్బస్స ఉపరి పాతేత్వా వేళుగుమ్బమత్థకేనేవ గన్తబ్బం మగ్గం సన్ధాయ ‘‘వంసపథం గచ్ఛతీ’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

గవేసన్తో న విన్దతి, అలాభమూలకమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతీతి అవిన్దనమూలకమ్పి కాయికచేతసికం దుక్ఖం పటిలభతి.

లద్ధాతి లభిత్వా. ఆరక్ఖమూలకన్తి రక్ఖణమూలకమ్పి. కిన్తి మే భోగేతి కేన ఉపాయేన మమ భోగే. నేవ రాజానో హరేయ్యుం…పే… న అప్పియా దాయాదా హరేయ్యున్తి. గోపయతోతి మఞ్జూసాదీహి గోపయన్తస్స. విప్పలుజ్జన్తీతి వినస్సన్తి.

౫౬. ఏతమాదీనవం ఞత్వా, ముని పుబ్బాపరే ఇధాతి ఏతం ‘‘యసో కిత్తి చ యా పుబ్బే, హాయతే వాపి తస్స సా’’తి ఇతో పభుతి వుత్తే పుబ్బాపరే ఇధ ఇమస్మిం సాసనే పుబ్బతో అపరే సమణభావతో విబ్భన్తకభావే ఆదీనవం ముని ఞత్వా.

దళ్హం కరేయ్యాతి నిద్దేసపదస్స ఉద్దేసపదం. థిరం కరేయ్యాతి అసిథిలం కరేయ్య. దళ్హం సమాదానో అస్సాతి థిరపటిఞ్ఞో భవేయ్య. అవట్ఠితసమాదానోతి సన్నిట్ఠానపటిఞ్ఞో.

౫౭. ఏతం అరియానముత్తమన్తి యదిదం వివేకచరియా, ఏతం బుద్ధాదీనం అరియానం ఉత్తమం. తస్మా వివేకంయేవ సిక్ఖేథాతి అధిప్పాయో. న తేన సేట్ఠో మఞ్ఞేథాతి తేన చ వివేకేన అత్తానం ‘‘సేట్ఠో అహ’’న్తి న మఞ్ఞేయ్య, తేన మానథద్ధో న భవేయ్యాతి వుత్తం హోతి.

ఉన్నతిన్తి ఉస్సాపనం. ఉన్నమన్తి ఉగ్గన్త్వా పట్ఠపనం. మానన్తి అహంకారం. థామన్తి బలక్కారం. థమ్భన్తి థద్ధకరణం. థద్ధోతి అమద్దవో. పత్థద్ధోతి విసేసేన అమద్దవో. పగ్గహితసిరోతి ఉట్ఠితసీసో. సామన్తాతి న ఆరకా. ఆసన్నేతి న దూరే. అవిదూరేతి సమీపే. ఉపకట్ఠేతి సన్తికే.

౫౮. రిత్తస్సాతి వివిత్తస్స, కాయదుచ్చరితాదీహి విరహితస్స. ఓఘతిణ్ణస్స పిహయన్తి, కామేసు గధితా పజాతి వత్థుకామేసు లగ్గా సత్తా తస్స చతురోఘతిణ్ణస్స పిహయన్తి ఇణాయికా వియ ఆణణ్యస్సాతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి.

రిత్తస్సాతి సబ్బకిలేసేహి తుచ్ఛస్స. వివిత్తస్సాతి సుఞ్ఞస్స. పవివిత్తస్సాతి ఏకకస్స. ఇదాని యేహి రిత్తో హోతి, తే దస్సేన్తో ‘‘కాయదుచ్చరితేన రిత్తస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ కిలేసపటిపాటియా మగ్గపటిపాటియాతి ద్విధా రిత్తతా వేదితబ్బా. కిలేసపటిపాటియా తావ రాగో మోహో థమ్భో సారమ్భో మానో మదోతి, ఇమేహి ఛహి కిలేసేహి అరహత్తమగ్గేన రిత్తో హోతి; దోసో కోధో ఉపనాహో పమాదోతి, ఇమేహి చతూహి కిలేసేహి అనాగామిమగ్గేన రిత్తో హోతి; అతిమానో మక్ఖో పళాసో ఇస్సా మచ్ఛరియం మాయా సాఠేయ్యన్తి, ఇమేహి సత్తహి సోతాపత్తిమగ్గేన రిత్తో హోతి.

మగ్గపటిపాటియా పన సోతాపత్తిమగ్గేన అతిమానో మక్ఖో పళాసో ఇస్సా మచ్ఛరియం మాయా సాఠేయ్యన్తి; ఇమేహి సత్తహి రిత్తో హోతి, అనాగామిమగ్గేన దోసో కోధో ఉపనాహో పమాదోతి, ఇమేహి చతూహి రిత్తో హోతి; అరహత్తమగ్గేన రాగో మోహో థమ్భో సారమ్భో మానో మదోతి, ఇమేహి ఛహి రిత్తో హోతి. తీణి దుచ్చరితాని సబ్బకిలేసేహీతిఆదినా నయేన అవసేసాపి యథాయోగం యోజేతబ్బా.

వత్థుకామే పరిజానిత్వాతి తేభూమకే వత్థుకామే ఞాతతీరణపరిఞ్ఞాహి సమాపనవసేన జానిత్వా. కిలేసకామే పహాయాతి ఛన్దాదయో కిలేసకామే పహానపరిఞ్ఞాయ జహిత్వా. బ్యన్తిం కరిత్వాతి విగతన్తం విగతకోటిం కరిత్వా.

కామోఘం తిణ్ణస్సాతి అనాగామిమగ్గేన అవసానసఙ్ఖాతం కామోఘం తరిత్వా ఠితస్స. భవోఘన్తి అరహత్తమగ్గేన. దిట్ఠోఘన్తి సోతాపత్తిమగ్గేన. అవిజ్జోఘన్తి అరహత్తమగ్గేన. సబ్బం సంసారపథన్తి సబ్బఖన్ధధాతుఆయతనపటిపాటిసఙ్ఖాతం పథం అరహత్తమగ్గేనేవ తరిత్వా ఠితస్స. సోతాపత్తిమగ్గేన ఉత్తిణ్ణస్స. సకదాగామిమగ్గేన నిత్తిణ్ణస్స. అనాగామిమగ్గేన కామధాతుం అతిక్కన్తస్స. అరహత్తమగ్గేన సబ్బభవం సమతిక్కన్తస్స. ఫలసమాపత్తివసేన వీతివత్తస్స. పారంగతస్సాతిఆదీని నిబ్బానవసేన వుత్తాని. యథా ఇణాయికా ఆణణ్యన్తి పవడ్ఢకఇణం ఆదాయ విచరన్తా ఆణణ్యం. పత్థేన్తీతి పత్థనం ఉప్పాదేన్తి. ఆబాధికా ఆరోగ్యన్తి పిత్తాదిరోగాతురో భేసజ్జకిరియాయ తంరోగవూపసమనత్థం ఆరోగ్యం. యథా బన్ధనబద్ధాతి నక్ఖత్తదివసే బన్ధనాగారే బద్ధపురిసా. యథా దాసా భుజిస్సన్తి యస్మా భుజిస్సా పురిసా యం ఇచ్ఛన్తి, తం కరోన్తి, న నం కోచి బలక్కారేన తతో నివత్తేతి, తస్మా దాసా భుజిస్సభావం పత్థేన్తి. యథా కన్తారద్ధానపక్ఖన్దాతి యస్మా బలవన్తో పురిసా హత్థభారం గహేత్వా సజ్జావుధా సపరివారా కన్తారం పటిపజ్జన్తి, తే చోరా దూరతోవ దిస్వా పలాయన్తి. తే సోత్థినా కన్తారం నిత్థరిత్వా ఖేమన్తం పత్వా హట్ఠతుట్ఠా హోన్తి. తస్మా కన్తారపక్ఖన్దా ఖేమన్తభూమిం పత్థేన్తి. దేసనాపరియోసానే తిస్సో సోతాపత్తిఫలం పత్వా పచ్ఛా పబ్బజిత్వా అరహత్తం సచ్ఛాకాసి.

సద్ధమ్మపజ్జోతికాయ మహానిద్దేసట్ఠకథాయ

తిస్సమేత్తేయ్యసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.