నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స
ఖుద్దకనికాయే
మహానిద్దేస-అట్ఠకథా
గన్థారమ్భకథా
అవిజ్జాలఙ్గిం ఘాతేన్తో, నన్దిరాగఞ్చ మూలతో;
భావేన్తట్ఠఙ్గికం మగ్గం, ఫుసి యో అమతం పదం.
పాపుణిత్వా జినో బోధిం, మిగదాయం విగాహియ;
ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా, థేరం కోణ్డఞ్ఞమాదితో.
అట్ఠారసన్నం కోటీనం, బోధేసి తాపసో తహిం;
వన్దేహం సిరసా తఞ్చ, సబ్బసత్తానముత్తమం.
తథా ధమ్ముత్తమఞ్చేవ, సఙ్ఘఞ్చాపి అనుత్తరం;
సంఖిత్తేన హి యో వుత్తం, ధమ్మచక్కం విభాగసో.
సారిపుత్తో మహాపఞ్ఞో, సత్థుకప్పో జినత్రజో;
ధమ్మచక్కం విభాజేత్వా, మహానిద్దేసమబ్రవి;
పాఠో విసిట్ఠో నిద్దేసో, తంనామవిసేసితో చ.
తం సారిపుత్తం జినరాజపుత్తం, థేరం థిరానేకగుణాధివాసం;
పఞ్ఞాపభావుగ్గతచారుకిత్తిం, సునీచవుత్తిఞ్చ అథో నమిత్వా.
ఖమాదయాదియుత్తేన, యుత్తముత్తాదివాదినా;
బహుస్సుతేన థేరేన, దేవేన అభియాచితో.
మహావిహారవాసీనం, సజ్ఝాయమ్హి పతిట్ఠితో;
గహేతబ్బం గహేత్వాన, పోరాణేసు వినిచ్ఛయం.
అవోక్కమేన్తో సమయం సకఞ్చ, అనామసన్తో సమయం పరఞ్చ;
పుబ్బోపదేసట్ఠకథానయఞ్చ, యథానురూపం ఉపసంహరన్తో.
ఞాణప్పభేదావహనస్స తస్స, యోగీహి నేకేహి నిసేవితస్స;
అత్థం అపుబ్బం అనువణ్ణయన్తో, సుత్తఞ్చ యుత్తిఞ్చ అనుక్కమేన్తో.
ఆరభిస్సం సమాసేన, మహానిద్దేసవణ్ణనం;
సద్ధమ్మబహుమానేన, నాత్తుక్కంసనకమ్యతా.
వక్ఖామహం అట్ఠకథం జనస్స, హితాయ సద్ధమ్మచిరట్ఠితత్థం;
సక్కచ్చ సద్ధమ్మపజోతికం తం, సుణాథ ధారేథ చ సాధు సన్తోతి.
తత్థ ‘‘పాఠో విసిట్ఠో నిద్దేసో, తంనామవిసేసితో చా’’తి వుత్తత్తా దువిధో పాఠో – బ్యఞ్జనపాఠో, అత్థపాఠో చ. తేసు బ్యఞ్జనపాఠో అక్ఖరపదబ్యఞ్జనఆకారనిరుత్తినిద్దేసవసేన ఛబ్బిధో. అత్థపాఠో సఙ్కాసనపకాసనవివరణవిభజనఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తివసేన ఛబ్బిధో. తత్థ తీసు ద్వారేసు పరిసుద్ధపయోగభావేన విసుద్ధకరుణానం చిత్తేన పవత్తితదేసనా వాచాహి అకథితత్తా అదేసితత్తా అక్ఖరమితి సఞ్ఞితా, తం పారాయనికబ్రాహ్మణానం మనసా పుచ్ఛితపఞ్హానం వసేన భగవతా రతనఘరే నిసీదిత్వా సమ్మసితపట్ఠానమహాపకరణవసేన చ అక్ఖరం నామాతి గహేతబ్బం.
అథ వా అపరిపుణ్ణం పదం అక్ఖరమితి గహేతబ్బం ‘‘సట్ఠివస్ససహస్సానీ’’తి ఏవమాదీసు (పే. వ. ౮౦౨; జా. ౧.౪.౫౪; నేత్తి. ౧౨౦) వియ. ఏత్థ హి సకార నకార సోకారాదీని అక్ఖరమితి, ఏకక్ఖరం వా పదం అక్ఖరమితి ఏకే. ‘‘యాయం తణ్హా పోనోభవికా’’తి ఏవమాదీసు (మహావ. ౧౪; విభ. ౨౦౩; మ. ని. ౩.౩౭౪; పటి. మ. ౨.౩౦) విభత్యన్తం అత్థజోతకం అక్ఖరపిణ్డం పదం. ‘‘నామఞ్చ రూపఞ్చా’’తి ఏవమాదీసు (ధ. స. దుకమాతికా ౧౦౯; సు. ని. ౮౭౮; మహాని. ౧౦౭; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౬; నేత్తి. ౪౫) బహుఅక్ఖరేహి యుత్తం పదం నామ. సంఖిత్తేన వుత్తం పదం విభావేతి. పదేన అభిహితం బ్యఞ్జయతి బ్యత్తం పాకటం కరోతీతి బ్యఞ్జనం, వాక్యమేవ. ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా’’తి సఙ్ఖేపేన కథితమత్థం. ‘‘కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. వీరియచిత్తవీమంససమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతీ’’తిఆదీసు (విభ. ౪౩౧; సం. ని. ౫.౮౧౩; దీ. ని. ౩.౩౦౬; అ. ని. ౪.౨౭౬) పాకటకరణభావేన బ్యఞ్జనం నామ. బ్యఞ్జనవిభాగపకాసో ఆకారో. ‘‘తత్థ కతమో ఛన్దో? యో ఛన్దో ఛన్దికతా కత్తుకమ్యతా’’తి ఏవమాదీసు (విభ. ౪౩౩) కథితబ్యఞ్జనం అనేకవిధేన విభాగకరణం ఆకారో నామ. ఆకారాభిహితస్స నిబ్బచనం నిరుత్తి. ‘‘ఫస్సో, వేదనా’’తి ఏవమాదీసు (ధ. స. ౧) ఆకారేన కథితం ‘‘ఫుసతీతి ఫస్సో. వేదియతీతి వేదనా’’తి నీహరిత్వా వచనం నిరుత్తి నామ. నిబ్బచనవిత్థారో నిస్సేసతో దేసోతి నిద్దేసో, వేదియతీతి వేదనాతి నిబ్బచనలద్ధపదం ‘‘సుఖా దుక్ఖా అదుక్ఖమసుఖా, సుఖయతీతి సుఖా, దుక్ఖయతీతి దుక్ఖా, నేవ దుక్ఖయతి న సుఖయతీతి అదుక్ఖమసుఖా’’తి అత్థవిత్థారో నిరవసేసేన కథితత్తా నిద్దేసో నామ.
ఏవం ఛబ్బిధాని బ్యఞ్జనపదాని జానిత్వా చ ఛసు అత్థపదేసు సఙ్ఖేపతో కాసనా దీపనా సఙ్కాసనా, ‘‘మఞ్ఞమానో ఖో, భిక్ఖు, బన్ధో మారస్స అమఞ్ఞమానో ముత్తో పాపిమతో’’తి ఏవమాదీసు సఙ్ఖేపేన అత్థదీపనా సఙ్కాసనా నామ. ఏసో పన థేరో ‘‘బుద్ధేన భగవతా ఏవం సఙ్ఖేపం కత్వా వుత్తమత్థం ‘అఞ్ఞాతం భగవా, అఞ్ఞాతం సుగతా’’’తి కథేతుం సమత్థో పటివిజ్ఝి.
ఉపరి వత్తబ్బమత్థం ఆదితో కాసనా దీపనా పకాసనా, ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, ఆదిత్త’’న్తి ఏవమాదీసు (మహావ. ౫౪; సం. ని. ౪.౨౮) పచ్ఛా కథితబ్బమత్థం పఠమవచనేన దీపనా పకాసనా నామ. ఏవం పఠమం దీపితం అత్థం పున పాకటం కత్వా దీపనేన ‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం ఆదిత్తం? చక్ఖుం, భిక్ఖవే, ఆదిత్తం, రూపా ఆదిత్తా’’తి ఏవమాదీసు (మహావ. ౫౪; సం. ని. ౪.౨౮) కథితేసు ‘‘తిక్ఖిన్ద్రియో సఙ్ఖేపేన వుత్తం పటివిజ్ఝతీ’’తి కథితత్తా ద్వే అత్థపదాని తిక్ఖిన్ద్రియస్స ఉపకారవసేన వుత్తాని.
సంఖిత్తస్స విత్థారాభిధానం సకిం వుత్తస్స చ పునపి అభిధానం వివరణం, ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౧) సఙ్ఖేపేన నిక్ఖిత్తస్స. ‘‘కతమే ధమ్మా కుసలా? యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి (ధ. స. ౧) నిద్దేసవసేన విత్థారణం విత్థారవసేన పున కథనం వివరణం నామ.
తం విభాగకరణం విభజనం, ‘‘యస్మిం సమయే’’తి (ధ. స. ౧) వివరితే కుసలే ధమ్మే ‘‘తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతి, వేదనా హోతీ’’తి (ధ. స. ౧) విభాగకరణం విభజనం నామ. వివరస్స విత్థారాభిధానేన విభత్తస్స చ ఉపమాభిధానేన పటిపాదనం ఉత్తానీకరణం, వివరణేన వివరితత్థస్స ‘‘కతమో తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతి? యో తస్మిం సమయే ఫస్సో ఫుసనా సమ్ఫుసనా’’తి (ధ. స. ౨) అతివివరిత్వా కథనఞ్చ విభజనేన విభత్తస్స ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, గావీ నిచ్చమ్మా, ఏవమేవ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, ఫస్సాహారో దట్ఠబ్బోతి వదామీ’’తి (సం. ని. ౨.౬౩) ఏవమాదిఉపమాకథనఞ్చ ఉత్తానీకరణం నామ. ధమ్మం సుణన్తానం ధమ్మదేసనేన చిత్తస్స అనేకవిధేన సోమనస్సఉప్పాదనఞ్చ అతిఖిణబుద్ధీనం అనేకవిధేన ఞాణస్స తిఖిణభావకరణఞ్చ పఞ్ఞత్తి నామ, తేసం సుణన్తానం తంచిత్తతోసనేన తంచిత్తనిసామనేన చ పఞ్ఞాయతీతి పఞ్ఞత్తి. తత్థ భగవా అక్ఖరేహి సఙ్కాసయతి, పదేహి పకాసయతి, బ్యఞ్జనేహి వివరతి, ఆకారేహి విభజతి, నిరుత్తీహి ఉత్తానీకరోతి, నిద్దేసేహి పఞ్ఞాపయతీతి. కిం వుత్తం హోతి? బుద్ధా భగవన్తో ఏకచ్చే వేనేయ్యే ఏకస్మిం దేసనే అక్ఖరేహి అత్థసఙ్కాసనం కరోన్తి…పే… నిద్దేసేహి అత్థపఞ్ఞాపనం కరోన్తీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో.
అథ వా అక్ఖరేహి సఙ్కాసయిత్వా పదేహి పకాసయతి, బ్యఞ్జనేహి వివరిత్వా ఆకారేహి విభజతి, నిరుత్తీహి ఉత్తానీకత్వా నిద్దేసేహి పఞ్ఞాపయతి. కిం వుత్తం హోతి? ఏవరూపేన ధమ్మదేసనేన ఏకచ్చేసు ఠానేసు ఏకచ్చానం వేనేయ్యానం వినయతీతి.
అథ వా అక్ఖరేహి ఉగ్ఘాటయిత్వా పదేహి పకాసేన్తో వినయతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞుం, బ్యఞ్జనేహి వివరిత్వా ఆకారేహి విభజన్తో వినయతి విపఞ్చితఞ్ఞుం, నిరుత్తీహి ఉత్తానీకత్వా నిద్దేసేహి పఞ్ఞాపేన్తో వినయతి నేయ్యం. ఇతి వేనేయ్యవసేనపి యోజేతబ్బమేవ.
అత్థతో పనేత్థ కతమో బ్యఞ్జనపాఠో, కతమో అత్థపాఠోతి? బుద్ధానం భగవన్తానం ధమ్మం దేసేన్తానం యో అత్థావగమకో సవిఞ్ఞత్తికసద్దో, సో బ్యఞ్జనపాఠో. యో తేన అభిసమేతబ్బో లక్ఖణరసాదిసహితో ధమ్మో, సో అత్థపాఠోతి వేదితబ్బో. పునపి సన్ధాయభాసితో బ్యఞ్జనభాసితో సావసేసపాఠో అనవసేసపాఠో నీతో నేయ్యోతి ఛబ్బిధో పాఠో. తత్థ అనేకత్థవత్తా సన్ధాయభాసితో ‘‘మాతరం పితరం హన్త్వా, రాజానో ద్వే చ ఖత్తియే’’తి ఏవమాది (ధ. ప. ౨౯౪). ఏకత్థవత్తా బ్యఞ్జనభాసితో ‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి ఏవమాది (ధ. ప. ౧.౨; నేత్తి. ౮౯, ౯౨; పేటకో. ౧౪). సావసేసో ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, ఆదిత్త’’న్తి ఏవమాది (మహావ. ౫౪; సం. ని. ౪.౨౮). విపరీతో అనవసేసో ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తీ’’తి ఏవమాది (మహాని. ౧౫౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౮౫; పటి. మ. ౩.౫). యథా వచనం, తథా అవగన్తబ్బో నీతో ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’’తి ఏవమాది. యుత్తియా అనుస్సరితబ్బో నేయ్యో ‘‘ఏకపుగ్గలో భిక్ఖవే’’తి ఏవమాది (అ. ని. ౧.౧౭౦).
అత్థో పన అనేకప్పకారో పాఠత్థో సభావత్థో ఞాయత్థో పాఠానురూపో నపాఠానురూపో సావసేసత్థో నిరవసేసత్థో నీతత్థో నేయ్యత్థో ఇచ్చాది. తత్థ యో అప్పస్సత్థస్స ఞాపనత్థముచ్చారియతే, సో పాఠత్థో ‘‘సాత్థం సబ్యఞ్జన’’న్తిఆదీసు (పారా. ౧; దీ. ని. ౧.౧౯౦) వియ. రూపారూపధమ్మానం లక్ఖణరసాదిసభావత్థో ‘‘సమ్మాదిట్ఠిం భావేతీ’’తిఆదీసు (విభ. ౪౮౫; సం. ని. ౫.౩) వియ. యో ఞాయమానో హితాయ సంవత్తతి, సో ఞాతుం అరహతీతి ఞాయత్థో – ‘‘అత్థవాదీ ధమ్మవాదీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౯, ౧౯౪; ౩.౨౩౮; మ. ని. ౧.౪౧౧) వియ. యథాపాఠం భాసితో పాఠానురూపో ‘‘చక్ఖు, భిక్ఖవే, పురాణకమ్మ’’న్తి (సం. ని. ౪.౧౪౬) భగవతా వుత్తం. తస్మా చక్ఖుమపి కమ్మన్తి. బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ అత్థం పటిబాహయమానేన వుత్తో అత్థో నపాఠానురూపో, సో పాఠతో అననుఞ్ఞాతో అకతపటిక్ఖేపో వియుత్తో. సో చ సఙ్గహేతబ్బమ్పి అసఙ్గహేత్వా, పరివజ్జేతబ్బమ్పి వా కిఞ్చి అపరివజ్జేత్వా పరిసేసం కత్వా వుత్తో సావసేసత్థో ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం (సం. ని. ౪.౬౦; మహాని. ౧౦౭). సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౨౯) వియ. విపరీతో నిరవసేసత్థో ‘‘సన్ధావితం సంసరితం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ (దీ. ని. ౨.౧౫౫; మహావ. ౨౮౭; నేత్తి. ౧౧౪). తత్ర, భిక్ఖవే, కో మన్తా కో సద్ధాతా…పే… అఞ్ఞత్ర దిట్ఠపదేహీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౭.౬౬) వియ. సద్దవసేనేవ వేదితబ్బో నీతత్థో ‘‘రూపా సద్దా రసా గన్ధా, ఫోట్ఠబ్బా చ మనోరమా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౫౧, ౧౬౫; మహావ. ౩౩) వియ. సమ్ముతివసేన వేదితబ్బో నేయ్యత్థో ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, వలాహకూపమా పుగ్గలా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౦౧-౧౦౨) వియ. ఏవమిధ పాఠఞ్చ అత్థఞ్చ వివరిత్వా ఠితో అసంహీరో భవతి పరవాదీహి దీఘరత్తం తిత్థవాసేన.
ఇతి అసంహీరభావేన యావ ఆగమాధిగమసమ్పదం, తావ వత్తుం సక్కోతి. సఙ్ఖేపవిత్థారనయేన హేతుదాహరణాదీహి అవబోధయితుం సమత్థో. ఏవంవిధో అత్తానఞ్చ పరఞ్చ సోధేతుం సమత్థభావేన దుస్సీల్యదిట్ఠిమలవిరహితత్తా సుచి. దుస్సీలో హి అత్తానం ఉపహనతి, తేన నాదేయ్యవాచో చ భవతి సబ్యోహారమానో ఇధ నిచ్చాతురో వేజ్జోవ. దుద్దిట్ఠి పరం ఉపహనతి, నావస్సయో చ భవతి వాళగహాకులో ఇవ కమలసణ్డో. ఉభయవిపన్నో పన సబ్బథాపి అనుపాసనీయో భవతి గూథగతమివ ఛవాలాతం గూథగతో వియ చ కణ్హసప్పో. ఉభయసమ్పన్నో పన సబ్బథాపి ఉపాసనీయో సేవితబ్బో చ విఞ్ఞూహి, నిరుపద్దవో ఇవ రతనాకరో, ఏవం భూతో ఏవం అమచ్ఛరో అహీనాచరియముట్ఠి. సుత్తసుత్తానులోమఆచరియవాదఅత్తనోమతిసఙ్ఖాతానఞ్చ చతున్నం అపరిచ్చాగీ, తేసం వసేన బ్యాఖ్యాతో.
‘‘ఏకంసవచనం ఏకం, విభజ్జవచనం పదం;
తతియం పటిపుచ్ఛేయ్య, చతుత్థం పన ఠాపయే’’తి.
ఏతేసం వా అపరిచ్చాగీ. తతో ఏవ సోతూనం హితే నియుత్తత్తా నేసం అవబోధనం పతి అకిలాసు భవతీతి. ఆహ చేత్థ –
‘‘పాఠత్థవిదసంహీరో, వత్తా సుచి అమచ్ఛరో;
చతున్నం అపరిచ్చాగీ, దేసకస్స హితాన్వితో’’తి.
ఏత్థ దేసకస్సాతి దేసకో అస్స, భవేయ్యాతి అత్థో. హితాన్వితోతి హితే అనుగతో హితచిత్తో. సో ఏసో సుచిత్తా పియో, చతున్నం అపరిచ్చాగిత్తా గరు, అసంహీరత్తా భావనీయో, దేసకత్తా వత్తా, హితాన్వితత్తా వచనక్ఖమో, పాఠత్థవిదత్తా గమ్భీరకథం కత్తా, అమచ్ఛరత్తా న చాట్ఠానే నియోజకో ఇతి –
‘‘పియో గరు భావనీయో, వత్తా చ వచనక్ఖమో;
గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా, నో చాట్ఠానే నియోజకో’’తి. (అ. ని. ౭.౩౭; నేత్తి. ౧౧౩);
‘‘అభిహితో దేసకో సో, తావ దాని అభిధీయతే’’.
తత్థ ధమ్మగరుత్తా కథం న పరిభవతి, ఆచరియగరుత్తా కథికం న పరిభవతి, సద్ధాపఞ్ఞాదిగుణపటిమణ్డితత్తా అత్తానం న పరిభవతి, అసఠామాయావిత్తా అమతాభిముఖత్తా చ అవిక్ఖిత్తచిత్తో భవతి, సుమేధత్తా యోనిసో మనసి కరోతీతి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం. కతమేహి పఞ్చహి? న కథం పరిభోతి, న కథికం పరిభోతి, న అత్తానం పరిభోతి, అవిక్ఖిత్తచిత్తో ధమ్మం సుణాతి ఏకగ్గచిత్తో, యోనిసో మనసి కరోతీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౫౧).
తంలక్ఖణప్పత్తత్తా భావనం భజతీతి. ఆహ చేత్థ –
‘‘ధమ్మాచరియగరు సద్ధాపఞ్ఞాదిగుణమణ్డితో;
అసఠామాయావికస్స, సుమేధో అమతాభిముఖో’’. –
ఇతి వత్తా చ సోతా చ.
ఏవం వుత్తప్పకారం బ్యఞ్జనఞ్చ అత్థఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని యో అతిఅగ్గం కత్వా కథితత్తా మహాసముద్దమహాపథవీ వియ మహా చ సో నిద్దేసో చాతి మహానిద్దేసో, తం మహానిద్దేసం వణ్ణయిస్సామి.
తదేతం మహానిద్దేసం అత్థసమ్పన్నం బ్యఞ్జనసమ్పన్నం గమ్భీరం గమ్భీరత్థం లోకుత్తరప్పకాసకం సుఞ్ఞతప్పటిసంయుత్తం పటిపత్తిమగ్గఫలవిసేససాధనం పటిపత్తిపటిపక్ఖపటిసేధనం యోగావచరానం ఞాణవరరతనాకరభూతం ధమ్మకథికానం ధమ్మకథావిలాసవిసేసహేతుభూతం సంసారభీరుకానం దుక్ఖనిస్సరణతదుపాయదస్సనేన అస్సాసజననత్థం తప్పటిపక్ఖనాసనత్థఞ్చ గమ్భీరత్థానఞ్చ అనేకేసం సుత్తన్తపదానం అత్థవివరణేన సుజనహదయపరితోసజననత్థం, తథాగతేన అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సబ్బత్థ అప్పటిహతసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమహాదీపోభాసేన సకలజనవిత్థతమహాకరుణాసినేహేన వేనేయ్యజనహదయగతకిలేసన్ధకారవిధమనత్థం సముజ్జలితస్స సద్ధమ్మమహాపదీపస్స తదధిప్పాయవికాసనసినేహపరిసేకేన పఞ్చవస్ససహస్సమతిచిరసముజ్జలనమిచ్ఛతా లోకానుకమ్పకేన సత్థుకప్పేన ధమ్మరాజస్స ధమ్మసేనాపతినా ఆయస్మతా సారిపుత్తత్థేరేన భాసితం సుత్వా ఆయస్మా ఆనన్దో పఠమమహాసఙ్గీతికాలే యథాసుతమేవ సఙ్గహం ఆరోపేసి.
సో పనేస వినయపిటకం సుత్తన్తపిటకం అభిధమ్మపిటకన్తి తీసు పిటకేసు సుత్తన్తపిటకపరియాపన్నో, దీఘనికాయో మజ్ఝిమనికాయో సంయుత్తనికాయో అఙ్గుత్తరనికాయో ఖుద్దకనికాయోతి పఞ్చసు మహానికాయేసు ఖుద్దకమహానికాయపరియాపన్నో, సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథా ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లన్తి నవసు సత్థుసాసనఙ్గేసు యథాసమ్భవం గాథఙ్గవేయ్యాకరణఙ్గద్వయసఙ్గహితో.
‘‘ద్వాసీతి బుద్ధతో గణ్హిం, ద్వేసహస్సాని భిక్ఖుతో;
చతురాసీతి సహస్సాని, యే మే ధమ్మా పవత్తినో’’తి. (థేరగా. ౧౦౨౭) –
ధమ్మభణ్డాగారికత్థేరేన పఞ్చసు ఠానేసు ఏతదగ్గం ఆరోపితేన పటిఞ్ఞాతానం చతురాసీతియా ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సానం భిక్ఖుతో గహితేసు ద్వీసు ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సేసు అనేకసతధమ్మక్ఖన్ధసఙ్గహితో. తస్స ద్వే వగ్గా అట్ఠకవగ్గో పారాయనవగ్గో ఖగ్గవిసాణసుత్తఞ్చ, ఏకేకస్మిం వగ్గే సోళస సోళస కత్వా ఖగ్గవిసాణసుత్తఞ్చాతి తేత్తింస సుత్తాని కామసుత్తాదిఖగ్గవిసాణసుత్తపరియోసానాని. ఏవం అనేకధా వవత్థాపితస్స ఇమస్స మహానిద్దేసస్స అనుపుబ్బపదత్థవణ్ణనం కరిస్సామి. అయఞ్హి మహానిద్దేసో పాఠతో అత్థతో చ ఉద్దిసన్తేన నిద్దిసన్తేన చ సక్కచ్చం ఉద్దిసితబ్బో నిద్దిసితబ్బో చ, ఉగ్గణ్హన్తేనాపి సక్కచ్చం ఉగ్గణ్హితబ్బో ధారేతబ్బో చ. తం కిస్స హేతు? గమ్భీరత్తా ఇమస్స మహానిద్దేసస్స లోకహితాయ లోకే చిరట్ఠితత్థన్తి.
౧. అట్ఠకవగ్గో
౧. కామసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా
తత్థ కామసుత్తం ఆది. తస్మిమ్పి ‘‘కామం కామయమానస్సా’’తి గాథా ఆది. సా ఉద్దేసనిద్దేసపటినిద్దేసవసేన తిధా ఠితా. ‘‘కామం కామయమానస్సా’’తి ఏవమాది ఉద్దేసో. ‘‘కామాతి ఉద్దానతో ద్వే కామా – వత్థుకామా చ కిలేసకామా చా’’తి నిద్దేసో. ‘‘కతమే వత్థుకామా? మనాపికా రూపా’’తి ఏవమాది పటినిద్దేసో.
౧. తత్థ కామన్తి మనాపియరూపాదితేభూమకధమ్మసఙ్ఖాతం వత్థుకామం. కామయమానస్సాతి ఇచ్ఛమానస్స. తస్స చేతం సమిజ్ఝతీతి తస్స కామయమానస్స సత్తస్స తం కామసఙ్ఖాతం వత్థు సమిజ్ఝతి చే, సచే సో తం లభతీతి వుత్తం హోతి. అద్ధా పీతిమనో హోతీతి ఏకంసం తుట్ఠచిత్తో హోతి. లద్ధాతి లభిత్వా. మచ్చోతి సత్తో. యదిచ్ఛతీతి యం ఇచ్ఛతి. ఇదం పన సఙ్ఖేపతో పదత్థసమ్బన్ధమత్తమేవ, విత్థారో పన ఉపరి పాళియం ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బో. యథా చ ఇమస్మిం, ఏవం ఇతో పరం సబ్బేసుపీతి.
కామాతి ఉద్దిసితబ్బపదం. ఉద్దానతోతి నిద్దిసితబ్బపదం. ఉద్దానతోతి వగ్గవసేన ‘‘మచ్ఛుద్దానం కినేయ్యా’’తి ఆదీసు వియ. అథ వా ఉపరూపరి దానతో ఉద్దానం, ఉద్ధం ఉద్ధం సోధనతో బ్యవదానట్ఠేన వోదానం వియ. విత్థారకరణభావేన వా. కామా ఇతి పాఠసేసం కత్వా వత్తబ్బం. ద్వేతి గణనపరిచ్ఛేదో, న ఏకం, న తయో. వత్థుకామా చాతి మనాపియరూపాదివత్థుకామా చ. ఉపతాపనట్ఠేన విబాధనట్ఠేన చ కిలేసకామా చ. తేసు వత్థుకామో పరిఞ్ఞేయ్యో, కిలేసకామో పహాతబ్బో. తత్థ వత్థుకామో కిలేసకామేన పత్థయితబ్బోతి కామీయతీతి కామో. కిలేసకామో వత్థుకామానం పచ్చాసీసనస్స కారణభావేన కామీయతే అనేనాతి కామో. తత్థ రూపాదిక్ఖన్ధే సఙ్గహితో వత్థుకామో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధే సఙ్గహితో కిలేసకామో. ఛహి విఞ్ఞాణేహి విజానితబ్బో వత్థుకామో, మనోవిఞ్ఞాణేన జానితబ్బో కిలేసకామో. కిలేసానం పతిట్ఠట్ఠేన కారణట్ఠేన ఆరమ్మణట్ఠేన చ వత్థుకామో.
‘‘నేతే కామా యాని చిత్రాని లోకే, సఙ్కప్పరాగో పురిసస్స కామో;
తిట్ఠన్తి చిత్రాని తథేవ లోకే, అథేత్థ ధీరా వినయన్తి ఛన్ద’’న్తి. (అ. ని. ౬.౬౩);
నన్దమాణవక- (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౬౮ ఉప్పలవణ్ణత్థేరీవత్థు) సోరేయ్యసేట్ఠిపుత్తాదీనం (ధ. ప. ౪౩) వత్థూని చేత్థ నిదస్సనం. కిలేసకామో తాపనట్ఠేన బాధనట్ఠేన చ సయం కామేతీతి కామో. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘రత్తో ఖో, బ్రాహ్మణ, రాగేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతీ’’తి చ ‘‘రత్తో ఖో, బ్రాహ్మణ, పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతీ’’తి (అ. ని. ౩.౫౪) చ ఏవమాది నిదస్సనం.
తమేవ పటినిద్దేసవసేన విత్థారేత్వా వత్తుకామో – ‘‘కతమే వత్థుకామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ కతమేతి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. పఞ్చవిధా హి పుచ్ఛా, తాసం విభాగో ఉపరి పాళియంయేవ ఆవి భవిస్సతి. తాసు అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. తత్థ మనాపికాతి మనం అప్పాయన్తి వద్ధేన్తీతి మనాపా, మనాపా ఏవ మనాపికా. రూపాతి కమ్మచిత్తఉతుఆహారసముట్ఠానవసేన చతుసముట్ఠానికా రూపారమ్మణా. రూపయన్తీతి రూపా, వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానా హదయఙ్గతభావం పకాసేన్తీతి అత్థో.
తత్థ కేనట్ఠేన రూపన్తి? రుప్పనట్ఠేన. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, రూపం వదేథ? రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘రూప’న్తి వుచ్చతి. కేన రుప్పతి? సీతేనపి రుప్పతి, ఉణ్హేనపి రుప్పతి, జిఘచ్ఛాయపి రుప్పతి, పిపాసాయపి రుప్పతి, డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సేనపి రుప్పతి. రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘రూప’న్తి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౩.౭౯).
తత్థ రుప్పతీతి కుప్పతి ఘట్టీయతి పీళీయతి, భిజ్జతీతి అత్థో. సీతేన తావ రుప్పనం లోకన్తరికనిరయే పాకటం. మహింసకరట్ఠాదీసుపి హిమపాతసీతలేసు పదేసేసు ఏతం పాకటమేవ. తత్థ హి సత్తా సీతేన భిన్నఛిన్నసరీరా జీవితక్ఖయమ్పి పాపుణన్తి.
ఉణ్హేన రుప్పనం అవీచిమహానిరయే పాకటం. తత్థ హి తత్తాయ లోహపథవియా నిపజ్జాపేత్వా పఞ్చవిధబన్ధనాదికరణకాలే సత్తా మహాదుక్ఖం అనుభవన్తి.
జిఘచ్ఛాయ రుప్పనం పేత్తివిసయే చేవ దుబ్భిక్ఖకాలే చ పాకటం. పేత్తివిసయస్మిఞ్హి సత్తా ద్వే తీణి బుద్ధన్తరాని కిఞ్చిదేవ ఆమిసం హత్థేన గహేత్వా ముఖే పక్ఖిపన్తా నామ న హోన్తి, అన్తోఉదరం ఆదిత్తసుసిరరుక్ఖో వియ హోతి. దుబ్భిక్ఖే కఞ్జికమత్తమ్పి అలభిత్వా మరణసత్తానం పమాణం నత్థి.
పిపాసాయ రుప్పనం కాలకఞ్జికాదీసు పాకటం. తత్థ హి సత్తా ద్వే తీణి బుద్ధన్తరాని హదయతేమనమత్తం వా జివ్హాతేమనమత్తం వా ఉదకబిన్దుమ్పి లద్ధుం న సక్కోన్తి. ‘‘పానీయం పివిస్సామా’’తి నదిం గతానం జలం వాలుకాతలం సమ్పజ్జతి. మహాసముద్దం పక్ఖన్తానమ్పి సముద్దో పిట్ఠిపాసాణోయేవ హోతి. తే సుస్సన్తా బలవదుక్ఖపీళితా విరవన్తి. డంసాదీహి రుప్పనం డంసమక్ఖికాదిబహులేసు పదేసేసు పాకటం. తం పన – ‘‘కతమం తం రూపం సనిదస్సనం? సప్పటిఘ’’న్తి ఆదినా నయేన అభిధమ్మే (ధ. స. ౬౫౬, ౬౫౮) విత్థారితమేవ.
సప్పన్తీతి సద్దా, ఉదాహరీయన్తీతి అత్థో. ఉతుచిత్తవసేన ద్విసముట్ఠానికా సద్దా. గన్ధయన్తీతి గన్ధా, అత్తనో వత్థూని సూచయన్తీతి అత్థో. రసన్తి తే సత్తాతి రసా, అస్సాదేన్తీతి అత్థో. ఫుసీయన్తీతి ఫోట్ఠబ్బా. ఏతే గన్ధాదయో చతుసముట్ఠానికావ. తేసం విభాగో అభిధమ్మే (ధ. స. ౬౨౨-౬౨౪) విత్థారితోయేవ.
తమేవత్థం విత్థారవసేన దస్సేన్తో ‘‘అత్థరణా పావురణా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అత్థరిత్వా నిపజ్జియన్తీతి అత్థరణా. సరీరం వేఠేత్వా పారుపీయన్తీతి పావురణా. అన్తోజాతాదయో చత్తారో దాసీ చ దాసో చ దాసిదాసా. ఖేత్తం నామ యస్మిం పుబ్బణ్ణం రుహతి. వత్థు నామ యస్మిం అపరణ్ణం రుహతి. యత్థ వా ఉభయమ్పి రుహతి, తం ఖేత్తం. తదత్థాయ కతభూమిభాగో వత్థు. ఖేత్తవత్థుసీసేన చేత్థ వాపీతళాకాదీనిపి సఙ్గహితాని. హిరఞ్ఞన్తి కహాపణో. సువణ్ణన్తి జాతరూపం. తేసం గహణేన లోహమాసకో జతుమాసకో దారుమాసకోతి సబ్బేపి సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. గామనిగమరాజధానియోతి ఏకకుటికాది గామో. ఆపణయుత్తో నిగమో. ఏకస్స రఞ్ఞో ఆణాపవత్తిట్ఠానం రాజధానీ. రట్ఠన్తి జనపదేకదేసం. జనపదోతి కాసికోసలాదిజనపదో. కోసోతి చతుబ్బిధో కోసో – హత్థీ అస్సో రథో పత్తి. కోట్ఠాగారన్తి తివిధం కోట్ఠాగారం – ధనకోట్ఠాగారం ధఞ్ఞకోట్ఠాగారం వత్థకోట్ఠాగారం. యం కిఞ్చీతి అనవసేసపరియాదానవచనం. రజనీయన్తి రఞ్జేతుం యుత్తట్ఠేన.
ఇతో పరం తికవసేన దస్సేతుం అతీతత్తికఅజ్ఝత్తత్తికహీనత్తికఓకాసత్తికసంయోగత్తికకామావచరత్తికవసేన ఛత్తికే ఆహ. తత్థ అతీతత్తికే తావ అత్తనో సభావం ఉప్పాదాదిక్ఖణం వా పత్వా అతిక్కన్తాతి అతీతా. తదుభయమ్పి న ఆగతాతి అనాగతా. తం తం కారణం పటిచ్చ ఉప్పన్నాతి పచ్చుప్పన్నా. ఇదం భవేన పరిచ్ఛన్నం. పటిసన్ధితో హి పట్ఠాయ అతీతభవేసు నిబ్బత్తా అనన్తరభవే వా నిబ్బత్తా హోన్తు కప్పకోటిసతసహస్సమత్థకే వా, సబ్బే అతీతాయేవ నామ. చుతితో పట్ఠాయ అనాగతభవేసు నిబ్బత్తనకా కామా అనన్తరభవే వా నిబ్బత్తన్తు కప్పకోటిసతసహస్సమత్థకే వా, సబ్బే అనాగతాయేవ నామ. చుతిపటిసన్ధిఅన్తరే పవత్తా కామా పచ్చుప్పన్నా నామ.
అజ్ఝత్తత్తికే ‘‘ఏవం పవత్తమానా మయం అత్తాతి గహణం గమిస్సామా’’తి ఇమినా వియ అధిప్పాయేన అత్తానం అధికారం కత్వా పవత్తా అత్తనో సన్తానే పవత్తా పాటిపుగ్గలికా కామా అజ్ఝత్తా కామా నామ. తతో బహిభూతా పన ఇన్ద్రియబద్ధా వా అనిన్ద్రియబద్ధా వా బహిద్ధా నామ. తతియపదం తదుభయవసేన వుత్తం.
హీనత్తికే హీనాతి లామకా. మజ్ఝిమాతి హీనపణీతానం మజ్ఝే భవాతి మజ్ఝిమా. అవసేసా ఉత్తమట్ఠేన పణీతా. అపి చ ఉపాదాయుపాదాయ హీనమజ్ఝిమపణీతతా వేదితబ్బా. నేరయికానఞ్హి కామా కోటిప్పత్తా హీనా నామ. తే ఉపాదాయ తిరచ్ఛానేసు నాగసుపణ్ణానం కామా పణీతా నామ. సేసతిరచ్ఛానగతానం కామా మజ్ఝిమా నామ. తేసమ్పి కామా హీనా. తే ఉపాదాయ మహేసక్ఖపేతానం కామా పణీతా నామ. అవసేసానం కామా మజ్ఝిమా నామ. తేసమ్పి హీనా. తే ఉపాదాయ జానపదానం కామా పణీతా నామ. పచ్చన్తవాసీనం కామా మజ్ఝిమా నామ. తేసమ్పి హీనా. తే ఉపాదాయ గామభోజకానం కామా పణీతా నామ. తేసం పరిచారికానం కామా మజ్ఝిమా నామ. తేసమ్పి హీనా. తే ఉపాదాయ జనపదసామికానం కామా పణీతా నామ. తేసం పరిచారికానం కామా మజ్ఝిమా నామ. తేసమ్పి హీనా. తే ఉపాదాయ పదేసరాజూనం కామా పణీతా నామ. తేసం అమచ్చానం కామా మజ్ఝిమా నామ. తేసమ్పి హీనా. తే ఉపాదాయ చక్కవత్తిరఞ్ఞో కామా పణీతా నామ. తస్స అమచ్చానం కామా మజ్ఝిమా నామ. తస్సపి హీనా. తే ఉపాదాయ భుమ్మదేవానం కామా పణీతా నామ. తేసం పరిచారికానం దేవానం కామా మజ్ఝిమా నామ. తేసమ్పి హీనా. తే ఉపాదాయ చాతుమహారాజికానం దేవానం కామా పణీతాతిఆదినా నయేన యావ అకనిట్ఠదేవానం కామా మత్థకప్పత్తా పణీతా నామ. ఏవం ఉపాదాయుపాదాయ హీనమజ్ఝిమపణీతతా వేదితబ్బా.
ఓకాసత్తికే ఆపాయికా కామాతి అవడ్ఢిసఙ్ఖాతేసు అపగతఅయేసు చతూసు అపాయేసు నిబ్బత్తకామా ఆపాయికా. మనుస్సేసు నిబ్బత్తకామా మానుసికా. దేవేసు నిబ్బత్తకామా దిబ్బా.
సంయోగత్తికే పచ్చుపట్ఠితానం కామానం పరిభుఞ్జనతో ఠపేత్వా నేరయికే సేసఅపాయసత్తానం మనుస్సానం చాతుమహారాజికే దేవే ఉపాదాయ యావ తుసితకాయికానఞ్చ దేవానం కామా పచ్చుపట్ఠితా కామా నామ. పకతిపటియత్తారమ్మణతో అతిరేకేన రమితుకామతాకాలే యథారుచితం ఆరమ్మణం నిమ్మినిత్వా నిమ్మినిత్వా రమన్తీతి నిమ్మానరతీనం దేవానం కామా నిమ్మితా కామా నామ. అత్తనో అజ్ఝాసయం ఞత్వా పరేహి నిమ్మితే ఆరమ్మణే సేవన్తీతి పరనిమ్మితవసవత్తీనం కామా పరనిమ్మితా కామా నామ. పరిగ్గహితాతి ‘‘మయ్హం ఏత’’న్తి గహితా కామా. అపరిగ్గహితాతి తథా అపరిగ్గహితా ఉత్తరకురుకానం కామా. మమాయితాతి తణ్హావసేన ‘‘మమ ఏత’’న్తి గహితా. అమమాయితాతి వుత్తపటిపక్ఖా.
సబ్బేపి కామావచరా ధమ్మాతి ‘‘హేట్ఠతో అవీచినిరయం పరియన్తం కరిత్వా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౮౭) నయేన వుత్తేసు కామావచరధమ్మేసు పరియాపన్నా. తత్రాయం వచనత్థో – ఉద్దానతో ద్వే కామా, వత్థుకామో చ కిలేసకామో చాతి. తత్థ కిలేసకామో అత్థతో ఛన్దరాగో. వత్థుకామో తేభూమకం వట్టం. కిలేసకామో చేత్థ కామేతీతి కామో. ఇతరో కామీయతీతి. యస్మిం పన పదేసే దువిధోపేసో కామో పవత్తివసేన అవచరతి, సో చతున్నం అపాయానం మనుస్సానం ఛన్నఞ్చ దేవలోకానం వసేన ఏకాదసవిధో పదేసో కామో ఏత్థ అవచరతీతి కామావచరో. తత్థ పరియాపన్నధమ్మే సన్ధాయ ‘‘సబ్బేపి కామావచరా ధమ్మా’’తి వుత్తం. అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి ధమ్మా. రూపావచరా ధమ్మాతి ‘‘హేట్ఠతో బ్రహ్మలోకం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో అకనిట్ఠే దేవే అన్తోకరిత్వా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౮౯) నయేన వుత్తానం రూపావచరధమ్మానం వసేన సబ్బేపి ధమ్మా రూపావచరా. అరూపావచరా ధమ్మాతి ‘‘హేట్ఠతో ఆకాసానఞ్చాయతనుపగే దేవే పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనుపగే దేవే అన్తోకరిత్వా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౯౧) నయేన వుత్తా సబ్బేపి అరూపావచరా ధమ్మా. తత్థ రూపే అవచరన్తీతి రూపావచరా. అరూపే అవచరన్తీతి అరూపావచరా. తణ్హావత్థుకాతి పతిట్ఠట్ఠేన కారణట్ఠేన చ తణ్హాయ వత్థుభూతా. తణ్హారమ్మణాతి తణ్హాపవత్తివసేన తణ్హాయ ఆరమ్మణభూతా. కామనీయట్ఠేనాతి పచ్చాసీసితబ్బట్ఠేన. రజనీయట్ఠేనాతి రఞ్జేతుం యుత్తట్ఠేన. మదనీయట్ఠేనాతి కులమదాదిమదం ఉప్పాదనీయట్ఠేన.
తత్థ ‘‘కతమే వత్థుకామా? మనాపికా రూపా’’తిఆదిం కత్వా ‘‘యం కిఞ్చి రజనీయం వత్థూ’’తి పరియోసానం సవిఞ్ఞాణకఅవిఞ్ఞాణకవసేన వుత్తం. అవసేసం ఏకచతుక్కాదికఛత్తికన్తి వేదితబ్బం.
ఏవం వత్థుకామం దస్సేత్వా కిలేసకామం దస్సేతుం ‘‘కతమే కిలేసకామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఛన్దోతి దుబ్బలరాగో. రాగోతి తతో బలవతరో. ఉపరి తయోపి రాగా ఇమేహి బలవతరా. కామేసూతి పఞ్చసు కామగుణేసు. కామచ్ఛన్దోతి కామసఙ్ఖాతో ఛన్దో, న కత్తుకమ్యతాఛన్దో, న ధమ్మచ్ఛన్దో. కామనవసేన రజ్జనవసేన చ కామోయేవ రాగో కామరాగో. కామనవసేన నన్దనవసేన చ కామోయేవ నన్దీ కామనన్దీ. ఏవం సబ్బత్థ కామత్థం విదిత్వా తణ్హాయనట్ఠేన కామతణ్హా. సినేహనట్ఠేన కామస్నేహో. పరిడయ్హనట్ఠేన కామపరిళాహో. ముచ్ఛనట్ఠేన కామముచ్ఛా. గిలిత్వా పరినిట్ఠాపనట్ఠేన కామజ్ఝోసానం. వట్టస్మిం ఓఘేహి ఓసీదాపేతీతి కామోఘో. వట్టస్మిం యోజేతీతి కామయోగో. దళ్హవసేన తణ్హాదిట్ఠిగ్గహణం ఉపాదానం. చిత్తం నీవరతి పరియోనన్ధతీతి నీవరణం.
అద్దసన్తి అద్దక్ఖిం. కామాతి ఆలపనం. తేతి తవ. మూలన్తి పతిట్ఠం. సఙ్కప్పాతి పరికప్పేన. న తం సఙ్కప్పయిస్సామీతి తం పరికప్పనం న కరిస్సామి. న హోహిసీతి న భవిస్ససి.
ఇచ్ఛమానస్సాతి పచ్చాసీసన్తస్స. సాదియమానస్సాతి అస్సాదియమానస్స. పత్థయమానస్సాతి పత్థనం ఉప్పాదేన్తస్స. పిహయమానస్సాతి పాపుణితుం ఇచ్ఛం ఉప్పాదేన్తస్స. అభిజప్పమానస్సాతి తణ్హావసేన తిత్తిం ఉప్పాదేన్తస్స. అథ వా అభివదన్తస్స.
ఖత్తియస్స వాతిఆది చతుజ్జాతివసేన వుత్తం. గహట్ఠస్స వా పబ్బజితస్స వాతి లిఙ్గవసేన వుత్తం. దేవస్స వా మనుస్సస్స వాతి ఉపపత్తివసేన వుత్తం. ఇజ్ఝతీతి నిప్ఫజ్జతి. సమిజ్ఝతీతి సమ్మా నిప్ఫజ్జతి. ఇజ్ఝతి విసేసరూపపటిలాభవసేన. లభతి దస్సనీయరూపపటిలాభవసేన. పటిలభతి పసాదనీయరూపపటిలాభవసేన. అధిగచ్ఛతి సణ్ఠానరూపపటిలాభవసేన. విన్దతి ఛవిప్పసాదరూపపటిలాభవసేన. అథ వా పుఞ్ఞమహత్తేన ఇజ్ఝతి. జాతిమహత్తేన లభతి. ఇస్సరియమహత్తేన పటిలభతి. సుఖమహత్తేన అధిగచ్ఛతి. సమ్పత్తిమహత్తేన విన్దతీతి.
ఏకంసవచనన్తి ఏకకోట్ఠాసవచనం. ‘‘ఏకంసం చీవరం కత్వా (పారా. ౩౪౯, ౩౬౭), ఏకంసబ్యాకరణీయో పఞ్హో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౧౨; అ. ని. ౪.౪౨) వియ అనేకంసగహణపటిక్ఖేపో. నిస్సంసయవచనన్తి సంసయవిరహితవచనం, సన్దేహపటిక్ఖేపవచనన్తి అత్థో. నిక్కఙ్ఖావచనన్తి ‘‘కథమిదం కథమిద’’న్తి కఙ్ఖాపటిక్ఖేపవచనం. అద్వేజ్ఝవచనన్తి ద్విధాభావం ద్వేజ్ఝం, తంఅభావేన అద్వేజ్ఝవచనం. ద్విధాభావవిరహితం ‘‘అద్వేజ్ఝవచనా బుద్ధా’’తిఆదీసు వియ విమతిపటిక్ఖేపో. అద్వేళ్హకవచనన్తి ద్విహదయాభావేన అద్వేళ్హకం. ‘‘ఇతిహాస, ఇతిహాసా’’తి ద్వేళ్హకపటిక్ఖేపవచనం. నియోగవచనన్తి ఏకస్మిం అత్థే ద్వే న యుజ్జన్తీతి నియోగవచనం ద్విధాపథపటిక్ఖేపో. అఞ్ఞత్థ పన ‘‘నియోగా అనాగతారమ్మణా నత్థీ’’తి ఆగతం. అపణ్ణకవచనన్తి పలాసరహితం సారవచనం అవిరద్ధకారణం ‘‘అపణ్ణకం ఠానమేకే’’తిఆదీసు (జా. ౧.౧.౧) వియ, అపణ్ణకమణి వియ సప్పతిట్ఠవచనం. అవత్థాపనవచనమేతన్తి ఏతం వచనం ఓతరిత్వా పతిట్ఠితం సన్తిట్ఠాపనం ఠపనం.
యాని ఇమస్మిం మహానిద్దేసే విభత్తిం ఆరోపితాని పదాని, తాని విభత్తిం గచ్ఛన్తాని తీహి కారణేహి విభత్తిం గచ్ఛన్తి, నానా హోన్తాని చతూహి కారణేహి నానా భవన్తి. అపరదీపనా పనేత్థ ద్వే ఠానాని గచ్ఛన్తి. కథం? తాని హి బ్యఞ్జనవసేన ఉపసగ్గవసేన అత్థవసేన వాతి ఇమేహి తీహి కారణేహి విభత్తిం గచ్ఛన్తి. తత్థ ‘‘కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తం, దోసో దుస్సనా దుస్సితత్త’’న్తి (ధ. స. ౧౦౬౬) ఏవం బ్యఞ్జనవసేన విభత్తిగమనం వేదితబ్బం. తత్థ హి ఏకోవ కోధో బ్యఞ్జనవసేన ఏవం విభత్తిం లభతి. ‘‘ఇజ్ఝతి సమిజ్ఝతి లభతి పటిలభతి గచ్ఛతి అధిగచ్ఛతీ’’తి ఏవం పన ఉపసగ్గవసేన విభత్తిగమనం వేదితబ్బం. ‘‘పణ్డిచ్చం కోసల్లం నేపుఞ్ఞం వేభబ్యా చిన్తా ఉపపరిక్ఖా’’తి (ధ. స. ౧౬) ఏవం అత్థవసేన విభత్తిగమనం వేదితబ్బం.
తేసు పీతిపదనిద్దేసే తావ ఇమా తిస్సో విభత్తియో లబ్భన్తి. పీతి పామోజ్జన్తి హి బ్యఞ్జనవసేన విభత్తిగమనం హోతి. ఆమోదనా పమోదనా పహాసోతి ఉపసగ్గవసేన. విత్తి తుట్ఠి ఓదగ్యం అత్తమనతాతి అత్థవసేన. ఇమినా నయేన సబ్బపదనిద్దేసేసు విభత్తిగమనం వేదితబ్బం.
నానా హోన్తానిపి నామనానత్తేన లక్ఖణనానత్తేన కిచ్చనానత్తేన పటిక్ఖేపనానత్తేనాతి ఇమేహి చతూహి కారణేహి నానా హోన్తి. తత్థ ‘‘కతమో తస్మిం సమయే బ్యాపాదో హోతి? యో తస్మిం సమయే దోసో దుస్సనా’’తి ఏత్థ బ్యాపాదోతి వా దోసోతి వా ద్వేపి ఏతే కోధో ఏవ, నామేన పన నానత్తం గతాతి ఏవం నామనానత్తేన నానత్తం వేదితబ్బం.
రాసట్ఠేన చ పఞ్చపి ఖన్ధా ఏకోవ ఖన్ధో హోతి. ఏత్థ పన రూపం రుప్పనలక్ఖణం, వేదనా వేదయితలక్ఖణా, సఞ్ఞా సఞ్జాననలక్ఖణా, చేతనా చేతయితలక్ఖణా, విఞ్ఞాణం విజాననలక్ఖణన్తి ఇమినా లక్ఖణనానత్తేన పఞ్చక్ఖన్ధా హోన్తి. ఏవం లక్ఖణనానత్తేన నానత్తం వేదితబ్బం.
‘‘చత్తారో సమ్మప్పధానా – ఇధ భిక్ఖు అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయ…పే… చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతీ’’తి (విభ. ౩౯౦; దీ. ని. ౨.౪౦౨) ఏకమేవ వీరియం కిచ్చనానత్తేన చతూసు ఠానేసు ఆగతం. ఏవం కిచ్చనానత్తేన నానత్తం వేదితబ్బం.
‘‘చత్తారో అసద్ధమ్మా కోధగరుతా, న సద్ధమ్మగరుతా, మక్ఖగరుతా, న సద్ధమ్మగరుతా, లాభగరుతా, న సద్ధమ్మగరుతా, సక్కారగరుతా, న సద్ధమ్మగరుతా’’తి ఏవమాదీసు (అ. ని. ౪.౪౪) పన పటిక్ఖేపనానత్తేన నానత్తం వేదితబ్బం.
ఇమాని పన చత్తారి నానత్తాని న పీతియాయేవ లబ్భన్తి, సబ్బేసుపి యథాలాభవసేన లబ్భన్తి. పీతియా హి పీతీతి నామం, చిత్తస్స చిత్తన్తి నామం. పీతి చ ఫరణలక్ఖణా, వేదనా వేదయితలక్ఖణా, సఞ్ఞా సఞ్జాననలక్ఖణా, చేతనా చేతయితలక్ఖణా, విఞ్ఞాణం విజాననలక్ఖణం.
తథా పీతి ఫరణకిచ్చా, వేదనా అనుభవనకిచ్చా, సఞ్ఞా సఞ్జాననకిచ్చా, చేతనా చేతయితకిచ్చా, విఞ్ఞాణం విజాననకిచ్చన్తి ఏవం కిచ్చనానత్తేన నానత్తం వేదితబ్బం. పటిక్ఖేపనానత్తం పీతిపదే నత్థి.
అలోభాదినిద్దేసే పన ‘‘అలోభో అలుబ్భనా అలుబ్భితత్త’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౩౫) నయేన లబ్భతీతి ఏవం పటిక్ఖేపనానత్తేన నానత్తం వేదితబ్బం. ఏవం సబ్బపదనిద్దేసేసు లబ్భమానవసేన చతుబ్బిధమ్పి నానత్తం వేదితబ్బం.
అపరదీపనా పన పదత్థుతి వా హోతి దళ్హీకమ్మం వాతి ఏవం ద్వే ఠానాని గచ్ఛతి. యట్ఠికోటియా ఉప్పీళేన్తేన వియ హి సకిమేవ ‘‘పీతీ’’తి వుత్తే ఏతం పదం ఫుల్లితమణ్డితవిభూసితం నామ న హోతి, పునప్పునం బ్యఞ్జనవసేన ఉపసగ్గవసేన అత్థవసేన ‘‘పీతి పామోజ్జం ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తీ’’తి (ధ. స. ౯) వుత్తే ఫుల్లితమణ్డితవిభూసితం నామ హోతి. యథా హి దహరకుమారం నహాపేత్వా మనోరమం వత్థం పరిదహాపేత్వా పుప్ఫాని పిళన్ధాపేత్వా అక్ఖీని అఞ్జేత్వా అథస్స నలాటే ఏకమేవ మనోసిలాబిన్దుం కరేయ్య, న తస్స ఏత్తావతా చిత్తతిలకో నామ హోతి, నానావణ్ణేహి పన పరివారేత్వా బిన్దూసు కతేసు చిత్తతిలకో నామ హోతి. ఏవం సమ్పదమిదం వేదితబ్బం. అయం పదత్థుతి నామ.
బ్యఞ్జనవసేన పన ఉపసగ్గవసేన అత్థవసేన చ పునప్పునం భణనమేవ దళ్హీకమ్మం నామ. యథా హి ‘‘ఆవుసో’’తి వా ‘‘భన్తే’’తి వా ‘‘యక్ఖో’’తి వా ‘‘సప్పో’’తి వా వుత్తే దళ్హీకమ్మం నామ న హోతి, ‘‘ఆవుసో ఆవుసో, భన్తే భన్తే, యక్ఖో యక్ఖో, సప్పో సప్పో’’తి వుత్తే పన దళ్హీకమ్మం నామ హోతి, ఏవమేవ సకిందేవ యట్ఠికోటియా ఉప్పీళేన్తేన వియ ‘‘పీతీ’’తి వుత్తమత్తే దళ్హీకమ్మం నామ న హోతి, పునప్పునం బ్యఞ్జనవసేన ఉపసగ్గవసేన అత్థవసేన ‘‘పీతి పామోజ్జం ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తీ’’తి వుత్తేయేవ దళ్హీకమ్మం నామ హోతీతి ఏవం అపరదీపనా ద్వే ఠానాని గచ్ఛతి. ఏతిస్సాపి వసేన లబ్భమానకపదనిద్దేసేసు సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
తత్థ పీనయతీతి పీతి. సా సమ్పియాయనలక్ఖణా, కాయచిత్తపీణనరసా ఫరణరసా వా, ఓదగ్యపచ్చుపట్ఠానా. యా పఞ్చకామగుణపటిసఞ్ఞుత్తాతి యా రూపాదిపఞ్చకామకోట్ఠాసపటిసంయుత్తా పీతి, సా పీనయతీతి పీతి, ఇదం సభావపదం. పముదితస్స భావో పామోజ్జం. ఆమోదనాకారో ఆమోదనా. పమోదనాకారో పమోదనా. యథా వా భేసజ్జానం వా తేలానం వా ఉణ్హోదకసీతోదకానం వా ఏకతో కరణం ‘‘మోదనా’’తి వుచ్చతి, ఏవమయమ్పి పీతిధమ్మానం ఏకతో కరణేన మోదనా. ఉపసగ్గవసేన పన మణ్డేత్వా ‘‘ఆమోదనా పమోదనా’’తి వుత్తా.
హాసేతీతి హాసో. పహాసేతీతి పహాసో, హట్ఠపహట్ఠాకారానమేతం అధివచనం. విత్తీతి విత్తం, ధనస్సేతం నామం. అయం పన సోమనస్సపచ్చయత్తా విత్తిసరిక్ఖతాయ విత్తి. యథా హి ధనినో ధనం పటిచ్చ సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, ఏవం పీతిమతోపి పీతిం పటిచ్చ సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. తస్మా ‘‘విత్తీ’’తి వుత్తా. తుట్ఠీతి సభావసణ్ఠితాయ పీతియా ఏతం నామం. పీతిమా పన పుగ్గలో కాయచిత్తానం ఉగ్గతత్తా అబ్భుగ్గతత్తా ‘‘ఉదగ్గో’’తి వుచ్చతి, ఉదగ్గస్స భావో ఓదగ్యం.
అత్తనో మనతా అత్తమనతా. అనభిరద్ధస్స హి మనో దుక్ఖపదట్ఠానత్తా న అత్తనో మనో నామ హోతి, అభిరద్ధస్స సుఖపదట్ఠానత్తా అత్తనో మనో నామ హోతి, ఇతి అత్తనో మనతా అత్తమనతా, సకమనతా, సకమనస్స భావోతి అత్థో. సా పన యస్మా న అఞ్ఞస్స కస్సచి అత్తనో మనతా, చిత్తస్సేవ పనేసా భావో చేతసికో ధమ్మో, తస్మా ‘‘అత్తమనతా చిత్తస్సా’’తి వుత్తా.
చిత్తవిచిత్తతాయ చిత్తం. ఆరమ్మణం మినమానం జానాతీతి మనో. మానసన్తి మనో ఏవ, ‘‘అన్తలిక్ఖచరో పాసో, య్వాయం చరతి మానసో’’తి (మహావ. ౩౩; సం. ని. ౧.౧౫౧) హి ఏత్థ పన సమ్పయుత్తకధమ్మో ‘‘మానసో’’తి వుత్తో.
‘‘కథఞ్హి భగవా తుయ్హం, సావకో సాసనే రతో;
అప్పత్తమానసో సేక్ఖో, కాలంకయిరా జనే సుతా’’తి. (సం. ని. ౧.౧౫౯) –
ఏత్థ అరహత్తం ‘‘మానస’’న్తి వుత్తం. ఇధ పన మనో ఏవ మానసం, బ్యఞ్జనవసేన హేతం పదం వడ్ఢితం.
హదయన్తి చిత్తం. ‘‘చిత్తం వా తే ఖిపిస్సామి, హదయం వా తే ఫాలేస్సామీ’’తి (సు. ని. ఆళవకసుత్తం; సం. ని. ౧.౨౩౭; ౨౪౬) ఏత్థ ఉరో ‘‘హదయ’’న్తి వుత్తం. ‘‘హదయా హదయం మఞ్ఞే అఞ్ఞాయ తచ్ఛతీ’’తి (మ. ని. ౧.౬౩) ఏత్థ చిత్తం. ‘‘వక్కం హదయ’’న్తి (ఖు. పా. ౩.ద్వతింసాకారో; దీ. ని. ౨.౩౭౭; మ. ని. ౧.౧౧౦) ఏత్థ హదయవత్థు. ఇధ పన చిత్తమేవ అబ్భన్తరట్ఠేన ‘‘హదయ’’న్తి వుత్తం. తమేవ పరిసుద్ధట్ఠేన పణ్డరం, భవఙ్గం సన్ధాయేతం వుత్తం. యథాహ – ‘‘పభస్సరమిదం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తఞ్చ ఖో ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠ’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౯). తతో నిక్ఖన్తత్తా పన అకుసలమ్పి గఙ్గాయ నిక్ఖన్తా నదీ గఙ్గా వియ గోధావరితో నిక్ఖన్తా గోధావరీ వియ చ ‘‘పణ్డర’’న్త్వేవ వుత్తం.
మనో మనాయతనన్తి ఇధ పన మనోగ్గహణం మనస్సేవ ఆయతనభావదీపనత్థం. తేనేతం దీపేతి ‘‘నయిదం దేవాయతనం వియ మనస్స ఆయతనత్తా మనాయతనం, అథ ఖో మనో ఏవ ఆయతనం మనాయతన’’న్తి. తత్థ నివాసట్ఠానట్ఠేన ఆకరట్ఠేన సమోసరణట్ఠానట్ఠేన సఞ్జాతిదేసట్ఠేన కారణట్ఠేన చ ఆయతనం వేదితబ్బం. తథా హి లోకే ‘‘ఇస్సరాయతనం, వాసుదేవాయతన’’న్తిఆదీసు నివాసట్ఠానం ‘‘ఆయతన’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘సువణ్ణాయతనం, రజతాయతన’’న్తిఆదీసు ఆకరో. సాసనే పన ‘‘మనోరమే ఆయతనే, సేవన్తి నం విభఙ్గమా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౩౮) సమోసరణట్ఠానం. ‘‘దక్ఖిణాపథో గున్నం ఆయతన’’న్తిఆదీసు సఞ్జాతిదేసో. ‘‘తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతిఆయతనే’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౧౦౨; ౫.౨౩; మ. ని. ౩.౧౫౮) కారణం. ఇధ పన సఞ్జాతిదేసట్ఠేన సమోసరణఠానట్ఠేన కారణట్ఠేనాతి తిధాపి వట్టతి.
ఫస్సాదయో హి ధమ్మా ఏత్థ సఞ్జాయన్తీతి సఞ్జాతిదేసట్ఠేనపి ఏతం ఆయతనం. బహిద్ధా రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బా ఆరమ్మణభావేనేత్థ ఓసరన్తీతి సమోసరణఠానట్ఠేనపి ఆయతనం. ఫస్సాదీనం పన సహజాతాదిపచ్చయట్ఠేన కారణత్తా కారణట్ఠేనపి ఆయతనన్తి వేదితబ్బం. తదేవ మననలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, మనో ఏవ ఇన్ద్రియం మనిన్ద్రియం.
విజానాతీతి విఞ్ఞాణం. విఞ్ఞాణమేవ ఖన్ధో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో. తస్స రాసిఆదివసేన అత్థో వేదితబ్బో. ‘‘మహాఉదకక్ఖన్ధోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తి (అ. ని. ౪.౫౧) ఏత్థ హి రాసట్ఠేన ఖన్ధో వుత్తో. ‘‘సీలక్ఖన్ధో సమాధిక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౫౫౫) గుణట్ఠేన. ‘‘అద్దసా ఖో భగవా మహన్తం దారుక్ఖన్ధ’’న్తి (సం. ని. ౪.౨౪౧-౨౪౨) ఏత్థ పణ్ణత్తిమత్తట్ఠేన. ఇధ పన రుళ్హితో ఖన్ధో వుత్తో. రాసట్ఠేన హి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స ఏకదేసో ఏకం విఞ్ఞాణం. తస్మా యథా రుక్ఖస్స ఏకదేసం ఛిన్దన్తో ‘‘రుక్ఖం ఛిన్దతీ’’తి వుచ్చతి, ఏవమేవ విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స ఏకదేసభూతం ఏకమ్పి విఞ్ఞాణం రూళ్హితో ‘‘విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి వుత్తం.
తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి తేసం ఫస్సాదీనం ధమ్మానం అనుచ్ఛవికా మనోవిఞ్ఞాణధాతు. ఇమస్మిఞ్హి పదే ఏకమేవ చిత్తం మిననట్ఠేన మనో, విజాననట్ఠేన విఞ్ఞాణం, సభావట్ఠేన నిస్సత్తట్ఠేన వా ధాతూతి తీహి నామేహి వుత్తం. సహగతోతి అవిజహితో. సహజాతోతి సద్ధిం నిగ్గతో. సంసట్ఠోతి సంసగ్గో హుత్వా ఠితో. సమ్పయుత్తోతి సమం పకారేహి యుత్తో. కతమేహి పకారేహీతి? ఏకుప్పాదాదీహి. నత్థి కేచి ధమ్మా కేహిచి ధమ్మేహి సమ్పయుత్తాతి? ఆమన్తా. ఇతి హి ఇమస్స పఞ్హస్స పటిక్ఖేపే ‘‘నను అత్థి కేచి ధమ్మా కేహిచి ధమ్మేహి సహగతా సహజాతా సంసట్ఠా ఏకుప్పాదా ఏకనిరోధా ఏకవత్థుకా ఏకారమ్మణా’’తి (కథా. ౪౭౩) ఏవం ఏకుప్పాదతాదీనం వసేన సమ్పయోగత్థో వుత్తో. ఇతి ఇమేహి ఏకుప్పాదతాదీహి సమం పకారేహి యుత్తో సమ్పయుత్తో. ఏకుప్పాదోతి ఏకతో ఉప్పన్నో, న వినాతి అత్థో. ఏకనిరోధోతి ఏకతో నిరోధో. ఏకవత్థుకోతి హదయవత్థువసేన ఏకవత్థుకో. ఏకారమ్మణోతి రూపాదివసేన ఏకారమ్మణో.
ఏత్థ సహగతసద్దో తబ్భావే, వోకిణ్ణే, ఆరమ్మణే, నిస్సయే, సంసట్ఠేతి పఞ్చసు అత్థేసు దిస్సతి జినవచనే. ‘‘యాయం తణ్హా పోనోభవికా నన్దిరాగసహగతా’’తి (మహావ. ౧౪; విభ. ౨౦౩; మ. ని. ౩.౩౭౪; సం. ని. ౫.౧౦౮౧; పటి. మ. ౨.౩౦) ఏత్థ తబ్భావే వేదితబ్బో, నన్దిరాగభూతాతి అత్థో. ‘‘యా, భిక్ఖవే, వీమంసా కోసజ్జసహగతా కోసజ్జసమ్పయుత్తా’’తి (సం. ని. ౫.౮౩౨) ఏత్థ వోకిణ్ణే, అన్తరన్తరా ఉప్పజ్జమానేన కోసజ్జేన వోకిణ్ణాతి అయమేత్థ అత్థో. ‘‘లాభీ హోతి రూపసహగతానం వా సమాపత్తీనం అరూపసహగతానం వా సమాపత్తీన’’న్తి (పు. ప. ౩-౬) ఏత్థ ఆరమ్మణే, రూపారమ్మణానం అరూపారమ్మణానన్తి అత్థో. ‘‘అట్ఠికసఞ్ఞాసహగతం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౮) ఏత్థ నిస్సయే, అట్ఠికసఞ్ఞం నిస్సాయ అట్ఠికసఞ్ఞం భావేత్వా పటిలద్ధన్తి అత్థో. ‘‘ఇదం సుఖం ఇమాయ పీతియా సహగతం హోతి సహజాతం సమ్పయుత్త’’న్తి (విభ. ౫౭౮) ఏత్థ సంసట్ఠే, సంమిస్సన్తి అత్థో. ఇమస్మిమ్పి ఠానే సంసట్ఠే ఆగతో.
సహజాతసద్దో ‘‘సహజాతం పురేజాతం పచ్ఛాజాత’’న్తి (పట్ఠ. ౧.౧.౪౩౫) ఏత్థ వియ సహజాతే. సంసట్ఠసద్దో ‘‘గిహీహి సంసట్ఠో’’తి చ, ‘‘ఏవం సంసట్ఠో, భన్తే’’తి (సం. ని. ౩.౩) చాతి ఏవమాదీసు సంసగ్గే. ‘‘కిసే థూలే వివజ్జేత్వా సంసట్ఠా యోజితా హయా’’తి (జా. ౨.౨౨.౭౦) ఏత్థ సదిసే.
‘‘పుచిమన్దపరివారో, అమ్బో తే దధివాహన;
మూలం మూలేన సంసట్ఠం, సాఖా సాఖా నిసేవరే’’తి. (జా. ౧.౨.౭౨) –
ఏత్థ ఉపచితే. ‘‘చిత్తసంసట్ఠా ధమ్మా’’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౫౯) ఏత్థ చిత్తసమ్పయుత్తధమ్మే. ఇధ పన యో ఫలప్పదానే అవియోగధమ్మో వినిబ్భోగం అకత్వా ఏకుప్పాదాదిధమ్మో హుత్వా ‘‘సమ్పయుత్తో’’తి వుచ్చతి. తంవిసయో. అథ వా ‘‘సహగతో’’తి వత్వా పచ్ఛతో పచ్ఛతో ఆగతసుత్తేన వియ సో న హోతీతి దస్సేతుం ‘‘సహజాతో’’తి వుత్తం. ఏకతో ఉప్పన్నరూపారూపం వియ సోపి న హోతీతి దస్సేతుం ‘‘సంసట్ఠో’’తి వుత్తం.
ఖీరోదకం వియ చ సోపి న హోతీతి దస్సేతుం ‘‘సమ్పయుత్తో’’తి వుత్తం. వినిబ్భోగం కాతుం అసక్కుణేయ్యట్ఠేన హి సహుప్పన్నా ధమ్మా సమ్పయుత్తాపి అత్థి ఖీరతేలం వియ. తథా విప్పయుత్తాపి ఖీరతో అపనీతం నవనీతం వియ. ఏవం లక్ఖణసమ్పయుత్తో ఏకుప్పాదాదిలక్ఖణోయేవ హోతీతి దస్సేతుం ‘‘ఏకుప్పాదో’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ ఏకుప్పాదసహజాతానం కిం నానత్తం? ఉప్పాదే అన్తరవిరహితో ఏకుప్పాదో. ఖీరకాలముత్తస్సాపి దధినో మథనే మథనే పాకటం నవనీతం వియ పురేభత్తపచ్ఛాభత్తవసేన ఏకదివసమేవ జాతో వియ సో న హోతీతి దస్సేతుం ఏకక్ఖణే నిబ్బత్తోతి సహజాతో. ఏకవత్థుకోతి పతిట్ఠట్ఠేన ఏకపరిచ్ఛేదేన ఏకవత్థుకో, ద్విన్నం భిక్ఖూనం ఏకవత్థుకతా వియ ఠానన్తరవిరహితో. ఏకారమ్మణోతి అనియతేకారమ్మణో న చక్ఖువిఞ్ఞాణం వియాతి ఏవమేకే వణ్ణయన్తి.
మచ్చోతి మూలపదం. రూపాదీసు సత్తో లగ్గో లగ్గితోతి సత్తో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సత్తో సత్తోతి, భన్తే, వుచ్చతి, కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, ‘సత్తో’తి వుచ్చతీతి? రూపే ఖో, రాధ, యో ఛన్దో యో రాగో యా నన్దీ యా తణ్హా, తత్ర సత్తో తత్ర విసత్తో, తస్మా ‘సత్తో’తి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౩.౧౬౧; మహాని. ౭). సత్తయోగేన వా సత్తో. సుగతిదుగ్గతిం నరతీతి నరో. మనునో పుత్తోతి మానవో. ఉపకరణేన సయం పోసయతీతి పోసో. పుం వుచ్చతి నిరయో, తం గలతీతి పుగ్గలో. జీవితిన్ద్రియం ధారేతీతి జీవో. చుతితో జాతిం గచ్ఛతీతి జాగు. జియతీతి జన్తు. ఇన్ద్రియేన గచ్ఛతీతి ఇన్దగు. అథ వా ఇన్దభూతేన కమ్మునా గచ్ఛతీతి ఇన్దగు. ‘‘హిన్దగూ’’తిపి పాళి. హిన్దన్తి మరణం, తం గచ్ఛతీతి హిన్దగు. మనుతో జాతోతి మనుజో. యం సాదియతీతి యం రూపాదిం అస్సాదియతి. సేసం వుత్తనయమేవ. ఇతో పరం వుత్తమత్థం నిగమేన్తో తేనాహ భగవా –
‘‘కామం కామయమానస్స…పే… లద్ధా మచ్చో యదిచ్ఛతీ’’తి;
ఇతో పరం ఏత్తకమ్పి అవత్వా విసేసమత్తమేవ వక్ఖామ.
౨. తస్స చే కామయానస్సాతి తస్స పుగ్గలస్స కామే ఇచ్ఛమానస్స, కామేన వా యాయమానస్స. ఛన్దజాతస్సాతి జాతతణ్హస్స. జన్తునోతి సత్తస్స. తే కామా పరిహాయన్తీతి తే కామా పరిహాయన్తి చే. సల్లవిద్ధోవ రుప్పతీతి అథ సో అయోమయాదినా సల్లేన విద్ధో వియ పీళీయతి. ఇతో పరం వుత్తం వజ్జేత్వా అవుత్తేసు యం యం అనుత్తానం, తం తదేవ కథయిస్సామి.
చక్ఖుపీణనం ఆరమ్మణం పాపుణనవసేన యాయతి గచ్ఛతి. దస్సనీయవసేన పియత్తం ఆరమ్మణవసేన అప్పాపేతీతి నియ్యతి. సవనీయం హుత్వా కణ్ణసోతపీణనం ఆరమ్మణవసేన పరికడ్ఢతీతి వుయ్హతి. సరితబ్బం హుత్వా చిత్తపీణనం ఆరమ్మణవసేన గహేత్వా ఉపసంహరీయతీతి సంహరీయతి. యథాతి ఓపమ్మత్థే నిపాతో. హత్థినా యాయతి గచ్ఛతీతి హత్థియానేన వా, వాఇతి వికప్పత్థే. అస్సేన యాయతి గచ్ఛతీతి అస్సయానేన వా. గోయుత్తం వయ్హాదియానం గోయానం, తేన గోయానేన. అజయానాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇట్ఠవసేన జాతో సఞ్జాతో.
ఆరమ్మణపియత్తవసేన నిబ్బత్తో అభినిబ్బత్తో. ఆరమ్మణమనాపభావేన పాతుభూతో. అథ వా కామరాగవసేన జాతో సఞ్జాతో. కామనన్దివసేన నిబ్బత్తో అభినిబ్బత్తో. కామతణ్హావసేన కామసినేహవసేన కామచ్ఛన్దవసేన కామపరిళాహవసేన చ పాతుభూతోతి వేదితబ్బో.
తే వా కామా పరిహాయన్తీతి తే వత్థుకామాదయో పరిహాయన్తి విగచ్ఛన్తి. సో వా కామేహి పరిహాయతీతి ఏసో ఖత్తియాదిపుగ్గలో వత్థుకామాదికామేహి పరిహాయతి విగచ్ఛతి ‘‘పుబ్బేవ మచ్చం విజహన్తి భోగా, మచ్చో ధనే పుబ్బతరం జహాతీ’’తి (జా. ౧.౫.౨) ఏవమాదీసు వియ. కథన్తి కేన పకారేన. తిట్ఠన్తస్సేవాతి ధరన్తస్సేవ. తే భోగేతి తే వత్థుకామాదయో భోగే. రాజానో వాతి పథబ్యాదిరాజానో. హరన్తీతి గహేత్వా గచ్ఛన్తి, అపహరన్తి వా. చోరా వాతి సన్ధిచ్ఛేదాదికా. అగ్గి వాతి దావగ్గిఆది. దహతీతి ఝాపేతి భస్మం కరోతి. ఉదకం వాతి ఓఘాదిఉదకం. వహతీతి గహేత్వా మహాసముద్దం పాపేతి. అప్పియా వాతి అకన్తా అమనాపా. దాయాదా హరన్తీతి దాయజ్జవిరహితా అస్సామికా హరన్తి. నిహితం వాతి నిధానం కత్వా ఠపితం. నాధిగచ్ఛతీతి న విన్దతి న పటిలభతి, న పస్సతీతి అత్థో. దుప్పయుత్తాతి విసమపయోగేన యోజితా కసివాణిజ్జాదికమ్మన్తా. భిజ్జన్తీతి భేదం పాపుణన్తి, న పవత్తన్తీతి అత్థో. ‘‘భఞ్జన్తి రథం అయానకా’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౧.౨౯౬) సమ్భవో వేదితబ్బో.
కులే వా కులఙ్గారో ఉప్పజ్జతీతి ఖత్తియాదికులే కులఝాపకో కులే అన్తిమపురిసో నిబ్బత్తతి. ‘‘కులఙ్కరో’’తిపి పాళి. యో తే భోగే వికిరతీతి యో ఏసో కులే పచ్ఛిమకో తే హిరఞ్ఞాదికే భోగే ఖేపేతి. విధమతీతి వియోగం కరోతి, దూరే ఖిపతి. విద్ధంసేతీతి నాసేతి అదస్సనం గమేతి. అథ వా ఇత్థిధుత్తో హుత్వా వికిరతి. సురాధుత్తో హుత్వా విధమతి. అక్ఖధుత్తో హుత్వా విద్ధంసేతి. వికిరతి వా ఉప్పన్నం ఆయం అజాననేన. విధమతి విస్సజ్జనముఖం అజాననేన. విద్ధంసేతి ఠపితట్ఠానే ఆరక్ఖం అసంవిధానేనాతి ఏవమాదినా యోజేతబ్బం.
అనిచ్చతాయేవ అట్ఠమీతి వినాసభావో ఏవ అట్ఠమో. హాయన్తీతి అదస్సనం యన్తి. పరిహాయన్తీతి న పున పఞ్ఞాయన్తి. పరిధంసేన్తీతి ఠానతో అపగచ్ఛన్తి. పరిపతన్తీతి పగ్ఘరన్తి. అన్తరధాయన్తీతి అన్తరధానం అదస్సనం గచ్ఛన్తి. విప్పలుజ్జన్తీతి చుణ్ణవిచుణ్ణా హుత్వా అపగచ్ఛన్తి.
తిట్ఠన్తేవ తే భోగేతి తేసం ధనానం ఠితకాలే ‘‘తిట్ఠన్తే నిబ్బుతే చాపీ’’తి ఏవమాదీసు (వి. వ. ౮౦౬) వియ. సోతి సో భోగసామికో పుగ్గలో. చవతి దేవలోకతో. మరతి మనుస్సలోకతో. విప్పలుజ్జతి నాగసుపణ్ణాదిలోకతో. అథ వా హాయతి ధఞ్ఞకోట్ఠాగారవసేన. పరిహాయతి ధనకోట్ఠాగారవసేన. పరిధంసతి బలిబద్దహత్థిఅస్సాదివసేన. పరిపతతి దాసిదాసవసేన. అన్తరధాయతి దారాభరణవసేన. నస్సతి ఉదకాదివసేనాతి ఏకే వణ్ణయన్తి.
అయోమయేనాతి కాళలోహాదినిబ్బత్తేన. సల్లేనాతి కణ్డేన. అట్ఠిమయేనాతి మనుస్సట్ఠిం ఠపేత్వా అవసేసేన. దన్తమయేనాతి హత్థిదన్తాదినా. విసాణమయేనాతి గోవిసాణాదినా. కట్ఠమయేనాతి వేళుకట్ఠాదినా. విద్ధోతి వుత్తప్పకారసల్లానం అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన పహటో. రుప్పతీతి వికిరతి, వికారం ఆపజ్జతి. కుప్పతీతి చలతి, కోపం ఉప్పాదేతి. ఘట్టీయతీతి ఘట్టితో హోతి. పీళీయతీతి పీళితో హోతి, లద్ధప్పహారో కుప్పతి. ‘‘తతియదివసే సలాకం పవేసేత్వా ధోవనకాలే ఘట్టీయతి. ఖారప్పదానే పీళీయతి. పహారధోవనే వా రుప్పతి. తస్మిం దుక్ఖుప్పాదనే కుప్పతి. సలాకపవేసనే పీళీయతి. ఖారప్పదానే ఘట్టీయతీ’’తి ఏవమేకే వణ్ణయన్తి.
బ్యాధితోతి లద్ధప్పహారో హుత్వా పీళితో. దోమనస్సితోతి దోమనస్సప్పత్తో. విపరిణామఞ్ఞథాభావాతి పకతిభావం జహిత్వా అఞ్ఞథాభావం ఉపనీతేన, అన్తోసోసాది సోకో చ వాచావిప్పలాపో పరిదేవో చ కాయపీళనాది దుక్ఖఞ్చ చిత్తపీళనాది దోమనస్సఞ్చ భుసో ఆయాసో ఉపాయాసో చ. ఏతే వుత్తప్పకారా సోకాదయో ఉప్పజ్జన్తి సముదాచారం గచ్ఛన్తి.
౩. తతియగాథాయం సఙ్ఖేపత్థో – యో పన ఇమే కామే తత్థ ఛన్దరాగవిక్ఖమ్భనేన వా సముచ్ఛేదేన వా అత్తనో పాదేన సప్పస్స సిరం వియ పరివజ్జేతి, సో భిక్ఖు సబ్బలోకం విప్ఫారేత్వా ఠితత్తా లోకే విసత్తికాసఙ్ఖాతం తణ్హం సతో హుత్వా సమతివత్తతీతి.
యోతి విభజితబ్బం పదం. యో యాదిసోతిఆదీని తస్స విభజనపదాని. ఏత్థ చ యస్మా యోతి అత్థపదం. తఞ్చ అనియమేన పుగ్గలం దీపేతి. తస్మా తస్స అత్థం దస్సేన్తో అనియమేన పుగ్గలదీపకం యో-సద్దమేవ ఆహ. తస్మా ఏత్థ ఏవమత్థో వేదితబ్బో – యోతి యో కోచీతి. యస్మా యో యో కోచి నామ, సో అవస్సం యథాలిఙ్గయథాయుత్తయథావిహితయథాప్పకారయంఠానపత్తయంధమ్మసమన్నాగతవసేన ఏకేనాకారేన పఞ్ఞాయతి, తస్మా తం తత్థ ఞాపేతుం తం భేదం పకాసేన్తో ‘‘యాదిసో’’తిఆదిమాహ. తత్థ యాదిసోతి లిఙ్గవసేన యాదిసో వా తాదిసో వా హోతు, దీఘో వా రస్సో వా కాళో వా ఓదాతో వా మఙ్గురచ్ఛవి వా కిసో వా థూలో వాతి అత్థో.
యథాయుత్తోతి యోగవసేన యేన వా తేన వా యుత్తో హోతు, నవకమ్మయుత్తో వా ఉద్దేసయుత్తో వా వాసధురయుత్తో వాతి అత్థో. యథావిహితోతి యథాఠపితో నవకమ్మాధిట్ఠాయికాదివసేన. యథాపకారోతి యథాపకారేన పతిట్ఠితో పదీపనాయకాదివసేన. యంఠానప్పత్తోతి యం ఠానన్తరం పత్తో సేనాపతిసేట్ఠిట్ఠానాదివసేన. యంధమ్మసమన్నాగతోతి యేన ధమ్మేన ఉపాగతో ధుతఙ్గాదివసేన.
విక్ఖమ్భనతో వాతి ఉపచారప్పనాసమాధీతి కిలేసానం దూరీకరణతో వా ఘటప్పహారేన సేవాలానం వియ. సముచ్ఛేదతో వాతి పున అప్పవత్తిం కత్వా అచ్చన్తతో మగ్గేన కిలేసానం ఉచ్ఛిన్నమూలతో పహానవసేన సముచ్ఛేదతో వా. అట్ఠికఙ్కలూపమా కామాతిఆదీని ఏకాదస పదాని విపస్సనావసేన వుత్తాని.
బుద్ధానుస్సతిం భావేన్తోపీతిఆదీని ఛ పదాని మరణస్సతిం భావేన్తోపి, ఉపసమానుస్సతిం భావేన్తోపీతి ఇమాని చ ఉపచారజ్ఝానవసేన వుత్తాని. ఆనాపానస్సతిం భావేన్తోపి, కాయగతాసతిం భావేన్తోపి, పఠమం ఝానం భావేన్తోపీతిఆదీని నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం భావేన్తోపీతి పరియోసానాని అప్పనాజ్ఝానవసేన వుత్తాని. తత్థ అట్ఠికఙ్కలూపమా కామాతి సునిక్కన్తం నిక్కన్తం నిమ్మంసం లోహితమక్ఖితం అట్ఠికఙ్కలం ఉపమా ఏతేసం కామానన్తి అట్ఠికఙ్కలూపమా కామా. అప్పస్సాదట్ఠేనాతి ‘‘అప్పం పరిత్తం సుఖస్సాదం ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’’తి దస్సనట్ఠేన. పస్సన్తోతి ‘‘యావదేవ పన సో కుక్కురో కిలమథస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సా’’తి ఞాణచక్ఖునా పస్సన్తో. పరివజ్జేతీతి దూరఙ్గమేతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘సేయ్యథాపి, గహపతి, కుక్కురో జిఘచ్ఛాదుబ్బల్యపరేతో గోఘాతకసూనం పచ్చుపట్ఠితో అస్స, తమేనం దక్ఖో గోఘాతకో వా గోఘాతకన్తేవాసీ వా అట్ఠికఙ్కలం సునిక్కన్తం నిక్కన్తం నిమ్మంసం లోహితమక్ఖితం ఉపసుమ్భేయ్య. తం కిం మఞ్ఞసి, గహపతి, అపి ను ఖో సో కుక్కురో అమ్హం అట్ఠికఙ్కలం సునిక్కన్తం నిక్కన్తం నిమ్మంసం లోహితమక్ఖితం పలేహన్తో జిఘచ్ఛాదుబ్బల్యం పటివినేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అదుఞ్హి, భన్తే, అట్ఠికఙ్కలం సునిక్కన్తం నిక్కన్తం నిమ్మంసం లోహితమక్ఖితం, యావదేవ పన సో కుక్కురో కిలమథస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘అట్ఠికఙ్కలూపమా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’తి. ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా యాయం ఉపేక్ఖా నానత్తా నానత్తసితా, తం అభినివజ్జేత్వా యాయం ఉపేక్ఖా ఏకత్తా ఏకత్తసితా, యత్థ సబ్బసో లోకామిసుపాదానా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి, తమేవూపేక్ఖం భావేతీ’’తి (మ. ని. ౨.౪౨).
గిజ్ఝాదీహి సాధారణా మంసపేసి ఉపమా ఏతేసన్తి మంసపేసూపమా. బహూనం సాధారణట్ఠేన బహుసాధారణా. ఆదిత్తం తిణుక్కం ఉపమా ఏతేసన్తి తిణుక్కూపమా. అనుదహనట్ఠేనాతి హత్థాదిఝాపనట్ఠేన. సాధికపోరిసప్పమాణా వీతచ్చికానం వీతధూమానం అఙ్గారానం పూరా అఙ్గారకాసు ఉపమా ఏతేసన్తి అఙ్గారకాసూపమా. మహాపరిళాహట్ఠేనాతి మహన్తపరితాపనట్ఠేన. ఆరామరామణేయ్యాదికం సుపినం ఉపమా ఏతేసన్తి సుపినకూపమా. ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానట్ఠేనాతి అప్పత్వా, న ఉపగన్త్వా తిట్ఠనట్ఠేన. యాచితేన లద్ధం యానాదిభణ్డం ఉపమా ఏతేసన్తి యాచితకూపమా. తావకాలికట్ఠేనాతి అనిబన్ధనట్ఠేన. సమ్పన్నఫలరుక్ఖో ఉపమా ఏతేసన్తి రుక్ఖఫలూపమా. సమ్భఞ్జనపరిభఞ్జనట్ఠేనాతి సాఖాభఞ్జనట్ఠేన చేవ సమన్తతో భఞ్జిత్వా రుక్ఖపాతనట్ఠేన చ. అసి చ సూనా చ ఉపమా ఏతేసన్తి అసిసూనూపమా. అధికుట్టనట్ఠేనాతి ఛిన్దనట్ఠేన. సత్తిసూలం ఉపమా ఏతేసన్తి సత్తిసూలూపమా. వినివిజ్ఝనట్ఠేనాతి నిపతేత్వా గమనట్ఠేన. భయజననట్ఠేన సప్పసిరం ఉపమా ఏతేసన్తి సప్పసిరూపమా. సప్పటిభయట్ఠేనాతి సహ అభిముఖే భయట్ఠేన. దుక్ఖజననం అగ్గిక్ఖన్ధం ఉపమా ఏతేసన్తి అగ్గిక్ఖన్ధూపమా. మహాభితాపనట్ఠేనాతి మహన్తఅభితాపకాయపీళాఉప్పాదనట్ఠేనాతి కామం పరివజ్జేతీతి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘సేయ్యథాపి, గహపతి, గిజ్ఝో వా కఙ్కో వా కులలో వా మంసపేసిం ఆదాయ ఉడ్డీయేయ్య, తమేనం గిజ్ఝాపి కఙ్కాపి కులలాపి అనుపతిత్వా అనుపతిత్వా వితచ్ఛేయ్యుం విస్సజ్జేయ్యుం. తం కిం మఞ్ఞసి, గహపతి, సచే సో గిజ్ఝో వా కఙ్కో వా కులలో వా తం మంసపేసిం న ఖిప్పమేవ పటినిస్సజ్జేయ్య, సో తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛేయ్య, మరణమత్తం వా దుక్ఖ’’న్తి ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏవమేవ ఖో, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘మంసపేసూపమా కామా వుత్తా భగవతా…పే… తమేవూపేక్ఖం భావేతి. సేయ్యథాపి, గహపతి, పురిసో ఆదిత్తం తిణుక్కం ఆదాయ పటివాతం గచ్ఛేయ్య. తం కిం మఞ్ఞసి, గహపతి, సచే సో పురిసో తం ఆదిత్తం తిణుక్కం న ఖిప్పమేవ పటినిస్సజ్జేయ్య, తస్స సా ఆదిత్తా తిణుక్కా హత్థం వా దహేయ్య, బాహుం వా దహేయ్య, అఞ్ఞతరం వా అఞ్ఞతరం వా అఙ్గపచ్చఙ్గం దహేయ్య, సో తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛేయ్య, మరణమత్తం వా దుక్ఖ’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏవమేవ ఖో, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘తిణుక్కూపమా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా…పే… తమేవూపేక్ఖం భావేతి. సేయ్యథాపి, గహపతి, అఙ్గారకాసు సాధికపోరిసా పూరా అఙ్గారానం వీతచ్చికానం వీతధూమానం. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య జీవితుకామో అమరితుకామో సుఖకామో దుక్ఖప్పటిక్కూలో, తమేనం ద్వే బలవన్తో పురిసా నానాబాహాసు గహేత్వా అఙ్గారకాసుం ఉపకడ్ఢేయ్యుం. తం కిం మఞ్ఞసి గహపతి, అపి ను సో పురిసో ఇతి చితి చేవ కాయం సన్నామేయ్యా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్సహేతు’’? ‘‘విదితఞ్హి, భన్తే, తస్స పురిసస్స ‘ఇమఞ్చ అహం అఙ్గారకాసుం పపతిస్సామి, తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛిస్సామి మరణమత్తం వా దుక్ఖ’’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో గహపతి అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘అఙ్గారకాసూపమా కామా వుత్తా భగవతా…పే… తమేవూపేక్ఖం భావేతి. సేయ్యథాపి, గహపతి, పురిసో సుపినకం పస్సేయ్య ఆరామరామణేయ్యకం వనరామణేయ్యకం భూమిరామణేయ్యకం పోక్ఖరణిరామణేయ్యకం, సో పటిబుద్ధో న కిఞ్చి పటిపస్సేయ్య. ఏవమేవ ఖో, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘సుపినకూపమా కామా వుత్తా భగవతా…పే… తమేవూపేక్ఖం భావేతి. సేయ్యథాపి, గహపతి, పురిసో యాచితకం భోగం యాచిత్వా యానం వా పోరిసేయ్యం పవరమణికుణ్డలం. సో తేహి యాచితకేహి భోగేహి పురక్ఖతో పరివుతో అన్తరాపణం పటిపజ్జేయ్య. తమేనం జనో దిస్వా ఏవం వదేయ్య ‘భోగీ వత భో పురిసో, ఏవం కిర భో భోగినో భోగాని భుఞ్జన్తీ’తి. తమేనం సామికా యత్థ యత్థేవ తాని పస్సేయ్యుం, తత్థ తత్థేవ తాని హరేయ్యుం. తం కిం మఞ్ఞసి, గహపతి, అలం ను ఖో తస్స పురిసస్స అఞ్ఞథత్తాయా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్సహేతు’’? ‘‘సామినో హి, భన్తే, తాని హరన్తీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘యాచితకూపమా కామా వుత్తా భగవతా…పే… తమేవూపేక్ఖం భావేతి. సేయ్యథాపి, గహపతి, గామస్స వా నిగమస్స వా అవిదూరే తిబ్బో వనసణ్డో, తత్రస్స రుక్ఖో సమ్పన్నఫలో చ ఉపపన్నఫలో చ. న చస్సు కానిచి ఫలాని భూమియం పతితాని. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఫలత్థికో ఫలగవేసీ ఫలపరియేసనం చరమానో. సో తం వనసణ్డం అజ్ఝోగాహేత్వా తం రుక్ఖం పస్సేయ్య సమ్పన్నఫలఞ్చ ఉపపన్నఫలఞ్చ. తస్స ఏవమస్స ‘అయం ఖో రుక్ఖో సమ్పన్నఫలో చ ఉపపన్నఫలో చ, నత్థి చ కానిచి ఫలాని భూమియం పతితాని, జానామి ఖో పనాహం రుక్ఖం ఆరోపితుం. యంనూనాహం ఇమం రుక్ఖం ఆరోహిత్వా యావదత్థఞ్చ ఖాదేయ్యం, ఉచ్ఛఙ్గఞ్చ పూరేయ్య’న్తి? సో తం రుక్ఖం ఆరోహిత్వా యావదత్థఞ్చ ఖాదేయ్య, ఉచ్ఛఙ్గఞ్చ పూరేయ్య. అథ దుతియో పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఫలత్థికో ఫలగవేసీ ఫలపరియేసనం చరమానో తిణ్హం కుఠారిం ఆదాయ. సో తం వనసణ్డం అజ్ఝోగాహేత్వా తం రుక్ఖం పస్సేయ్య సమ్పన్నఫలఞ్చ ఉపపన్నఫలఞ్చ. తస్స ఏవమస్స ‘అయం ఖో రుక్ఖో సమ్పన్నఫలో చ ఉపపన్నఫలో చ, నత్థి చ కానిచి ఫలాని భూమియం పతితాని, న ఖో పనాహం జానామి రుక్ఖం ఆరోహితుం. యంనూనాహం ఇమం రుక్ఖం మూలతో ఛేత్వా యావదత్థఞ్చ ఖాదేయ్యం, ఉచ్ఛఙ్గఞ్చ పూరేయ్య’న్తి. సో తం రుక్ఖం మూలతోవ ఛిన్దేయ్య. తం కిం మఞ్ఞసి, గహపతి, అముకో సో పురిసో పఠమం రుక్ఖం ఆరూళ్హో, సచే సో న ఖిప్పమేవ ఓరోహేయ్య, తస్స సో రుక్ఖో పపతన్తో హత్థం వా భఞ్జేయ్య పాదం వా భఞ్జేయ్య అఞ్ఞతరం వా అఞ్ఞతరం వా అఙ్గపచ్చఙ్గం భఞ్జేయ్య, సో తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛేయ్య, మరణమత్తం వా దుక్ఖ’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏవమేవ ఖో, గహపతి, అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘రుక్ఖఫలూపమా కామా వుత్తా భగవతా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’తి. ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా యాయం ఉపేక్ఖా నానత్తా నానత్తసితా, తం అభినివజ్జేత్వా యాయం ఉపేక్ఖా ఏకత్తా ఏకత్తసితా. యత్థ సబ్బసో లోకామిసూపాదానా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి. తమేవూపేక్ఖం భావేతీ’’తి (మ. ని. ౨.౪౩-౪౮).
ఏవం అట్ఠికఙ్కలాదికఅగ్గిక్ఖన్ధూపమపరియోసానతో విపస్సనం దస్సేత్వా ఇదాని ఉపచారసమాధిం దస్సేన్తో ‘‘బుద్ధానుస్సతిం భావేన్తో’’తిఆదిమాహ.
తత్థ పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో సతి ఏవ అనుస్సతి. పవత్తితబ్బట్ఠానమ్హియేవ చ పవత్తత్తా సద్ధాపబ్బజితస్స కులపుత్తస్స అనురూపా సతీతిపి అనుస్సతి. బుద్ధం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి బుద్ధానుస్సతి. అరహతాదిబుద్ధగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం, తం బుద్ధానుస్సతిం. భావేన్తోతి వడ్ఢేన్తో బ్యూహేన్తో. ధమ్మం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి ధమ్మానుస్సతి, స్వాక్ఖాతతాదిధమ్మగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. సఙ్ఘం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి సఙ్ఘానుస్సతి, సుప్పటిపన్నతాదిసఙ్ఘగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. సీలం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి సీలానుస్సతి, అత్తనో అఖణ్డతాదిసీలగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. చాగం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి చాగానుస్సతి, అత్తనో ముత్తచాగతాదిచాగగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. దేవతా ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి దేవతానుస్సతి, దేవతా సక్ఖిట్ఠానే ఠపేత్వా అత్తనో సద్ధాదిగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. ఆనాపానే ఆరబ్భ ఉప్పన్నా సతి ఆనాపానస్సతి, ఆనాపాననిమిత్తారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. మరణం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా సతి మరణస్సతి, ఏకభవపరియాపన్నజీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదసఙ్ఖాతమరణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం.
కుచ్ఛితానం కేసాదీనం పటిక్కూలానం ఆయత్తా ఆకరత్తా కాయోతి సఙ్ఖం గతే సరీరే గతా పవత్తా సతి కాయగతాసతి, తాదిసం వా కాయం గతా సతి ‘‘కాయగతసతీ’’తి వత్తబ్బే రస్సం అకత్వా ‘‘కాయగతాసతీ’’తి వుత్తం. కేసాదికేసు కాయకోట్ఠాసేసు పటిక్కూలనిమిత్తారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. ఉపసమం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి. ఉపసమానుస్సతి, సబ్బదుక్ఖూపసమారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం.
వితక్కవిచారపీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం పఠమజ్ఝానం భావేన్తో. పీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం దుతియజ్ఝానం భావేన్తో. సుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం తతియజ్ఝానం భావేన్తో. ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం చతుత్థజ్ఝానం భావేన్తో…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం భావేన్తోపి కామే పరివజ్జేతీతి.
విక్ఖమ్భనప్పహానం దస్సేత్వా ఇదాని సముచ్ఛేదేన కామానం పహానం దస్సేతుం ‘‘సోతాపత్తిమగ్గం భావేన్తోపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ మగ్గసోతస్స ఆపజ్జనం సోతాపత్తి, సోతాపత్తియా మగ్గో సోతాపత్తిమగ్గో. అపాయగమనీయే కామేతి యేహి అపాయం గచ్ఛన్తి, తే అపాయగమనీయే కామే సముచ్ఛేదతో సోతాపత్తిమగ్గం భావేన్తో పరివజ్జేతి. పటిసన్ధివసేన సకింయేవ ఇమం లోకం ఆగచ్ఛతీతి సకదాగామీ, తస్స మగ్గో సకదాగామిమగ్గో. తం మగ్గం భావేన్తో. ఓళారికేతి పరిళాహప్పత్తే. పటిసన్ధివసేనేవ కామభవం నాగచ్ఛతీతి అనాగామీ, తస్స మగ్గో అనాగామిమగ్గో. తం మగ్గం భావేన్తో. అనుసహగతేతి సుఖుమభావప్పత్తే. కిలేసేహి ఆరకత్తా, కిలేసారీనం హతత్తా, సంసారచక్కస్స అరానం హతత్తా, పాపకరణే రహాభావా, పచ్చయాదీనం అరహత్తా చ అరహం, అరహతో భావో అరహత్తం. కిం తం? అరహత్తఫలం. అరహత్తస్స మగ్గో అరహత్తమగ్గో. తం అరహత్తమగ్గం భావేన్తో. సబ్బేన సబ్బన్తి సబ్బేనాకారేన సబ్బం. సబ్బథా సబ్బన్తి సబ్బప్పకారేన సబ్బం. అసేసం నిస్సేసన్తి నిరవసేసం గన్ధమత్తమ్పి అట్ఠపేత్వా. అథ వా సబ్బేన సబ్బం మూలవసేన. సబ్బథా సబ్బం ఆకారనిప్పదేసవసేన. అసేసం నిస్సేసం భావనానిప్పదేసవసేన. తథా పురిమేన దుచ్చరితాభావేన. దుతియేన పరియుట్ఠానాభావేన. తతియేన అనుసయాభావేన ఏవమేకే వణ్ణయన్తి.
సప్పో వుచ్చతి అహీతి యో కోచి సరన్తో గచ్ఛతి. కేనట్ఠేనాతి కేన అత్థేన. సంసప్పన్తో గచ్ఛతీతి యస్మా సమ్మా సంసరన్తో గచ్ఛతీతి సప్పో. భుజన్తోతి వఙ్కవఙ్కో హుత్వా. పన్నసిరోతి నిపన్నసీసో హుత్వా. సిరేన సుపతీతి సీసం భోగన్తరే కత్వా సుపనభావేన సిరసా సుపతీతి సరీసపో. బిలే సయతీతి బిలాసయో. ‘‘బిలసయో’’తిపి పాళి, తం సున్దరం. గుహాయం సేతీతి గుహాసయో. దాఠా తస్స ఆవుధోతి తస్స సప్పస్స దువే దాఠా పహరణసత్థసఙ్ఖాతో ఆవుధో. విసం తస్స ఘోరన్తి తస్స సప్పస్స బ్యాపకసఙ్ఖాతం విసం దారుణం కక్ఖళం. జివ్హా తస్స దువిధాతి తస్స సప్పస్స ద్వేధా జివ్హా. ద్వీహి జివ్హాహి రసం సాయతీతి దువిధాహి జివ్హాహి రసం జానాతి అస్సాదం విన్దతి సాదియతీతి. జీవితుం కామయతీతి జీవితుకామో. అమరితుం కామయతీతి అమరితుకామో. సుఖం కామయతీతి సుఖకామో. దుక్ఖప్పటిక్కూలోతి దుక్ఖం అనిచ్ఛమానో. పాదేనాతి అత్తనో పాదేన. సప్పసిరన్తి సప్పస్స సీసం. వజ్జేయ్యాతి దూరతో వజ్జేయ్య. వివజ్జేయ్యాతి తస్స పమాణేన. పరివజ్జేయ్యాతి సమన్తతో. అభినివజ్జేయ్యాతి చతుత్థప్పమాణేన. అథ వా పురిమేన సీసతో. దుతియతతియేన ద్వీహి పస్సేహి. చతుత్థేన పచ్ఛతో. ‘‘కామే పన అప్పత్తస్స పరియేసనమూలదుక్ఖవత్థుభావేన వజ్జేయ్య. పత్తస్స ఆరక్ఖమూలదుక్ఖవత్థుభావేన వివజ్జేయ్య. అఞ్ఞాణపరిళాహదుక్ఖవత్థుభావేన పరివజ్జేయ్య. వినాసముఖే పియవిప్పయోగదుక్ఖవత్థుభావేన అభినివజ్జేయ్యా’’తి ఏవమేకే వణ్ణయన్తి.
రఞ్జనవసేన రాగో. బలవరఞ్జనట్ఠేన సారాగో. విసయే సత్తానం అను అను నయనతో అనునయో. అనురుజ్ఝతీతి అనురోధో, కామేతీతి అత్థో. యత్థ కత్థచి భవే సత్తా ఏతాయ నన్దన్తీతి నన్దీ, సయం వా నన్దతీతి నన్దీ. నన్దీ చ సా రఞ్జనట్ఠేన రాగో చాతి నన్దిరాగో. తత్థ ఏకస్మిం ఆరమ్మణే సకిం ఉప్పన్నా తణ్హా నన్దీ, పునప్పునం ఉప్పజ్జమానా నన్దిరాగోతి వుచ్చతి. చిత్తస్స సారాగోతి యో హేట్ఠా ‘‘బలవరఞ్జనట్ఠేన సారాగో’’తి వుత్తో, సో న సత్తస్స, చిత్తస్సేవ సారాగోతి అత్థో.
ఇచ్ఛన్తి ఏతాయ ఆరమ్మణానీతి ఇచ్ఛా. బహలకిలేసభావేన ముచ్ఛన్తి ఏతాయ పాణినోతి ముచ్ఛా. గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా గహణవసేన అజ్ఝోసానం. ఇమినా సత్తా గిజ్ఝన్తి గేధం ఆపజ్జన్తీతి గేధో. బహలట్ఠేన వా గేధో. ‘‘గేధం వా పన పవనసణ్డ’’న్తి హి బహలట్ఠేనేవ వుత్తం. అనన్తరపదం ఉపసగ్గవసేన వడ్ఢితం, సబ్బతోభాగేన వా గేధోతి పలిగేధో. సజ్జన్తి ఏతేనాతి సఙ్గో. లగ్గనట్ఠేన వా సఙ్గో. ఓసీదనట్ఠేన పఙ్కో. ఆకడ్ఢనవసేన ఏజా. ‘‘ఏజా ఇమం పురిసం పరికడ్ఢతి తస్స తస్సేవ భవస్స అభినిబ్బత్తియా’’తి హి వుత్తం. వఞ్చనట్ఠేన మాయా. వట్టస్మిం సత్తానం జననట్ఠేన జనికా. ‘‘తణ్హా జనేతి పురిసం, చిత్తమస్స విధావతీ’’తి (సం. ని. ౧.౫౫) హి వుత్తం. వట్టస్మిం సత్తే దుక్ఖేన సంయోజయమానా జనేతీతి సఞ్జననీ. ఘటనట్ఠేన సిబ్బినీ. అయఞ్హి వట్టస్మిం సత్తే చుతిపటిసన్ధివసేన సిబ్బతి ఘటేతి తున్నకారో వియ పిలోతికాయ పిలోతికం, తస్మా ‘‘ఘటనట్ఠేన సిబ్బినీ’’తి వుత్తా. అనేకప్పకారం విసయజాలం తణ్హావిప్ఫన్దితనివేససఙ్ఖాతం వా జాలమస్సా అత్థీతి జాలినీ.
ఆకడ్ఢనట్ఠేన సీఘసోతా సరితా వియాతి సరితా. అల్లట్ఠేన వా సరితా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సరితాని సినేహితాని చ సోమనస్సాని భవన్తి జన్తునో’’తి (ధ. ప. ౩౪౧). అల్లాని చేవ సినిద్ధాని చాతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. అనయబ్యసనాపాదనట్ఠేన కుమ్మానుబన్ధసుత్తకం వియాతి సుత్తం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సుత్తన్తి ఖో, భిక్ఖవే, నన్దిరాగస్సేతం అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౫౯). రూపాదీసు విత్థతట్ఠేన విసతా. తస్స తస్స పటిలాభత్థాయ సత్తే ఆయూహాపేతీతి ఆయూహినీ. ఉక్కణ్ఠితుం అపదానతో సహాయట్ఠేన దుతియా. అయఞ్హి సత్తానం వట్టస్మిం ఉక్కణ్ఠితుం న దేతి, గతగతట్ఠానే పియసహాయో వియ అభిరమాపేతి. తేనేవ వుత్తం –
‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో, దీఘమద్ధానసంసరం;
ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం, సంసారం నాతివత్తతీ’’తి. (ఇతివు. ౧౫; అ. ని. ౪.౯; మహాని. ౧౯౧; చూళని. పాయాయనానుగీతిగాథానిద్దేస ౧౦౭);