౮. పసూరసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా
౫౯. అట్ఠమే పసూరసుత్తనిద్దేసే పఠమగాథాయ తావ సఙ్ఖేపో – ఇమే దిట్ఠిగతికా అత్తనో దిట్ఠిం సన్ధాయ ‘‘ఇధేవ సుద్ధీ’’తి వదన్తి. అఞ్ఞేసు పన ధమ్మేసు విసుద్ధిం నాహు, ఏవం యం అత్తనో సత్థారాదిం నిస్సితా, తత్థేవ ‘‘ఏస వాదో సుభో’’తి ఏవం సుభవాదా హుత్వా పుథూ సమణబ్రాహ్మణా ‘‘సస్సతో లోకో’’తిఆదీసు పచ్చేకసచ్చేసు నివిట్ఠా.
సబ్బే పరవాదే ఖిపన్తీతి సబ్బా పరలద్ధియో ఛడ్డేన్తి. ఉక్ఖిపన్తీతి దూరతో ఖిపన్తి. పరిక్ఖిపన్తీతి సమన్తతో ఖిపన్తి. సుభవాదాతి నిద్దేసస్స ఉద్దేసపదం. సోభనవాదాతి ‘‘ఏతం సున్దర’’న్తి కథేన్తా. పణ్డితవాదాతి ‘‘పణ్డితా మయ’’న్తి ఏవం కథేన్తా. థిరవాదాతి ‘‘నిద్దోసవాదం వదామా’’తి కథేన్తా. ఞాయవాదాతి ‘‘యుత్తవాదం వదామా’’తి కథేన్తా. హేతువాదాతి ‘‘కారణసహితం వదామా’’తి కథేన్తా. లక్ఖణవాదాతి ‘‘సల్లక్ఖేతబ్బం వదామా’’తి వదన్తా. కారణవాదాతి ‘‘ఉదాహరణయుత్తవాదం వదామా’’తి కథేన్తా. ఠానవాదాతి ‘‘పక్కమితుం అసక్కుణేయ్యవాదం వదామా’’తి వదన్తా.
నివిట్ఠాతి అన్తోపవిట్ఠా. పతిట్ఠితాతి తత్థేవ ఠితా.
౬౦. ఏవం నివిట్ఠా చ ‘‘తే వాదకామా’’తి దుతియగాథా. తత్థ బాలం దహన్తీ మిథు అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి ‘‘అయం బాలో, అయం బాలో’’తి ఏవం ద్వేపి జనా అఞ్ఞమఞ్ఞం బాలం దహన్తి, బాలతో పస్సన్తి. వదన్తి తే అఞ్ఞసితా కథోజ్జన్తి తే అఞ్ఞమఞ్ఞసత్థారాదినిస్సితా కలహం వదన్తి. పసంసకామా కుసలావదానాతి పసంసత్థికా ఉభోపి ‘‘మయం కుసలావదానా పణ్డితవాదా’’తి ఏవం సఞ్ఞినో హుత్వా.
వాదత్థికాతి వాదేన అత్థికా. వాదాధిప్పాయాతి వాదజ్ఝాసయా. వాదపురేక్ఖారాతి వాదమేవ పురతో కత్వా చరమానా. వాదపరియేసనం చరన్తాతి వాదమేవ గవేసనం చరమానా. విగయ్హాతి పవిసిత్వా. ఓగయ్హాతి ఓతరిత్వా. అజ్ఝోగాహేత్వాతి నిముజ్జిత్వా. పవిసిత్వాతి అన్తోకత్వా.
అనోజవన్తీతి నిహీనఓజవతీ, తేజవిరహితాతి అత్థో. సా కథాతి ఏసా వాచా. కథోజ్జం వదన్తీతి నిత్తేజం భణన్తి. ఏవం వదానేసు చ తేసు ఏకో నియమతో ఏవ.
౬౧. యుత్తో కథాయన్తి గాథా. తత్థ యుత్తో కథాయన్తి వాదకథాయ ఉస్సుక్కో. పసంసమిచ్ఛం వినిఘాతి హోతీతి అత్తనో పసంసం ఇచ్ఛన్తో ‘‘కథం ను ఖో నిగ్గహేస్సామీ’’తిఆదినా నయేన పుబ్బేవ వాదా కథంకథీ వినిఘాతీ హోతి. అపాహతస్మిన్తి పఞ్హవీమంసకేహి ‘‘అత్థాపగతం తే భణితం, బ్యఞ్జనాపగతం తే భణిత’’న్తిఆదినా నయేన అపహరితే వాదే. నిన్దాయ సో కుప్పతీతి ఏవం అపాహతస్మిఞ్చ వాదే ఉప్పన్నాయ నిన్దాయ సో కుప్పతి. రన్ధమేసీతి యస్స రన్ధమేవ గవేసన్తో.
థోమనన్తి వణ్ణభణనం. కిత్తిన్తి పాకటకరణం. వణ్ణహారియన్తి గుణవడ్ఢనం. పుబ్బేవ సల్లాపాతి సల్లాపతో పురేతరమేవ. ‘‘కథమిదం కథమిద’’న్తి కథంకథా అస్స అత్థీతి కథంకథీ. జయో ను ఖో మేతి మమ జయో. కథం నిగ్గహన్తి కేన పకారేన నిగ్గణ్హనం. పటికమ్మం కరిస్సామీతి మమ లద్ధిం పరిసుద్ధిం కరిస్సామి. విసేసన్తి అతిరేకం. పటివిసేసన్తి పునప్పునం విసేసం. ఆవేఠియం కరిస్సామీతి పరివేఠనం కరిస్సామి. నిబ్బేఠియన్తి మమ నిబ్బేఠనం మోచనం నిక్ఖమనం. ఛేదన్తి వాదఛిన్దనం. మణ్డలన్తి వాదసఙ్ఘాతం. పారిసజ్జాతి పరిచారికా. పాసారికాతి కారణితా. అపహరన్తీతి పటిబాహన్తి.
అత్థాపగతన్తి అత్థతో అపగతం, అత్థో నత్థీతి. అత్థతో అపహరన్తీతి అత్థమ్హా పటిబాహన్తి. అత్థో తే దున్నితోతి తవ అత్థో న సమ్మా ఉపనీతో. బ్యఞ్జనం తే దురోపితన్తి తవ బ్యఞ్జనం దుప్పతిట్ఠాపితం. నిగ్గహో తే అకతోతి తయా నిగ్గహో న కతో. పటికమ్మం తే దుక్కటన్తి తయా అత్తనో లద్ధిపతిట్ఠాపనం దుట్ఠు కతం. విసమకథం దుక్కథితన్తి న సమ్మా కథితం. దుబ్భణితన్తి భణన్తేనపి దుట్ఠు భణితం. దుల్లపితన్తి న సమ్మా విస్సజ్జితం. దురుత్తన్తి అఞ్ఞథా భణితం. దుబ్భాసితన్తి విరూపం భాసితం.
నిన్దాయాతి గరహణేన. గరహాయాతి దోసకథనేన. అకిత్తియాతి అగుణకథనేన. అవణ్ణహారికాయాతి అగుణవడ్ఢనేన.
కుప్పతీతి పకతిభావం జహేత్వా చలతి. బ్యాపజ్జతీతి దోసవసేన పూతిభావం ఆపజ్జతి. పతిట్ఠీయతీతి కోధవసేన గణభావం గచ్ఛతి. కోపఞ్చాతి కుపితభావం. దోసఞ్చాతి దూసనం. అపచ్చయఞ్చాతి అతుట్ఠాకారఞ్చ. పాతుకరోతీతి పాకటం కరోతి. రన్ధమేసీతి అన్తరగవేసీ. విరన్ధమేసీతి ఛిద్దగవేసీ. అపరద్ధమేసీతి గుణం అపనేత్వా దోసమేవ గవేసీ. ఖలితమేసీతి పక్ఖలనగవేసీ. గళితమేసీతి పతనగవేసీ. ‘‘ఘట్టితమేసీ’’తిపి పాఠో, తస్స పీళనగవేసీతి అత్థో. వివరమేసీతి దోసగవేసీ.
౬౨. న కేవలఞ్చ సో కుప్పతి, అపిచ ఖో పన ‘‘యమస్స వాద’’న్తి గాథా. తత్థ పరిహీనమాహు, అపాహతన్తి అత్థబ్యఞ్జనాదితో అపాహతం పరిహీనం వదన్తి. పరిదేవతీతి తతోనిమిత్తం సో ‘‘అఞ్ఞం మయా ఆవజ్జిత’’న్తిఆదీహి విప్పలపతి. సోచతీతి ‘‘తస్స జయో’’తిఆదీని ఆరబ్భ సోచతి. ‘‘ఉపచ్చగా మ’’న్తి అనుత్థునాతీతి ‘‘సో మం వాదేన వాదం అతిక్కన్తో’’తిఆదినా నయేన సుట్ఠుతరం విప్పలపతి.
పరిహాపితన్తి న వడ్ఢితం. అఞ్ఞం మయా ఆవజ్జితన్తి అఞ్ఞం కారణం మయా అవనమితం. చిన్తితన్తి వీమంసితం. మహాపక్ఖోతి మహన్తో ఞాతిపక్ఖో ఏతస్సాతి మహాపక్ఖో. మహాపరిసోతి మహాపరిచారికపరిసో. మహాపరివారోతి మహాదాసదాసిపరివారో. పరిసా చాయం వగ్గాతి అయఞ్చ పరిసా వగ్గా, న ఏకా. పున భఞ్జిస్సామీతి పున భిన్దిస్సామి.
౬౩. ఏతే వివాదా సమణేసూతి ఏత్థ పన సమణా వుచ్చన్తి బాహిరపరిబ్బాజకా. ఏతేసు ఉగ్ఘాతినిఘాతి హోతీతి ఏతేసు వాదేసు జయపరాజయాదివసేన చిత్తఉగ్ఘాతనిఘాతం వా పాపుణన్తో ఉగ్ఘాతి చ నిఘాతి చ హోతి. విరమే కథోజ్జన్తి పజహేయ్య కలహం. న హఞ్ఞదత్థత్థి పసంసలాభాతి న హి ఏత్థ పసంసలాభతో అఞ్ఞో అత్థో అత్థి. ఉత్తానో వాతి న గమ్భీరోతి అత్థో ‘‘పఞ్చిమే కామగుణా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౬.౬౩) వియ.
గమ్భీరో వాతి దుప్పవేసో అప్పతిట్ఠో పటిచ్చసముప్పాదో వియ. గూళ్హో వాతి పటిచ్ఛన్నో హుత్వా ఠితో ‘‘అభిరమ నన్ద అహం తే పాటిభోగో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౨) వియ. పటిచ్ఛన్నో వాతి అపాకటో ‘‘మాతరం పితరం హన్త్వా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౯౪; నేత్తి. ౧౧౩) వియ. నేయ్యో వాతి నీహరిత్వా కథేతబ్బో ‘‘అసద్ధో అకతఞ్ఞూ చా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౯౭) వియ. నీతో వాతి పాళియా ఠితనియామేన కథేతబ్బో ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, అరియవంసా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౨౮) వియ. అనవజ్జో వాతి నిద్దోసత్థో ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. తికమాతికా ౧) వియ. నిక్కిలేసో వాతి కిలేసవిరహితో విపస్సనా వియ. వోదానోవాతి పరిసుద్ధో లోకుత్తరం వియ. పరమత్థో వాతి ఉత్తమత్థో ఉత్తమత్థభూతో అత్థో ఖన్ధధాతుఆయతననిబ్బానాని వియ.
౬౪. ఛట్ఠగాథాయత్థో – యస్మా చ న హఞ్ఞదత్థత్థి పసంసలాభా, తస్మా పరమం లాభం లభన్తోపి ‘‘సున్దరో అయ’’న్తి తత్థ దిట్ఠియా పసంసితో వా పన హోతీతి తం వాదం పరిసాయ మజ్ఝే దీపేత్వా తతో సో తేన జయత్థేన తుట్ఠిం వా దన్తవిదంసకం వా ఆపజ్జన్తో హస్సతి, మానేన చ ఉన్నమతి. కిం కారణం? యస్మా తం జయత్థం పప్పుయ్య యథామనో జాతో.
థమ్భయిత్వాతి పూరేత్వా. బ్రూహయిత్వాతి వడ్ఢేత్వా. ఇమిస్సా గాథాయ నిద్దేసో ఉత్తానత్థో.
౬౫. ఏవం ఉన్నమతో చ ‘‘యా ఉన్నతీ’’తి గాథా. తత్థ మానాతిమానం వదతే పనేసోతి ఏసో పన తం ఉన్నతిం ‘‘విఘాతభూమీ’’తి అబుజ్ఝమానో మానఞ్చ అతిమానఞ్చ వదతి. ఏవం ఇమిస్సాపి గాథాయ నిద్దేసో ఉత్తానత్థో.
౬౬. ఏవం వాదే దోసం దస్సేత్వా ఇదాని తస్స వాదం అసమ్పటిచ్ఛన్తో ‘‘సూరో’’తి గాథమాహ. తత్థ రాజఖాదాయాతి రాజఖాదనీయేన, భత్తవేతనేనాతి వుత్తం హోతి. అభిగజ్జమేతి పటిసూరమిచ్ఛన్తి యథా సో పటిసూరం ఇచ్ఛన్తో అభిగజ్జన్తో ఏతి, ఏవం దిట్ఠిగతికో దిట్ఠిగతికన్తి దస్సేతి. యేనేవ సో తేన పలేహీతి యేన సో తుయ్హం పటిసూరో, తేన గచ్ఛ. పుబ్బేవ నత్థి యదిదం యుధాయాతి యం పన కిలేసజాతం యుద్ధాయ సియా, తం ఇధ పుబ్బేవ నత్థి, బోధిమూలేయేవస్స పహీనన్తి దస్సేతి.
సూరోతి నిద్దేసస్స ఉద్దేసపదం. సుట్ఠు ఉరో సూరో, విస్సట్ఠఉరో నిన్నఉరోతి అత్థో. వీరోతి పరక్కమవన్తో. విక్కన్తోతి సఙ్గామం పవిసన్తో. అభీరూతిఆదయో వుత్తనయా ఏవ. పుట్ఠోతి నిద్దేసస్స ఉద్దేసపదం. పోసితోతి థూలకతో. ఆపాదితోతి ఉపడ్ఢబలితో పటిపాదితో. వడ్ఢితోతి తతో తతో భావితో.
గజ్జన్తోతి అబ్యత్తసరేన గజ్జన్తో. ఉగ్గజ్జన్తోతి ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తో. అభిగజ్జన్తోతి సీహనాదం కరోన్తో. ఏతీతి ఆగచ్ఛతి. ఉపేతీతి తతో సమీపం గచ్ఛతి. ఉపగచ్ఛతీతి తతో సమీపం గన్త్వా న నివత్తతి. పటిసూరన్తి నిబ్భయం. పటిపురిసన్తి సత్తుపురిసం. పటిసత్తున్తి సత్తు హుత్వా అభిముఖే ఠితం. పటిమల్లన్తి పటిసేధం హుత్వా యుజ్ఝన్తం. ఇచ్ఛన్తోతి ఆకఙ్ఖమానో.
పలేహీతి గచ్ఛ. వజాతి మా తిట్ఠ. గచ్ఛాతి సమీపం ఉపసఙ్కమ. అభిక్కమాతి పరక్కమం కరోహి.
బోధియా మూలేతి మహాబోధిరుక్ఖస్స సమీపే. యే పటిసేనికరా కిలేసాతి యే కిలేసా పటిపక్ఖకరా. పటిలోమకరాతి పటాణీకరా. పటికణ్టకకరాతి వినివిజ్ఝనకరా. పటిపక్ఖకరాతి సత్తుకరా.
౬౭. ఇతో పరం సేసగాథా పాకటసమ్బన్ధా ఏవ. తత్థ వివాదయన్తీతి వివదన్తి. పటిసేనికత్తాతి పటిలోమకారకా. ‘‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసీ’’తిఆదినా నయేన విరుద్ధవచనం వివాదో.
సహితం మేతి మమ వచనం అత్థసంహితం. అసహితం తేతి తవ వచనం అనత్థసంహితం. అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తన్తి యం తం అధిచిణ్ణం చిరకాలసేవనవసేన పగుణం, తం మమ వాదం ఆగమ్మ నివత్తం. ఆరోపితో తే వాదోతి తుయ్హం ఉపరి మయా దోసో ఆరోపితో. చర వాదప్పమోక్ఖాయాతి భత్తపుటం ఆదాయ తం తం ఉపసఙ్కమిత్వా వాదా పమోక్ఖత్థాయ ఉత్తరం పరియేసమానో విచర. నిబ్బేఠేహి వాతి అథ వా మయా ఆరోపితదోసతో అత్తానం మోచేహి. సచే పహోసీతి సచే సక్కోసి.
ఆవేఠియాయ ఆవేఠియన్తి ఆవేఠేత్వా నివత్తనేన నివత్తనం. నిబ్బేఠియాయ నిబ్బేఠియన్తి దోసతో మోచనేన మోచనం. ఛేదేన ఛేదన్తి ఏవమాది హేట్ఠా వుత్తనయత్తా యథాయోగం యోజేతబ్బం.
౬౮. విసేనికత్వాతి కిలేససేనం వినాసేత్వా. కిం లభేథాతి పటిమల్లం కిం లభిస్ససి. పసూరాతి తం పరిబ్బాజకం ఆలపతి. యేసీధ నత్థీతి యేసం ఇధ నత్థి. ఇమాయపి గాథాయ నిద్దేసో ఉత్తానత్థోయేవ.
౬౯. పవితక్కన్తి ‘‘జయో ను ఖో మే భవిస్సతీ’’తిఆదీని వితక్కేన్తో. ధోనేన యుగం సమాగమాతి ధుతకిలేసేన బుద్ధేన సద్ధిం యుగగ్గాహం సమాపన్నో. న హి త్వం సక్ఖసి సమ్పయాతవేతి కోత్థుఆదయో వియ సీహాదీహి ధోనేన సహ యుగం గహేత్వా ఏకపదమ్పి సమ్పయాతుం యుగగ్గాహమేవ వా సమ్పాదేతుం న సక్ఖిస్ససీతి.
మనోతి నిద్దేసస్స ఉద్దేసపదం. చిత్తన్తి చిత్తతాయ చిత్తం. ‘‘ఆరమ్మణం మినమానం జానాతీ’’తి మనో. మానసన్తి మనో ఏవ. ‘‘అన్తలిక్ఖచరో పాసో, య్వాయం చరతి మానసో’’తి (మహావ. ౩౩; సం. ని. ౧.౧౫౧) హి ఏత్థ పన సమ్పయుత్తకధమ్మో మానసోతి వుత్తో.
‘‘కథఞ్హి భగవా తుయ్హం, సావకో సాసనే రతో;
అప్పత్తమానసో సేక్ఖో, కాలంకయిరా జనేసుతా’’తి. (సం. ని. ౧.౧౫౯) –
ఏత్థ అరహత్తం మానసన్తి వుత్తం. ఇధ పన మనోవ మానసం, బ్యఞ్జనవసేన హేతం పదం వడ్ఢితం.
హదయన్తి చిత్తం. ‘‘చిత్తం వా తే ఖిపిస్సామి, హదయం వా తే ఫాలేస్సామీ’’తి (సు. ని. ఆళవకసుత్త; సం. ని. ౧.౨౩౭) ఏత్థ ఉరో హదయన్తి వుత్తం. ‘‘హదయా హదయం మఞ్ఞే అఞ్ఞాయ తచ్ఛతీ’’తి (మ. ని. ౧.౬౩) ఏత్థ చిత్తం. ‘‘వక్కం హదయ’’న్తి (దీ. ని. ౨.౩౭౭; మ. ని. ౧.౧౧౦; ఖు. పా. ౩.ద్వత్తింసాకార) ఏత్థ హదయవత్థు. ఇధ పన చిత్తమేవ అబ్భన్తరట్ఠేన ‘‘హదయ’’న్తి వుత్తం. తమేవ పరిసుద్ధట్ఠేన పణ్డరం, భవఙ్గం సన్ధాయేతం వుత్తం. యథాహ ‘‘పభస్సరమిదం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తఞ్చ ఖో ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠ’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౯). తతో నిక్ఖన్తత్తా పన అకుసలమ్పి గఙ్గాయ నిక్ఖన్తా నదీ గఙ్గా వియ గోధావరితో నిక్ఖన్తా గోధావరి వియ చ ‘‘పణ్డర’’న్త్వేవ వుత్తం.
మనో మనాయతనన్తి ఇధ పన మనోగహణం మనస్సేవ ఆయతనభావదీపనత్థం. తేనేతం దీపేతి ‘‘నయిదం దేవాయతనం వియ మనస్స ఆయతనత్తా మనాయతనం, అథ ఖో మనో ఏవ ఆయతనం మనాయతన’’న్తి. తత్థ నివాసట్ఠానట్ఠేన ఆకరట్ఠేన సమోసరణట్ఠానట్ఠేన సఞ్జాతిదేసట్ఠేన కారణట్ఠేన చ ఆయతనం వేదితబ్బం. తథా హి లోకే ‘‘ఇస్సరాయతనం వాసుదేవాయతన’’న్తిఆదీసు నివాసట్ఠానం ఆయతనన్తి వుచ్చతి. ‘‘సువణ్ణాయతనం రజతాయతన’’న్తిఆదీసు ఆకరో. సాసనే పన ‘‘మనోరమే ఆయతనే, సేవన్తి నం విహఙ్గమా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౩౮) సమోసరణట్ఠానం. ‘‘దక్ఖిణాపథో గున్నం ఆయతన’’న్తిఆదీసు సఞ్జాతిదేసో. ‘‘తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతిఆయతనే’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౧౦౨; మ. ని. ౩.౧౫౮) కారణం. ఇధ పన సఞ్జాతిదేసట్ఠేన సమోసరణట్ఠానట్ఠేన కారణట్ఠేనాతి తిధాపి వట్టతి.
ఫస్సాదయో హి ధమ్మా ఏత్థ సఞ్జాయన్తీతి సఞ్జాతిదేసట్ఠేనపి ఏతం ఆయతనం. బహిద్ధా రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బా ఆరమ్మణభావేనేత్థ ఓసరన్తీతి సమోసరణట్ఠానట్ఠేనపి ఆయతనం. ఫస్సాదీనం పన సహజాతాదిపచ్చయట్ఠేన కారణత్తా కారణట్ఠేనాపి ఆయతనన్తి వేదితబ్బం. మనిన్ద్రియం వుత్తత్థమేవ.
విజానాతీతి విఞ్ఞాణం. విఞ్ఞాణమేవ ఖన్ధో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో. తస్స రాసిఆదివసేన అత్థో వేదితబ్బో. ‘‘మహాఉదకక్ఖన్ధోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తి (అ. ని. ౪.౫౧) ఏత్థ హి రాసట్ఠేన ఖన్ధో వుత్తో. ‘‘సీలక్ఖన్ధో సమాధిక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౫౫) గుణట్ఠేన. ‘‘అద్దస ఖో భగవా మహన్తం దారుక్ఖన్ధ’’న్తి (సం. ని. ౪.౨౪౧) ఏత్థ పణ్ణత్తిమత్తట్ఠేన. ఇధ పన రూళ్హితో ఖన్ధో వుత్తో. రాసట్ఠేన హి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స ఏకదేసో ఏకం విఞ్ఞాణం. తస్మా యథా రుక్ఖస్స ఏకదేసం ఛిన్దన్తో రుక్ఖం ఛిన్దతీతి వుచ్చతి, ఏవమేవ విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స ఏకదేసభూతం ఏకమ్పి విఞ్ఞాణం రూళ్హితో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి వుత్తం.
తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి తేసం ఫస్సాదీనం ధమ్మానం అనుచ్ఛవికా మనోవిఞ్ఞాణధాతు. ఇమస్మిఞ్హి పదే ఏకమేవ చిత్తం మిననట్ఠేన మనో, విజాననట్ఠేన విఞ్ఞాణం, సభావట్ఠేన నిస్సత్తట్ఠేన వా ధాతూతి తీహి నామేహి వుత్తం.
సద్ధిం యుగం సమాగమన్తి ఏకప్పహారేన సద్ధిం. సమ్మాగన్త్వాతి పాపుణిత్వా. యుగగ్గాహం గణ్హిత్వాతి యుగపటిభాగం గహేత్వా. సాకచ్ఛేతున్తి సద్ధిం కథేతుం. సల్లపితున్తి అల్లాపసల్లాపం కాతుం. సాకచ్ఛం సమాపజ్జితున్తి సద్ధిం కథనం పటిపజ్జితుం. న పటిబలభావే కారణం దస్సేతుం ‘‘తం కిస్సహేతు, పసూరో పరిబ్బాజకో హీనో’’తిఆదిమాహ. సో హి భగవా అగ్గో చాతి అసదిసదానఅగ్గత్తా అసమానపఞ్ఞత్తా అగ్గో చ. సేట్ఠో చాతి సబ్బగుణేహి అప్పటిసమట్ఠేన సేట్ఠో చ. మోక్ఖో చాతి సవాసనేహి కిలేసేహి ముత్తత్తా మోక్ఖో చ. ఉత్తమో చాతి అత్తనో ఉత్తరితరవిరహితత్తా ఉత్తమో చ. పవరో చాతి సబ్బలోకేన అభిపత్థనీయత్తా పవరో చ. మత్తేన మాతఙ్గేనాతి పభిన్నమదేన హత్థినా.
కోత్థుకోతి జిరణసిఙ్గాలో. సీహేన మిగరఞ్ఞా సద్ధిన్తి కేసరసీహేన మిగరాజేన సహ. తరుణకోతి ఛాపకో. ధేనుపకోతి ఖీరపకో. ఉసభేనాతి మఙ్గలసమ్మతేన ఉసభేన. చలకకునా సద్ధిన్తి చలమానకకునా సద్ధిం. ధఙ్కోతి కాకో. గరుళేన వేనతేయ్యేన సద్ధిన్తి ఏత్థ గరుళేనాతి జాతివసేన నామం. వేనతేయ్యేనాతి గోత్తవసేన. చణ్డాలోతి ఛవచణ్డాలో. రఞ్ఞా చక్కవత్తినాతి చాతుద్దీపికచక్కవత్తినా. పంసుపిసాచకోతి కచవరఛడ్డనట్ఠానే నిబ్బత్తకో యక్ఖో. ఇన్దేన దేవరఞ్ఞా సద్ధిన్తి సక్కేన దేవరాజేన సహ. సో హి భగవా మహాపఞ్ఞోతిఆదీని ఛప్పదాని హేట్ఠా విత్థారితాని. తత్థ పఞ్ఞాపభేదకుసలోతి అత్తనో అనన్తవికప్పే పఞ్ఞాభేదే ఛేకో. పభిన్నఞాణోతి అనన్తప్పభేదపత్తఞాణో. ఏతేన పఞ్ఞాపభేదకుసలత్తేపి సతి తాసం పఞ్ఞానం అనన్తభేదత్తం దస్సేతి. అధిగతపటిసమ్భిదోతి పటిలద్ధఅగ్గచతుపటిసమ్భిదఞాణో. చతువేసారజ్జప్పత్తోతి చత్తారి విసారదభావసఙ్ఖాతాని ఞాణాని పత్తో. యథాహ –
‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతో ‘ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధా’తి, తత్ర వత మం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా కోచి వా లోకస్మిం సహధమ్మేన పటిచోదేస్సతీతి నిమిత్తమేతం, భిక్ఖవే, న సమనుపస్సామి, ఏతమహం, భిక్ఖవే, నిమిత్తం అసమనుపస్సన్తో ఖేమప్పత్తో అభయప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో విహరామి.
‘‘ఖీణాసవస్స తే పటిజానతో ‘ఇమే ఆసవా అపరిక్ఖీణా’తి…పే… ‘యే ఖో పన తే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా, తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’’తి…పే… యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితో, సో న నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయాతి, తత్ర వత మం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా కోచి వా లోకస్మిం సహధమ్మేన పటిచోదేస్సతీతి నిమిత్తమేతం, భిక్ఖవే, న సమనుపస్సామి, ఏతమహం, భిక్ఖవే, నిమిత్తం అసమనుపస్సన్తో ఖేమప్పత్తో అభయప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో విహరామీ’’తి (అ. ని. ౪.౮; మ. ని. ౧.౧౫౦).
దసబలబలధారీతి దస బలాని ఏతేసన్తి దసబలా, దసబలానం బలాని దసబలబలాని, తాని దసబలబలాని ధారయతీతి దసబలబలధారీ, దసబలఞాణబలధారీతి అత్థో. ఏతేహి తీహి వచనేహి అనన్తప్పభేదానం నేయ్యానం పభేదముఖమత్తం దస్సితం. సోయేవ పఞ్ఞాపయోగవసేన అభిమఙ్గలసమ్మతట్ఠేన పురిసాసభో. అసన్తాసట్ఠేన పురిససీహో. మహన్తట్ఠేన పురిసనాగో. పజాననట్ఠేన పురిసాజఞ్ఞో. లోకకిచ్చధురవహనట్ఠేన పురిసధోరయ్హో.
అథ తేజాదికం అనన్తఞాణతో లద్ధం గుణవిసేసం దస్సేతుకామో తేసం తేజాదీనం అనన్తఞాణమూలభావం దస్సేన్తో ‘‘అనన్తఞాణో’’తి వత్వా ‘‘అనన్తతేజో’’తిఆదిమాహ. తత్థ అనన్తఞాణోతి గణనవసేన చ పభావవసేన చ అన్తవిరహితఞాణో. అనన్తతేజోతి వేనేయ్యసన్తానే మోహతమవిధమనేన అనన్తఞాణతేజో. అనన్తయసోతి పఞ్ఞాగుణేహేవ లోకత్తయవిత్థతానన్తకిత్తిఘోసో. అడ్ఢోతి పఞ్ఞాధనసమిద్ధియా సమిద్ధో. మహద్ధనోతి పఞ్ఞాధనవడ్ఢత్తేపి పభావమహత్తేన మహన్తం పవత్తపఞ్ఞాధనమస్సాతి మహద్ధనో. ‘‘మహాధనో’’తి వా పాఠో. ధనవాతి పసంసితబ్బపఞ్ఞాధనవత్తా నిచ్చయుత్తపఞ్ఞాధనవత్తా అతిసయభావేన పఞ్ఞాధనవత్తా ధనవా. ఏతేసుపి హి తీసు అత్థేసు ఇదం వచనం సద్దవిదూ ఇచ్ఛన్తి.
ఏవం పఞ్ఞాగుణేన భగవతో అత్తసమ్పత్తిసిద్ధిం దస్సేత్వా పున పఞ్ఞాగుణేనేవ లోకహితసమ్పత్తిసిద్ధిం దస్సేన్తో ‘‘నేతా’’తిఆదిమాహ. తత్థ వేనేయ్యే సంసారసఙ్ఖాతభయట్ఠానతో నిబ్బానసఙ్ఖాతం ఖేమట్ఠానం నేతా. తత్థ నయనకాలే ఏవ సంవరవినయపహానవినయవసేన వేనేయ్యే వినేతా. ధమ్మదేసనాకాలే ఏవ సంసయచ్ఛేదనేన అనునేతా. సంసయం ఛిన్దిత్వా సఞ్ఞాపేతబ్బం అత్థం పఞ్ఞాపేతా. తథా పఞ్ఞాపితానం నిచ్ఛయకరణేన నిజ్ఝాపేతా. తథా నిజ్ఝాపితస్స అత్థస్స పటిపత్తిపయోజనవసేన పేక్ఖేతా. తథాపటిపన్నే పటిపత్తిబలేన పసాదేతా. సో హి భగవాతి ఏత్థ హి-కారో అనన్తరం వుత్తస్స అత్థస్స కారణోపదేసే నిపాతో.
అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతాతి సకసన్తానే నఉప్పన్నపుబ్బస్స ఛఅసాధారణఞాణహేతుభూతస్స అరియమగ్గస్స బోధిమూలే లోకహితత్థం సకసన్తానే ఉప్పాదేతా. అసఞ్జాతస్స మగ్గస్స సఞ్జనేతాతి వేనేయ్యసన్తానే అసఞ్జాతపుబ్బస్స సావకపారమీఞాణహేతుభూతస్స అరియమగ్గస్స ధమ్మచక్కప్పవత్తనతో పభుతి యావజ్జకాలా వేనేయ్యసన్తానే సఞ్జనేతా. సావకవేనేయ్యానమ్పి హి సన్తానే భగవతా వుత్తవచనేనేవ అరియమగ్గస్స సఞ్జననతో భగవా సఞ్జనేతా నామ హోతి. అనక్ఖాతస్స మగ్గస్స అక్ఖాతాతి అట్ఠధమ్మసమన్నాగతానం బుద్ధభావాయ కథాభినీహారానం బోధిసత్తానం బుద్ధభావాయ బ్యాకరణం దత్వా అనక్ఖాతపుబ్బస్స పారమితామగ్గస్స ‘‘బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకరణమత్తేనేవ బోధిమూలే ఉప్పజ్జితబ్బస్స అరియమగ్గస్స అక్ఖాతా. అయం నయో పచ్చేకబోధిసత్తబ్యాకరణేపి లబ్భతియేవ. మగ్గఞ్ఞూతి పచ్చవేక్ఖణావసేన అత్తనో ఉప్పాదితస్స అరియమగ్గస్స ఞాతా. మగ్గవిదూతి వేనేయ్యసన్తానే జనేతబ్బస్స అరియమగ్గస్స కుసలో. మగ్గకోవిదోతి బోధిసత్తానం అక్ఖాతబ్బమగ్గే విచక్ఖణో. అథ వా అభిసమ్బోధిపటిపత్తి మగ్గఞ్ఞూ, పచ్చేకబోధిపటిపత్తి మగ్గవిదూ, సావకబోధిపటిపత్తి మగ్గకోవిదో. అథ వా –
‘‘ఏతేన మగ్గేన తరింసు పుబ్బే,
తరిస్సన్తి యే చ తరన్తి ఓఘ’’న్తి. (సం. ని. ౫.౪౦౯) –
వచనతో యథాయోగం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నబుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకానం మగ్గవసేన చ సుఞ్ఞతానిమిత్తఅప్పణిహితమగ్గవసేన చ ఉగ్ఘటితఞ్ఞూవిపఞ్చితఞ్ఞూనేయ్యపుగ్గలానం మగ్గవసేన చ యథాక్కమేనేత్థ యోజనం కరోన్తి. మగ్గానుగా చ పనస్సాతి భగవతో గతమగ్గానుగామినో హుత్వా. ఏత్థ చ-సద్దో హేతుఅత్థే నిపాతో, ఏతేన చ భగవతా మగ్గుప్పాదనాదిగుణాధిగమాయ హేతు వుత్తో హోతి. పన-సద్దో కతత్థే నిపాతో, తేన భగవతా కతమగ్గకరణం వుత్తం హోతి. పచ్ఛా సమన్నాగతాతి పఠమం గతస్స భగవతో పచ్ఛా సీలాదిగుణేన సమన్నాగతా. ఇతి థేరో ‘‘అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా’’తిఆదీహి యస్మా సబ్బేపి భగవతో సీలాదయో గుణా అరహత్తమగ్గమేవ నిస్సాయ ఆగతా, తస్మా అరహత్తమగ్గమేవ నిస్సాయ గుణం కథేసి.
జానం జానాతీతి జానితబ్బం జానాతి, సబ్బఞ్ఞుతాయ యంకిఞ్చి పఞ్ఞాయ జానితబ్బం నామ అత్థి, తం సబ్బం పఞ్చనేయ్యపథభూతం పఞ్ఞాయ జానాతీతి అత్థో. పస్సం పస్సతీతి పస్సితబ్బం పస్సతి, సబ్బదస్సావితాయ తంయేవ నేయ్యపథం చక్ఖునా దిట్ఠం వియ కరోన్తో పఞ్ఞాచక్ఖునా పస్సతీతి అత్థో. యథా వా ఏకచ్చో విపరీతం గణ్హన్తో జానన్తోపి న జానాతి, పస్సన్తోపి న పస్సతి, న ఏవం భగవా. భగవా పన యథాసభావం గణ్హన్తో జానన్తో జానాతియేవ, పస్సన్తో పస్సతియేవ. స్వాయం నయన పరిణాయకట్ఠేన చక్ఖుభూతో. విదితతాదిఅత్థేన ఞాణభూతో. అవిపరీతసభావట్ఠేన వా పరియత్తిధమ్మపవత్తనతో హదయేన చిన్తేత్వా వాచాయ నిచ్ఛారితధమ్మమయోతి వా ధమ్మభూతో. సేట్ఠట్ఠేన బ్రహ్మభూతో. అథ వా చక్ఖు వియ భూతోతి చక్ఖుభూతో. ఞాణం వియ భూతోతి ఞాణభూతో. అవిపరీతధమ్మో వియ భూతోతి ధమ్మభూతో. బ్రహ్మా వియ భూతోతి బ్రహ్మభూతో. య్వాయం ధమ్మస్స వచనతో వత్తనతో వా వత్తా. నానప్పకారేహి వచనతో వత్తనతో వా పవత్తా. అత్థం నీహరిత్వా దస్సనతో అత్థస్స నిన్నేతా. అమతాధిగమాయ పటిపత్తిదేసనతో, అమతప్పకాసనాయ వా ధమ్మదేసనాయ అమతస్స అధిగమాపనతో అమతస్స దాతా. లోకుత్తరస్స ధమ్మస్స ఉప్పాదితత్తా వేనేయ్యానురూపేన యథాసుఖం లోకుత్తరధమ్మస్స దానేన చ ధమ్మేసు ఇస్సరోతి ధమ్మస్సామీ. తథాగతపదం హేట్ఠా వుత్తత్థం.
ఇదాని ‘‘జానం జానాతీ’’తిఆదీహి వుత్తగుణం సబ్బఞ్ఞుతాయ విసేసేత్వా దస్సేతుకామో సబ్బఞ్ఞుతం సాధేన్తో ‘‘నత్థీ’’తిఆదిమాహ. ఏవంభూతస్స హి తస్స భగవతో పారమితాపుఞ్ఞఫలప్పభావనిప్ఫన్నేన అరహత్తమగ్గఞాణేన సబ్బధమ్మేసు సవాసనస్స సమ్మోహస్స విహతత్తా అసమ్మోహతో సబ్బధమ్మానం ఞాతత్తా అఞ్ఞాతం నామ నత్థి. తథేవ చ సబ్బధమ్మానం చక్ఖునా వియ ఞాణచక్ఖునా దిట్ఠత్తా అదిట్ఠం నామ నత్థి. ఞాణేన పత్తత్తా అవిదితం నామ నత్థి. అసమ్మోహసచ్ఛికిరియాయ సచ్ఛికతత్తా అసచ్ఛికతం నామ నత్థి. అసమ్మోహపఞ్ఞాయ ఫుట్ఠత్తా పఞ్ఞాయ అఫస్సితం నామ నత్థి.
పచ్చుప్పన్నన్తి పచ్చుప్పన్నం కాలం వా ధమ్మం వా. ఉపాదాయాతి ఆదాయ, అన్తోకత్వాతి అత్థో. ఉపాదాయవచనేనేవ కాలవినిముత్తం నిబ్బానమ్పి గహితమేవ హోతి. ‘‘అతీతా’’దివచనాని చ ‘‘నత్థీ’’తిఆదివచనేనేవ ఘటియన్తి, ‘‘సబ్బే’’తిఆదివచనేన వా. సబ్బే ధమ్మాతి సబ్బసఙ్ఖతాసఙ్ఖతధమ్మపరియాదానం. సబ్బాకారేనాతి సబ్బధమ్మేసు ఏకేకస్సేవ ధమ్మస్స అనిచ్చాకారాదిసబ్బాకారపరియాదానం. ఞాణముఖేతి ఞాణాభిముఖే. ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తీతి ఓసరణం ఉపేన్తి. జానితబ్బన్తి పదం నేయ్యన్తి పదస్స అత్థవివరణత్థం వుత్తం.
అత్తత్థో వాతిఆదీసు వా-సద్దో సముచ్చయత్థో. అత్తత్థోతి అత్తనో అత్థో. పరత్థోతి పరేసం తిణ్ణం లోకానం అత్థో. ఉభయత్థోతి అత్తనో చ పరేసఞ్చాతి సకింయేవ ఉభిన్నం అత్థో. దిట్ఠధమ్మికోతి దిట్ఠధమ్మే నియుత్తో, దిట్ఠధమ్మప్పయోజనో వా అత్థో. సమ్పరాయే నియుత్తో, సమ్పరాయప్పయోజనో వా సమ్పరాయికో. ఉత్తానోతిఆదీసు వోహారవసేన వత్తబ్బో సుఖపతిట్ఠత్తా ఉత్తానో. వోహారం అతిక్కమిత్వా వత్తబ్బో సుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తో దుక్ఖపతిట్ఠత్తా గమ్భీరో. లోకుత్తరో అచ్చన్తతిరోక్ఖత్తా గూళ్హో. అనిచ్చతాదికో ఘనాదీహి పటిచ్ఛన్నత్తా పటిచ్ఛన్నో. అపచురవోహారేన వత్తబ్బో యథారుతం అగ్గహేత్వా అధిప్పాయస్స నేతబ్బతో నేయ్యో. పచురవోహారేన వత్తబ్బో వచనమత్తేనేవ అధిప్పాయస్స నీతత్తా నీతో. సుపరిసుద్ధసీలసమాధివిపస్సనత్థో తదఙ్గవిక్ఖమ్భనవసేన వజ్జవిరహితత్తా అనవజ్జో. కిలేససముచ్ఛేదనతో అరియమగ్గత్థో నక్కిలేసో. కిలేసపటిప్పస్సద్ధత్తా అరియఫలత్థో వోదానో. సఙ్ఖతాసఙ్ఖతేసు అగ్గధమ్మత్తా నిబ్బానం పరమత్థో. పరివత్తతీతి బుద్ధఞాణస్స విసయభావతో అబహిభూతత్తా అన్తోబుద్ధఞాణే బ్యాపిత్వా వా సమన్తా వా అలఙ్కరిత్వా వా విసేసేన వా వత్తతి.
‘‘సబ్బం కాయకమ్మ’’న్తిఆదీహి భగవతో ఞాణవిసయతం దస్సేతి. ఞాణానుపరివత్తీతి ఞాణం అనుపరివత్తి, ఞాణవిరహితం న హోతీతి అత్థో. అప్పటిహతన్తి నిరావరణతం దస్సేతి. పున సబ్బఞ్ఞుతం ఉపమాయ సాధేతుకామో ‘‘యావతక’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ జానితబ్బన్తి నేయ్యం. నేయ్యపరియన్తో నేయ్యావసానమస్స అత్థీతి నేయ్యపరియన్తికం. అసబ్బఞ్ఞూనం పన నేయ్యావసానమేవ నత్థి. ఞాణపరియన్తికేపి ఏసేవ నయో. పురిమయమకే వుత్తత్థమేవ ఇమినా యమకేన విసేసేత్వాదస్సేతి, తతియయమకేన పటిసేధవసేన నియమేత్వా దస్సేతి. ఏత్థ చ నేయ్యం ఞాణస్స పథత్తా నేయ్యపథో. అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినోతి నేయ్యఞ్చ ఞాణఞ్చ ఖేపేత్వా ఠానతో అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పరియన్తే ఠానసీలా.
ఆవజ్జనపటిబద్ధాతి మనోద్వారావజ్జనాయత్తా, ఆవజ్జితానన్తరమేవ జానాతీతి అత్థో. ఆకఙ్ఖపటిబద్ధాతి రుచిఆయత్తా, ఆవజ్జనానన్తరం జవనఞాణేన జానాతీతి అత్థో. ఇతరాని ద్వే పదాని ఇమేసం ద్విన్నం పదానం యథాక్కమేన అత్థప్పకాసనత్థం వుత్తాని. ఆసయం జానాతీతి ఏత్థ ఆసయన్తి నిస్సయన్తి ఏత్థాతి ఆసయో, మిచ్ఛాదిట్ఠియా సమ్మాదిట్ఠియా కామాదీహి నేక్ఖమ్మాదీహి వా పరిభావితస్స సన్తానస్సేతం అధివచనం. సత్తసన్తానం అనుసేన్తి అనుపవత్తేన్తీతి అనుసయా, థామగతానం కామరాగాదీనంవ ఏతం అధివచనం. అనుసయం జానాతీతి అనుసయకథా హేట్ఠా వుత్తాయేవ.
చరితన్తి పుబ్బే కతకుసలాకుసలకమ్మం. అధిముత్తిన్తి సమ్పతి కుసలే అకుసలే వా చిత్తవోసగ్గో. అప్పరజక్ఖేతి పఞ్ఞామయే అక్ఖిమ్హి అప్పం రాగాదిరజో ఏతేసన్తి అప్పరజక్ఖా. అప్పం రాగాదిరజో ఏతేసన్తి వా అప్పరజక్ఖా, తే అప్పరజక్ఖే. మహారజక్ఖేతి ఞాణమయే అక్ఖిమ్హి మహన్తం రాగాదిరజో ఏతేసన్తి మహారజక్ఖా. మహన్తం రాగాదిరజో ఏతేసన్తి వా మహారజక్ఖా, తే మహారజక్ఖే. తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియేతి తిక్ఖాని సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని ఏతేసన్తి తిక్ఖిన్ద్రియా. ముదూని సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని ఏతేసన్తి ముదిన్ద్రియా. స్వాకారే ద్వాకారేతి సున్దరా సద్ధాదయో ఆకారా కోట్ఠాసా ఏతేసన్తి స్వాకారా. కుచ్ఛితా గరహితా అసద్ధాదయో ఆకారా కోట్ఠాసా ఏతేసన్తి ద్వాకారా. సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయేతి యే కథితం కారణం సల్లక్ఖేన్తి సుఖేన సక్కా హోన్తి విఞ్ఞాపేతుం, తే సువిఞ్ఞాపయా. తబ్బిపరీతా దువిఞ్ఞాపయా. భబ్బాభబ్బేతి భబ్బే చ అభబ్బే చ. అరియాయ జాతియా భవన్తి జాయన్తీతి భబ్బా. వత్తమానసమీపే వత్తమానవచనం. భవిస్సన్తి జాయిస్సన్తి వాతి భబ్బా, భాజనభూతాతి అత్థో. యే అరియమగ్గపటివేధస్స అనుచ్ఛవికా ఉపనిస్సయసమ్పన్నా, తే భబ్బా. వుత్తపటిపక్ఖా అభబ్బా.
సత్తే పజానాతీతి రూపాదికే ఆరమ్మణే లగ్గే లగ్గితే సత్తే పజానాతి. సదేవకో లోకోతి సహ దేవేహి సదేవకో. సహ మారేన సమారకో. సహ బ్రహ్మునా సబ్రహ్మకో. సహ సమణబ్రాహ్మణేహి సస్సమణబ్రాహ్మణీ. పజాతత్తా పజా. సహ దేవమనుస్సేహి సదేవమనుస్సా. ‘‘పజా’’తి సత్తలోకస్స పరియాయవచనమేతం. తత్థ సదేవకవచనేన పఞ్చకామావచరదేవగ్గహణం, సమారకవచనేన ఛట్ఠకామావచరదేవగ్గహణం. సబ్రహ్మకవచనేన బ్రహ్మకాయికాదిబ్రహ్మగ్గహణం. సస్సమణబ్రాహ్మణీవచనేన సాసనస్స పచ్చత్థికపచ్చామిత్తసమణబ్రాహ్మణగ్గహణం సమితపాపబాహితపాపసమణబ్రాహ్మణగ్గహణఞ్చ. పజావచనేన సత్తలోకగ్గహణం. సదేవమనుస్సవచనేన సమ్ముతిదేవఅవసేసమనుస్సగ్గహణం. ఏవమేత్థ తీహి పదేహి ఓకాసలోకో. ద్వీహి పజావసేన సత్తలోకో గహితోతి వేదితబ్బో.
అపరో నయో – సదేవకగ్గహణేన అరూపావచరలోకో గహితో, సమారకగ్గహణేన ఛకామావచరలోకో, సబ్రహ్మకగ్గహణేన రూపావచరబ్రహ్మలోకో, సస్సమణబ్రాహ్మణాదిగ్గహణేన చతుపరిసవసేన సమ్ముతిదేవేహి వా సహ మనుస్సలోకో, అవసేససబ్బసత్తలోకో వా. అపి చేత్థ సదేవకవచనేన ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతో సబ్బస్సపి లోకస్స అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తనభావం సాధేతి. తతో యేసం సియా ‘‘మారో మహానుభావో ఛకామావచరిస్సరో వసవత్తీ, కిం సోపి అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతీ’’తి. తేసం విమతిం విధమేన్తో ‘‘సమారకో’’తి ఆహ. యేసం పన సియా ‘‘బ్రహ్మా మహానుభావో, ఏకఙ్గులియా ఏకస్మిం చక్కవాళసహస్సే ఆలోకం ఫరతి. ద్వీహి…పే… దసహి అఙ్గులీహి దససు చక్కవాళసహస్సేసు ఆలోకం ఫరతి, అనుత్తరఞ్చ ఝానసమాపత్తిసుఖం పటిసంవేదేతి, కిం సోపి అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతీ’’తి. తేసం విమతిం విధమేన్తో ‘‘సబ్రహ్మకో’’తి ఆహ. తతో యేసం సియా ‘‘పుథూ సమణబ్రాహ్మణా సాసనపచ్చత్థికా, కిం తేపి అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తన్తీ’’తి. తేసం విమతిం విధమేన్తో ‘‘సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా’’తి ఆహ.
ఏవం ఉక్కట్ఠానం అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తనభావం పకాసేత్వా అథ సమ్ముతిదేవే అవసేసమనుస్సే చ ఉపాదాయ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన సేససత్తలోకస్స అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తనభావం పకాసేన్తో ‘‘సదేవమనుస్సా’’తి ఆహ. అయమేత్థ అనుసన్ధిక్కమో. పోరాణా పనాహు ‘‘సదేవకోతి దేవతాహి సద్ధిం అవసేసలోకో. సమారకోతి మారేన సద్ధిం అవసేసలోకో. సబ్రహ్మకోతి బ్రహ్మేహి సద్ధిం అవసేసలోకో. ఏవం సబ్బేపి తిభవూపగే సత్తే తీహాకారేహి తీసు పదేసు పక్ఖిపిత్వా పున ద్వీహాకారేహి పరియాదాతుం ‘సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సా’తి వుత్తం. ఏవం పఞ్చహి పదేహి తేన తేన ఆకారేన తేధాతుకమేవ పరియాదిన్నం హోతీ’’తి.
అన్తమసోతి ఉపరిమన్తేన. తిమితిమిఙ్గలన్తి ఏత్థ తిమి నామ ఏకా మచ్ఛజాతి, తిమిం గిలితుం సమత్థా తతో మహన్తసరీరా తిమిఙ్గలా నామ ఏకా మచ్ఛజాతి, తిమిఙ్గలమ్పి గిలితుం సమత్థా పఞ్చయోజనసతికసరీరా తిమితిమిఙ్గలా నామ ఏకా మచ్ఛజాతి. ఇధ జాతిగ్గహణేన ఏకవచనం కతన్తి వేదితబ్బం. గరుళం వేనతేయ్యన్తి ఏత్థ గరుళోతి జాతివసేన నామం. వేనతేయ్యోతి గోత్తవసేన. పదేసేతి ఏకదేసే. సారిపుత్తసమాతి సబ్బబుద్ధానం ధమ్మసేనాపతిత్థేరే గహేత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సేససావకా హి పఞ్ఞాయ ధమ్మసేనాపతిత్థేరేన సమా నామ నత్థి. యథాహ – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం మహాపఞ్ఞానం యదిదం సారిపుత్తో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౮-౧౮౯). అట్ఠకథాయఞ్చ (విసుద్ధి. ౧.౧౭౧; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౩.౫) వుత్తం –
‘‘లోకనాథం ఠపేత్వాన, యే చఞ్ఞే సన్తి పాణినో;
పఞ్ఞాయ సారిపుత్తస్స, కలం నాగ్ఘన్తి సోళసి’’న్తి.
ఫరిత్వాతి బుద్ధఞాణం సబ్బదేవమనుస్సానమ్పి పఞ్ఞం పాపుణిత్వా ఠానతో తేసం పఞ్ఞం ఫరిత్వా బ్యాపిత్వా తిట్ఠతి. అభిభవిత్వాతి సబ్బదేవమనుస్సానమ్పి పఞ్ఞం అతిక్కమిత్వా, తేసం అవిసయభూతమ్పి సబ్బం నేయ్యం అభిభవిత్వా తిట్ఠతీతి అత్థో.
పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౩.౫) పన ‘‘అతిఘంసిత్వా’’తి పాఠో, ఘంసిత్వా తుదిత్వాతి అత్థో. యేపి తేతిఆదీహి ఏవం ఫరిత్వా అభిభవిత్వా ఠానస్స పచ్చక్ఖకారణం దస్సేతి. తత్థ పణ్డితాతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతా. నిపుణాతి సణ్హసుఖుమబుద్ధినో సుఖుమే అత్థన్తరే పటివిజ్ఝనసమత్థా. కతపరప్పవాదాతి విఞ్ఞాతపరప్పవాదా చేవ పరేహి సద్ధిం కతవాదపరిచయా చ. వాలవేధిరూపాతి వాలవేధిధనుగ్గహసదిసా. వో భిన్దన్తా మఞ్ఞే చరన్తి పఞ్ఞాగతేన దిట్ఠిగతానీతి వాలవేధీ వియ వాలం సుఖుమానిపి పరేసం దిట్ఠిగమనాని అత్తనో పఞ్ఞాగమనేన భిన్దన్తా వియ చరన్తీతి అత్థో. అథ వా ‘‘గూథగతం ముత్తగత’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౯.౧౧) వియ పఞ్ఞా ఏవ పఞ్ఞాగతం. దిట్ఠియో ఏవ దిట్ఠిగతాని. పఞ్హే అభిసఙ్ఖరిత్వా అభిసఙ్ఖరిత్వాతి ద్విపదమ్పి తిపదమ్పి చతుపదమ్పి పుచ్ఛం రచయిత్వా తేసం పఞ్హానం అతిబహుకత్తా సబ్బసఙ్గహత్థం ద్విక్ఖత్తుం వుత్తం. గూళ్హాని చ పటిచ్ఛన్నాని చ అత్థజాతానీతి పాఠసేసో. తేసం తథా వినయం దిస్వా అత్తనా అభిసఙ్ఖతం పఞ్హం పుచ్ఛన్తీతి ఏవం భగవతా అధిప్పేతత్తా పఞ్హం పుచ్ఛన్తి. అఞ్ఞేసం పన పుచ్ఛాయ ఓకాసమేవ అదత్వా భగవా ఉపసఙ్కమన్తానం ధమ్మం దేసేతి. యథాహ –
‘‘తే పఞ్హం అభిసఙ్ఖరోన్తి ‘ఇమం మయం పఞ్హం సమణం గోతమం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛిస్సామ, సచే నో సమణో గోతమో ఏవం పుట్ఠో ఏవం బ్యాకరిస్సతి, ఏవమస్స మయం వాదం ఆరోపేస్సామ, ఏవం చేపి నో పుట్ఠో ఏవం బ్యాకరిస్సతి, ఏవమ్పిస్స మయం వాదం ఆరోపేస్సామా’తి. తే సుణన్తి ‘సమణో ఖలు భో గోతమో అముకం నామ గామం వా నిగమం వా ఓసటో’తి. తే యేన సమణో గోతమో తేనుపసఙ్కమన్తి. తే సమణో గోతమో ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేతి సమాదపేతి సముత్తేజేతి సమ్పహంసేతి. తే సమణేన గోతమేన ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సితా సమాదపితా సముత్తేజితా సమ్పహంసితా న చేవ సమణం గోతమం పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, కుతోస్స వాదం ఆరోపేస్సన్తి, అఞ్ఞదత్థు సమణస్సేవ గోతమస్స సావకా సమ్పజ్జన్తీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౯).
కస్మా పఞ్హే న పుచ్ఛన్తీతి చే? భగవా కిర పరిసమజ్ఝే ధమ్మం దేసేన్తో పరిసాయ అజ్ఝాసయం ఓలోకేతి, తతో పస్సతి ‘‘ఇమే పణ్డితా గూళ్హం రహస్సం పఞ్హం ఓవట్టికసారం కత్వా ఆగతా’’తి. సో తేహి అపుట్ఠోయేవ ‘‘పఞ్హపుచ్ఛాయ ఏత్తకా దోసా, విస్సజ్జనే ఏత్తకా, అత్థే, పదే, అక్ఖరే ఏత్తకాతి; ఇమం పఞ్హం పుచ్ఛన్తో ఏవం పుచ్ఛేయ్య, విస్సజ్జేన్తో ఏవం విస్సజ్జేయ్యా’’తి; ఇతి ఓవట్టికసారం కత్వా ఆనీతే పఞ్హే ధమ్మకథాయ అన్తరే పక్ఖిపిత్వా దస్సేతి. తే పణ్డితా ‘‘సేయ్యా వత నో, యే మయం ఇమే పఞ్హే న పుచ్ఛిమ్హా. సచేపి మయం పుచ్ఛేయ్యామ, అప్పతిట్ఠితే నో కత్వా సమణో గోతమో ఖిపేయ్యా’’తి అత్తమనా భవన్తి.
అపి చ బుద్ధా నామ ధమ్మం దేసేన్తా పరిసం మేత్తాయ ఫరన్తి. మేత్తాఫరణేన దసబలేసు మహాజనస్స చిత్తం పసీదతి. బుద్ధా నామ రూపగ్గప్పత్తా హోన్తి దస్సనసమ్పన్నా మధురస్సరా ముదుజివ్హా సుఫుసితదన్తావరణా, అమతేన హదయం సిఞ్చన్తా వియ ధమ్మం కథేన్తి. తత్ర నేసం మేత్తాఫరణేన పసన్నచిత్తానం ఏవం హోతి – ‘‘ఏవరూపం అద్వేజ్ఝకథం అమోఘకథం నియ్యానికకథం కథేన్తేన భగవతా సద్ధిం న సక్ఖిస్సామ పచ్చనీకగ్గాహం గణ్హితు’’న్తి అత్తనో పసన్నభావేనేవ పఞ్హే న పుచ్ఛన్తీతి.
కథితా విస్సజ్జితా వాతి ‘‘ఏవం తుమ్హే పుచ్ఛథా’’తి అపుచ్ఛితపఞ్హానం ఉచ్చారణేన తే పఞ్హా భగవతా కథితా ఏవ హోన్తి. యథా చ తే విస్సజ్జేతబ్బా, తథా విస్సజ్జితా ఏవ హోన్తి. నిద్దిట్ఠకారణాతి ఇమినా కారణేన ఇమినా హేతునా ఏవం హోన్తీతి ఏవం సహేతుకం కత్వా విస్సజ్జనేన భగవతా నిద్దిట్ఠకారణా ఏవ హోన్తి తే పఞ్హా. ఉపక్ఖిత్తకా చ తే భగవతో సమ్పజ్జన్తీతి ఖత్తియపణ్డితాదయో భగవతో పఞ్హవిస్సజ్జనేనేవ భగవతో సమీపే ఖిత్తకా పక్ఖిత్తకా సమ్పజ్జన్తి; సావకా వా సమ్పజ్జన్తి, ఉపాసకా వాతి అత్థో; సావకసమ్పత్తిం వా పాపుణన్తి, ఉపాసకసమ్పత్తిం వాతి వుత్తం హోతి. అథాతి అనన్తరత్థే, తేసం ఉపక్ఖిత్తకసమ్పత్తిసమనన్తరమేవాతి అత్థో. తత్థాతి తస్మిం ఠానే, తస్మిం అధికారే వా. అతిరోచతీతి అతివియ జోతతి పకాసతి. యదిదం పఞ్ఞాయాతి యాయం భగవతో పఞ్ఞా, తాయ పఞ్ఞాయ భగవావ అతిరోచతీతి అత్థో. ఇతి-సద్దో కారణత్థో, ఇమినా కారణేనాతి అత్థో. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవాతి.
సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ మహానిద్దేసట్ఠకథాయ
పసూరసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.