౯. మాగణ్డియసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా
౭౦. నవమే మాగణ్డియసుత్తనిద్దేసే పఠమగాథాయ తావ అజపాలనిగ్రోధమూలే నానారూపాని నిమ్మినిత్వా అభికామం ఆగతం మారధీతరం దిస్వాన తణ్హం అరతిం రగఞ్చ ఛన్దమత్తమ్పి మేథునస్మిం నాహోసి, కిమేవిదం ఇమిస్సా దారికాయ ముత్తకరీసపుణ్ణం రూపం దిస్వా భవిస్సతి, సబ్బథా పాదాపి నం సమ్ఫుసితుం న ఇచ్ఛే, కుతోనేన సంవసితున్తి.
ముత్తపుణ్ణన్తి ఆహారఉతువసేన వత్థిపుటన్తరం పూరేత్వా ఠితముత్తేన పూరితం. కరీసపుణ్ణన్తి పక్కాసయసఙ్ఖాతే హేట్ఠానాభిపిట్ఠికణ్టకమూలానం అన్తరే ఉబ్బేధేన అట్ఠఙ్గులమత్తే అన్తావసానే ఠితవచ్చేన పుణ్ణం. సేమ్హపుణ్ణన్తి ఉదరపటలే ఠితఏకపత్తప్పమాణేన సేమ్హేన పూరితం. రుహిరపుణ్ణన్తి యకనస్స హేట్ఠాభాగం పూరేత్వా హదయవక్కపప్ఫాసానం ఉపరి థోకం థోకం పగ్ఘరన్తేన వక్కహదయయకనపప్ఫాసే తేమయమానేన ఠితేన ఏకపత్తస్స పూరణమత్తేన సన్నిచితలోహితసఙ్ఖాతేన చ కేసలోమనఖదన్తానం మంసవినిముత్తట్ఠానఞ్చేవ థద్ధసుక్ఖచమ్మఞ్చ ఠపేత్వా ధమనీజాలానుసారేన సబ్బం ఉపాదిణ్ణకసరీరం ఫరిత్వా ఠితసంసరణలోహితసఙ్ఖాతేన చ దువిధేన రుహిరేన పుణ్ణం.
అట్ఠిసఙ్ఘాతన్తి సకలసరీరే హేట్ఠా అట్ఠీనం ఉపరిట్ఠితాని సాధికాని తీణి అట్ఠిసతాని, తేహి అట్ఠీహి ఘటితం. న్హారుసమ్బన్ధన్తి సకలసరీరే అట్ఠీని ఆబన్ధిత్వా ఠితాని నవ న్హారుసతాని, తేహి న్హారూహి సమ్బన్ధం ఆబన్ధం. రుధిరమంసావలేపనన్తి సంసరణలోహితేన చ సాధికాని తీణి అట్ఠిసతాని అనులిమ్పేత్వా ఠితేన నవమంసపేసిసతేన చ అనులిత్తం సరీరం. చమ్మవినద్ధన్తి సకలసరీరం పరియోనన్ధిత్వా పాకటకిలోమకస్స ఉపరి ఛవియా హేట్ఠా ఠితం చమ్మం, తేన చమ్మేన వినద్ధం పరియోనద్ధం. ‘‘చమ్మావనద్ధ’’న్తిపి పాళి. ఛవియా పటిచ్ఛన్నన్తి అతిసుఖుమఛవియా పటిచ్ఛన్నం ఛాదేత్వా ఠితం. ఛిద్దావఛిద్దన్తి అనేకఛిద్దం. ఉగ్ఘరన్తన్తి అక్ఖిముఖాదీహి ఉగ్ఘరన్తం. పగ్ఘరన్తన్తి అధోభాగేన పగ్ఘరన్తం. కిమిసఙ్ఘనిసేవితన్తి సూచిముఖాదీహి నానాపాణకులసమూహేహి ఆసేవితం. నానాకలిమలపరిపూరన్తి అనేకవిధేహి అసుచికోట్ఠాసేహి పూరితం.
౭౧. తతో మాగణ్డియో ‘‘పబ్బజితా నామ మానుసకే కామే పహాయ దిబ్బకామత్థాయ పబ్బజన్తి, అయఞ్చ దిబ్బేపి కామే న ఇచ్ఛతి, ఇదమ్పి ఇత్థిరతనం, కా ను అస్స దిట్ఠీ’’తి పుచ్ఛితుం దుతియం గాథమాహ. తత్థ ఏతాదిసం చే రతనన్తి దిబ్బిత్థిరతనం సన్ధాయ భణతి. నారిన్తి అత్తనో ధీతరం సన్ధాయ. దిట్ఠిగతం సీలవతం ను జీవితన్తి దిట్ఠిఞ్చ సీలఞ్చ వతఞ్చ జీవితఞ్చ. భవూపపత్తిఞ్చ వదేసి కీదిసన్తి అత్తనో భవూపపత్తిం వా తువం కీదిసం వదేసి.
౭౨. ఇతో పరా ద్వే గాథా విస్సజ్జనపుచ్ఛానయేన పవత్తత్తా పాకటసమ్బన్ధాయేవ. తాసు పఠమగాథాయ సఙ్ఖేపత్థో – తస్స మయ్హం మాగణ్డియ ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతధమ్మేసు నిచ్ఛినిత్వా ‘‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తి (మ. ని. ౩.౨౭, ౩౦౧) ఏవం ఇదం వదామీతి సముగ్గహీతం న హోతి నత్థి న విజ్జతి, కిం కారణా? అహఞ్హి పస్సన్తో దిట్ఠీసు ఆదీనవం కఞ్చి దిట్ఠిం అగ్గహేత్వా సచ్చాని పవిచినన్తో అజ్ఝత్తం రాగాదీనం సన్తిభావేన అజ్ఝత్తసన్తిసఙ్ఖాతం నిబ్బానమేవ అద్దసన్తి.
ఆదీనవన్తి ఉపద్దవం. సదుక్ఖన్తి కాయికదుక్ఖేన సదుక్ఖం. సవిఘాతన్తి చేతసికదుక్ఖేన సహితం. సఉపాయాసన్తి ఉపాయాససహితం. సపరిళాహన్తి సదరథం. న నిబ్బిదాయాతి న వట్టే నిబ్బిన్దనత్థాయ. న విరాగాయాతి న వట్టే విరాగత్థాయ. న నిరోధాయాతి న వట్టస్స నిరోధత్థాయ. న ఉపసమాయాతి న వట్టస్స ఉపసమత్థాయ. న అభిఞ్ఞాయాతి న వట్టస్స అభిజాననత్థాయ. న సమ్బోధాయాతి న కిలేసనిద్దావిగమేన వట్టతో సమ్బుజ్ఝనత్థాయ. న నిబ్బానాయాతి న అమతనిబ్బానత్థాయ. ఏత్థ పన ‘‘నిబ్బిదాయా’’తి విపస్సనా. ‘‘విరాగాయా’’తి మగ్గో. ‘‘నిరోధాయ ఉపసమాయా’’తి నిబ్బానం. ‘‘అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయా’’తి మగ్గో. ‘‘నిబ్బానాయా’’తి నిబ్బానమేవ. ఏవం ఏకస్మిం ఠానే విపస్సనా, తీసు మగ్గో, తీసు నిబ్బానం వుత్తన్తి ఏవం వవత్థానకథా వేదితబ్బా. పరియాయేన పన సబ్బానిపేతాని మగ్గవేవచనానిపి నిబ్బానవేవచనానిపి హోన్తియేవ.
అజ్ఝత్తం రాగస్స సన్తిన్తి అజ్ఝత్తరాగస్స సన్తభావేన నిబ్బుతభావేన అజ్ఝత్తసన్తిసఙ్ఖాతం నిబ్బానం ఓలోకేసిం. దోసస్స సన్తిన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. పచినన్తి నిద్దేసస్స ఉద్దేసపదం. విచినన్తోతి సచ్చాని వడ్ఢేన్తో విభావేన్తో. పవిచినన్తోతి తానేవ పచ్చేకం విభావేన్తో. కేచి ‘‘గవేసన్తో’’తి వణ్ణయన్తి. అదస్సన్తి ఓలోకేసిం. అదక్ఖిన్తి వినివిజ్ఝిం. అఫస్సిన్తి పఞ్ఞాయ ఫుసిం. పటివిజ్ఝిన్తి ఞాణేన పచ్చక్ఖం అకాసిం.
౭౩. దుతియగాథాయ సఙ్ఖేపత్థో – యానిమాని దిట్ఠిగతాని తేహి తేహి సత్తేహి వినిచ్ఛినిత్వా గహితత్తా ‘‘వినిచ్ఛయా’’తి చ అత్తనో పచ్చయేహి అభిసఙ్ఖతభావాదినా నయేన ‘‘పకప్పితానీ’’తి చ వుచ్చన్తి, తే వే మునీ దిట్ఠిగతధమ్మే అగ్గహేత్వా అజ్ఝత్తసన్తీతి యమేతమత్థం బ్రూసి, ఆచిక్ఖ మే, కథం ను ధీరేహి పవేదితం తం కథం పకాసితం ధీరేహీతి వదతి.
ఇమిస్సా గాథాయ నిద్దేసో ఉత్తానత్థో ఠపేత్వా పరమత్థపదం. తత్థ యం పరమత్థన్తి యం ఉత్తమం నిబ్బానం.
౭౪. అథస్స భగవా యథా యేన ఉపాయేన తం పదం ధీరేహి పకాసితం, తం ఉపాయం సపటిపక్ఖం దస్సేన్తో ‘‘న దిట్ఠియా’’తి గాథమాహ. తత్థ న దిట్ఠియాతిఆదీహి దిట్ఠిసుతిఅట్ఠసమాపత్తిఞాణబాహిరసీలబ్బతాని పటిక్ఖిపతి. ‘‘సుద్ధిమాహా’’తి ఏత్థ వుత్తం ఆహ-సద్దం సబ్బత్థ నకారేన సద్ధిం యోజేత్వా పురిమపదత్తయం నేత్వా ‘‘దిట్ఠియా సుద్ధిం నాహ న కథేమీ’’తి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. యథా చేత్థ, ఏవం ఉత్తరపదేసుపి. తత్థ చ అదిట్ఠియా నాహాతి దసవత్థుకం సమ్మాదిట్ఠిం వినా న కథేమి. తథా అస్సుతియాతి నవఙ్గం సవనం వినా. అఞాణాతి కమ్మస్సకతసచ్చానులోమికఞాణం వినా. అసీలతాతి పాతిమోక్ఖసంవరం వినా. అబ్బతాతి ధుతఙ్గవతం వినా. నోపి తేనాతి తేసు ఏకమేకేన దిట్ఠిఆదిమత్తేనాపి న కథేమీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. ఏతే చ నిస్సజ్జ అనుగ్గహాయాతి ఏతే చ పురిమదిట్ఠిఆదిభేదే కణ్హపక్ఖికే ధమ్మే సముగ్ఘాతకరణేన నిస్సజ్జ, పచ్ఛిమే అదిట్ఠిఆదిభేదే సుక్కపక్ఖికేపి అతమ్మయతాపజ్జనేన అనుగ్గహాయ. సన్తో అనిస్సాయ భవం న జప్పేతి ఇమాయ పటిపత్తియా రాగాదివూపసమేన సన్తో చక్ఖాదీసు కఞ్చి ధమ్మం అనిస్సాయ ఏకమ్పి భవం న జప్పే, అపిహేతుం అపత్థేతుం సమత్థో సియా, అయమస్స అజ్ఝత్తసన్తీతి అధిప్పాయో.
సవనమ్పి ఇచ్ఛితబ్బన్తి సుత్తాదివసేన సుణనమ్పి ఆకఙ్ఖితబ్బం. సమ్భారా ఇమే ధమ్మాతి సమ్మాదిట్ఠిఆదికా ఇమే ధమ్మా ఉపకారట్ఠేన సమ్భారా హోన్తి. కణ్హపక్ఖికానన్తి అకుసలపక్ఖే భవానం. సముగ్ఘాతతో పహానం ఇచ్ఛితబ్బన్తి సమ్మా హననతో సముచ్ఛేదతో పహానం ఆకఙ్ఖితబ్బం. తేధాతుకేసు కుసలేసు ధమ్మేసూతి కామరూపారూపసఙ్ఖాతేసు తేభూమకేసు కోసల్లసమ్భూతేసు. అతమ్మయతాతి నిత్తణ్హభావో.
౭౫. ఏవం వుత్తే వచనత్థం అసల్లక్ఖేన్తో మాగణ్డియో ‘‘నో చే కిరా’’తి గాథమాహ. తత్థ దిట్ఠాదీని వుత్తనయానేవ. కణ్హపక్ఖికానియేవ పన సన్ధాయ ఉభయత్రాపి ఆహ. ఆహ-సద్దం పన ‘‘నో చే’’తి సద్దేన యోజేత్వా నో చే కిర ఆహ నో చే కిర కథేసీతి ఏవం అత్థో దట్ఠబ్బో. మోమూహన్తి అతిమూళ్హం, మోహనం వా. పచ్చేన్తీతి జానన్తి. ఇమిస్సాపి గాథాయ నిద్దేసో ఉత్తానో.
౭౬. అథస్స భగవా తం దిట్ఠిం నిస్సాయ పుచ్ఛం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘దిట్ఠిఞ్చ నిస్సాయా’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – త్వం మాగణ్డియ దిట్ఠిం నిస్సాయ పునప్పునం పుచ్ఛమానో యాని తే దిట్ఠిగతాని సముగ్గహితాని, తేస్వేవ సముగ్గహీతేసు పమోహం ఆగతో త్వం ఇతో చ మయా వుత్తఅజ్ఝత్తసన్తితో పటిపత్తితో ధమ్మదేసనతో వా అణుమ్పి యుత్తసఞ్ఞం న పస్ససి, తేన కారణేన త్వం ఇమం ధమ్మం మోమూహతో పస్ససీతి.
లగ్గనం నిస్సాయ లగ్గనన్తి దిట్ఠిలగ్గనం అల్లీయిత్వా దిట్ఠిలగ్గనం. బన్ధనన్తి దిట్ఠిబన్ధనం. పలిబోధన్తి దిట్ఠిపలిబోధం.
అన్ధకారం పక్ఖన్దోసీతి బహలన్ధకారం పవిట్ఠోసి. యుత్తసఞ్ఞన్తి సమణధమ్మే యుత్తసఞ్ఞం. పత్తసఞ్ఞన్తి సమణధమ్మే పటిలద్ధసఞ్ఞం. లగ్గనసఞ్ఞన్తి సఞ్జానితసఞ్ఞం. కారణసఞ్ఞన్తి హేతుసఞ్ఞం. ఠానసఞ్ఞన్తి కారణసఞ్ఞం. న పటిలభసీతి న విన్దసి. కుతో ఞాణన్తి మగ్గఞాణం పన కేన కారణేన లభిస్ససి. అనిచ్చం వాతి హుత్వా అభావట్ఠేన పఞ్చక్ఖన్ధా అనిచ్చం. అనిచ్చసఞ్ఞానులోమం వాతి ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా అనిచ్చా’’తి ఉప్పన్నా సఞ్ఞా అనిచ్చసఞ్ఞా, తాయ సఞ్ఞాయ అనులోమం అప్పటిక్కూలం అనిచ్చసఞ్ఞానులోమం. కిం తం? విపస్సనాఞాణం. ద్విన్నం విపస్సనాఞాణానం దుక్ఖానత్తసఞ్ఞానులోమానమ్పి ఏసేవ నయో.
౭౭. ఏవం సముగ్గహితేసు పమోహేన మాగణ్డియస్స వివాదాపత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని తేసు అఞ్ఞేసు చ ధమ్మేసు విగతప్పమోహస్స అత్తనో నిబ్బివాదతం దస్సేన్తో ‘‘సమో విసేసీ’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – యో ఏవం తిధా మానేన వా దిట్ఠియా వా పుగ్గలేన వా మఞ్ఞతి, సో తేన మానేన తాయ వా దిట్ఠియా తేన వా పుగ్గలేన వివదేయ్య. యో పన అమ్హాదిసో ఇమాసు తీసు విధాసు అవికమ్పమానో, సమో విసేసీతి న తస్స హోతి, న చ హీనోతి పాఠసేసో. ఇమిస్సాపి గాథాయ నిద్దేసో ఉత్తానోవ.
౭౮. కిఞ్చ భియ్యో – ‘‘సచ్చన్తి సో’’తి గాథా. తస్సత్థో – సో ఏవరూపో పహీనమానదిట్ఠికో ‘‘మాదిసో ‘బాహితపాపత్తా’దినా నయేన బ్రాహ్మణో, ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి కిం వదేయ్య కిం వత్థుం భణేయ్య, కేన వా కారణేన భణేయ్య, ‘‘మయ్హం సచ్చం, తుయ్హం ముసా’’తి వా కేన మానేన దిట్ఠియా పుగ్గలేన వా వివదేయ్య. యస్మిం మాదిసే ఖీణాసవే ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి పవత్తియా సమం వా, ఇతరద్వయభావేన పవత్తియా విసమం వా మఞ్ఞితం నత్థి, సమానాదీసు కేన వాదం పటిసంయుజేయ్య పటిప్ఫరేయ్యాతి. ఇమిస్సాపి గాథాయ నిద్దేసో ఉత్తానో.
౭౯. నను ఏకంసేనేవ ఏవరూపో పుగ్గలో? ‘‘ఓకం పహాయా’’తి గాథా. తత్థ ఓకం పహాయాతి రూపధాత్వాదివిఞ్ఞాణస్సోకాసం తత్ర ఛన్దరాగప్పహానేన ఛడ్డేత్వా. అనికేతసారీతి రూపనిమిత్తనికేతాదీని తణ్హావసేన అసరన్తో. గామే అకుబ్బం ముని సన్థవానీతి గామే గిహిసన్థవాని అకరోన్తో. కామేహి రిత్తోతి కామేసు ఛన్దరాగాభావేన సబ్బకామేహి పుథుభూతో. అపురక్ఖరానోతి ఆయతిం అత్తభావం అనభినిబ్బత్తేన్తో. కథం న విగ్గయ్హ జనేన కయిరాతి జనేన సద్ధిం విగ్గాహికకథం న కథేయ్య.
హాలిద్దకానీతి ఏవంనామకో గహపతి. యేనాయస్మా మహాకచ్చానో తేనుపసఙ్కమీతి యేనాతి భుమ్మత్థే కరణవచనం. తస్మా యత్థ మహాకచ్చానో, తత్థ ఉపసఙ్కమీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యేన వా కారణేన మహాకచ్చానో దేవమనుస్సేహి ఉపసఙ్కమితబ్బో, తేన కారణేన ఉపసఙ్కమీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. కేన చ కారణేన మహాకచ్చానో ఉపసఙ్కమితబ్బో? నానప్పకారగుణవిసేసాధిగమాధిప్పాయేన, సాదుఫలూపభోగాధిప్పాయేన దిజగణేహి నిచ్చఫలితమహారుక్ఖో వియ. ఉపసఙ్కమీతి చ గతోతి వుత్తం హోతి. ఉపసఙ్కమిత్వాతి ఉపసఙ్కమనపరియోసానదీపనం. అథ వా ఏవం గతో తతో ఆసన్నతరం ఠానం మహాకచ్చానస్స సమీపసఙ్ఖాతం గన్త్వాతిపి వుత్తం హోతి.
అభివాదేత్వాతి పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా. ఇదాని యేనత్థేన మహాకచ్చానస్స ఉపట్ఠానం ఆగతో, తం పుచ్ఛితుకామో దసనఖసమోధానసముజ్జలం అఞ్జలిం సిరసి పతిట్ఠాపేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౭) వియ. తస్మా యథా నిసిన్నో ఏకమన్తం నిసిన్నో హోతి, ఏవం నిసీదీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. భుమ్మత్థే వా ఏతం ఉపయోగవచనం. నిసీదీతి నిసజ్జం కప్పేసి. పణ్డితా హి దేవమనుస్సా గరుట్ఠానియం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆసనకుసలతాయ ఏకమన్తం నిసీదన్తి. అయఞ్చ గహపతి తేసం అఞ్ఞతరో, తస్మా ఏకమన్తం నిసీది.
కథం నిసిన్నో చ పన ఏకమన్తం నిసిన్నో హోతీతి? ఛ నిసజ్జదోసే వజ్జేత్వా. సేయ్యథిదం? అతిదూరం అచ్చాసన్నం ఉపరివాతం ఉన్నతప్పదేసం అతిసమ్ముఖం అతిపచ్ఛాతి. అతిదూరే నిసిన్నో హి సచే కథేతుకామో హోతి, ఉచ్చాసద్దేన కథేతబ్బం హోతి. అచ్చాసన్నే నిసిన్నో సఙ్ఘట్టనం కరోతి. ఉపరివాతే నిసిన్నో సరీరగన్ధేన బాధతి. ఉన్నతప్పదేసే నిసిన్నో అగారవం పకాసేతి. అతిసమ్ముఖా నిసిన్నో సచే దట్ఠుకామో హోతి, చక్ఖునా చక్ఖుం ఆహచ్చ దట్ఠబ్బం హోతి. అతిపచ్ఛా నిసిన్నో సచే దట్ఠుకామో హోతి, గీవం పసారేత్వా దట్ఠబ్బం హోతి. తస్మా అయమ్పి ఏతే ఛ నిసజ్జదోసే వజ్జేత్వా నిసీది. తేన వుత్తం – ‘‘ఏకమన్తం నిసీదీ’’తి.
ఏతదవోచాతి ఏతం అవోచ. వుత్తమిదం భన్తే కచ్చాన భగవతా అట్ఠకవగ్గియే మాగణ్డియపఞ్హేతి అట్ఠకవగ్గియమ్హి మాగణ్డియపఞ్హో నామ అత్థి, తస్మిం పఞ్హే.
రూపధాతూతి రూపక్ఖన్ధో అధిప్పేతో. రూపధాతురాగవినిబన్ధన్తి రూపధాతుమ్హి రాగేన వినిబద్ధం. విఞ్ఞాణన్తి కమ్మవిఞ్ఞాణం. ఓకసారీతి గేహసారీ ఆలయసారీ. కస్మా పనేత్థ ‘‘విఞ్ఞాణధాతు ఖో గహపతీ’’తి న వుత్తన్తి? సమ్మోహవిఘాతత్థం. ‘‘ఓకో’’తి హి అత్థతో పచ్చయో వుచ్చతి, పురేజాతఞ్చ కమ్మవిఞ్ఞాణం పచ్ఛాజాతస్స కమ్మవిఞ్ఞాణస్సపి విపాకవిఞ్ఞాణస్సపి, విపాకవిఞ్ఞాణఞ్చ విపాకవిఞ్ఞాణస్సపి కమ్మవిఞ్ఞాణస్సపి పచ్చయో హోతి, తస్మా ‘‘కతరం ను ఖో ఇధ విఞ్ఞాణ’’న్తి సమ్మోహో భవేయ్య. తస్స విఘాతత్థం తం అగ్గహేత్వా అసమ్భిన్నావ దేసనా కతాతి. అపిచ విపాకఆరమ్మణవసేన చతస్సో అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణట్ఠితియోతి వుత్తాతి తా దస్సేతుమ్పి ఇధ విఞ్ఞాణం న గహితం.
ఉపయుపాదానాతి తణ్హూపయదిట్ఠూపయవసేన ద్వే ఉపయా, కాముపాదానాదీని చత్తారి ఉపాదానాని చ. చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయాతి అకుసలచిత్తస్స అధిట్ఠానభూతా చేవ అభినివేసభూతా చ అనుసయభూతా చ. తథాగతస్సాతి సమ్మాసమ్బుద్ధస్స. సబ్బేసమ్పి హి ఖీణాసవానం ఏతే పహీనావ, సత్థు పన ఖీణాసవభావో లోకే అతిపాకటోతి ఉపరిమకోటియా ఏవం వుత్తం. విఞ్ఞాణధాతుయాతి ఇధ విఞ్ఞాణం కస్మా గహితం? కిలేసప్పహానదస్సనత్థం. కిలేసా హి న కేవలం చతూసుయేవ ఖన్ధేసు పహీనా పహీయన్తి, పఞ్చసుపి పహీయన్తియేవాతి కిలేసప్పహానదస్సనత్థం గహితం. ఏవం ఖో గహపతి అనోకసారీ హోతీతి ఏవం కమ్మవిఞ్ఞాణేన ఓకం అసరన్తేన అనోకసారీ నామ హోతి.
రూపనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధాతి రూపమేవ కిలేసానం పచ్చయట్ఠేన నిమిత్తం, ఆరమ్మణకిరియసఙ్ఖాతేన నివాసట్ఠేన నికేతన్తి రూపనిమిత్తనికేతం. విసారో చ వినిబన్ధో చ విసారవినిబన్ధా. ఉభయేనపి హి కిలేసానం పత్థటభావో చ వినిబన్ధనభావో చ వుత్తో, రూపనిమిత్తనికేతే విసారవినిబన్ధాతి రూపనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధా, తస్మా రూపనిమిత్తనికేతమ్హి ఉప్పన్నేన కిలేసవిసారేన చేవ కిలేసవినిబన్ధనేన చాతి అత్థో. నికేతసారీతి వుచ్చతీతి ఆరమ్మణకరణవసేన నివాసట్ఠానట్ఠేన నికేతసారీతి వుచ్చతి. పహీనాతి తే రూపనిమిత్తనికేతే కిలేసవిసారవినిబన్ధా పహీనా.
కస్మా పనేత్థ పఞ్చక్ఖన్ధా చ ‘‘ఓకా’’తి వుత్తా, ఛ ఆరమ్మణాని ‘‘నికేత’’న్తి? ఛన్దరాగస్స బలవదుబ్బలతాయ. సమానేపి హి ఏతేసం ఆలయట్ఠేన విసయభావే ఓకోతి నిప్పరియాయేన సుద్ధం గేహమేవ వుచ్చతి, నికేతన్తి ‘‘అజ్జ అసుకట్ఠానే కీళిస్సామా’’తి కతసఙ్కేతానం నివాసనట్ఠానం ఉయ్యానాది. తత్థ యథా పుత్తదారధనధఞ్ఞపుణ్ణగేహే ఛన్దరాగో బలవా హోతి, ఏవం అజ్ఝత్తికేసు ఖన్ధేసు. యథా పన ఉయ్యానట్ఠానాదీసు తతో దుబ్బలతరో హోతి, ఏవం బాహిరేసు ఛసు ఆరమ్మణేసూతి ఛన్దరాగస్స బలవదుబ్బలతాయ ఏవం దేసనా కతాతి వేదితబ్బా.
సుఖితేసు సుఖితోతి ఉపట్ఠాకేసు ధనధఞ్ఞలాభాదివసేన సుఖితేసు ‘‘ఇదానాహం మనాపం చీవరం మనాపం భోజనం లభిస్సామీ’’తి గేహస్సితసుఖేన సుఖితో హోతి, తేహి పత్తసమ్పత్తిం అత్తనా అనుభవమానో వియ చరతి. దుక్ఖితేసు దుక్ఖితోతి తేసం కేనచిదేవ కారణేన దుక్ఖే ఉప్పన్నే సయం ద్విగుణేన దుక్ఖేన దుక్ఖితో హోతి. కిచ్చకరణీయేసూతి కిచ్చసఙ్ఖాతేసు కరణీయేసు. వోయోగం ఆపజ్జతీతి ఉపయోగం సయం తేసం కిచ్చానం కత్తబ్బతం ఆపజ్జతి.
కామేసూతి వత్థుకామేసు. ఏవం ఖో గహపతి కామేహి అరిత్తో హోతీతి ఏవం కిలేసకామేహి అరిత్తో హోతి.
అన్తో కామానం భావేన అతుచ్ఛో. సుక్కపక్ఖో తేసం అభావేన రిత్తో తుచ్ఛోతి వేదితబ్బో.
పురక్ఖరానోతి వట్టం పురతో కురుమానో. ఏవంరూపో సియన్తిఆదీసు దీఘరస్సకాళోదాతాదీసు రూపేసు ఏవంరూపో నామ భవేయ్యన్తి పత్థేతి. సుఖాదీసు వేదనాసు ఏవంవేదనో నామ. నీలసఞ్ఞాదీసు సఞ్ఞాసు ఏవంసఞ్ఞో నామ. పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీసు సఙ్ఖారేసు ఏవంసఙ్ఖారో నామ. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు విఞ్ఞాణేసు ఏవంవిఞ్ఞాణో నామ భవేయ్యన్తి పత్థేతి.
అపురక్ఖరానోతి వట్టం పురతో అకురుమానో. సహితం మే, అసహితం తేతి తుయ్హం వచనం అసహితం అసిలిట్ఠం, మయ్హం సహితం సిలిట్ఠం మధురం మధురపానసదిసం. అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తన్తి యం తుయ్హం దీఘేన కాలేన పరిచితం సుప్పగుణం, తం మమ వాదం ఆగమ్మ సబ్బం ఖణేన విపరావత్తం నివత్తం. ఆరోపితో తే వాదోతి తుయ్హం దోసో మయా ఆరోపితో. చర వాదప్పమోక్ఖాయాతి తం తం ఆచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా ఉత్తరం పరియేసన్తో ఇమస్స వాదస్స మోక్ఖాయ చర ఆహిణ్డ. నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీతి అథ సయమేవ పహోసి, ఇధేవ నిబ్బేఠేహీతి.
౮౦. సో ఏవరూపో ‘‘యేహి వివిత్తో’’తి గాథా. తత్థ యేహీతి యేహి దిట్ఠిగతాదీహి. వివిత్తో విచరేయ్యాతి రిత్తో చరేయ్య. న తాని ఉగ్గయ్హ వదేయ్య నాగోతి ‘‘ఆగుం న కరోతీ’’తిఆదినా (చూళని. భద్రావుధమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౭౦; పారాయనానుగీతినిద్దేస ౧౦౨) నయేన నాగో తాని దిట్ఠిగతాని ఉగ్గహేత్వా న చరేయ్య. ఏలమ్బుజన్తి ఏలసఞ్ఞితే అమ్బుమ్హి జాతం కణ్టకనాళం వారిజం, పదుమన్తి వుత్తం హోతి. యథా జలేన పఙ్కేన చనూపలిత్తన్తి తం పదుమం యథా జలేన చ పఙ్కేన చ అనుపలిత్తం హోతి. ఏవం ముని సన్తివాదో అగిద్ధోతి ఏవం అజ్ఝత్తసన్తివాదో ముని గేధాభావేన అగిద్ధో. కామే చ లోకే చ అనూపలిత్తోతి దువిధేపి కామే అపాయాదికే చ లోకే ద్వీహి సిలేసేహి అనుపలిత్తో హోతి.
ఆగుం న కరోతీతి అకుసలాదిదోసం న కరోతి. న గచ్ఛతీతి అగతివసేన న గచ్ఛతి. నాగచ్ఛతీతి పహీనకిలేసే న ఉపేతి. పాపకాతి లామకా. అకుసలాతి అకోసల్లసమ్భూతా. తే కిలేసే న పునేతీతి యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే పున న ఏతి. న పచ్చేతీతి పటి న ఉపేతి. న పచ్చాగచ్ఛతీతి పున న నివత్తతి.
ఖరదణ్డోతి ఖరపత్తదణ్డో ఫరుసదణ్డో. చత్తగేధోతి విస్సట్ఠగేధో. వన్తగేధోతి వమితగేధో. ముత్తగేధోతి ఛిన్నబన్ధనగేధో. పహీనగేధోతి పజహితగేధో. పటినిస్సట్ఠగేధోతి యథా న పున చిత్తం ఆరుహతి, ఏవం పటివిస్సజ్జితగేధో. ఉపరి వీతరాగాదీసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బానేవ తాని గహితగ్గహణస్స విస్సట్ఠభావవేవచనాని.
౮౧. కిఞ్చ భియ్యో – ‘‘న వేదగూ’’తి గాథా. తత్థ న వేదగూ దిట్ఠియాయకోతి చతుమగ్గవేదగూ మాదిసో దిట్ఠియాయకో న హోతి, దిట్ఠియా గచ్ఛన్తో వా, తం సారతో పచ్చేన్తో వా న హోతి. తత్థ వచనత్థో – యాయతీతి యాయకో. కరణవచనేన దిట్ఠియా యాయతీతి దిట్ఠియాయకో. ఉపయోగత్థే సామివచనేనపి దిట్ఠియా యాతీతిపి దిట్ఠియాయకో. న ముతియా స మానమేతీతి ముతరూపాదిభేదాయ ముతియాపి సో మానం న ఏతి. న హి తమ్మయో సోతి తణ్హాదిట్ఠివసేన తమ్మయో హోతి తప్పరాయణో, అయం పన న తాదిసో. న కమ్మునా నోపి సుతేన నేయ్యోతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదినా కమ్మునా వా, సుతసుద్ధిఆదినా సుతేన వా సో నేతబ్బో న హోతి. అనూపనీతో స నివేసనేసూతి సో ద్విన్నమ్పి ఉపయానం పహీనత్తా సబ్బేసు తణ్హాదిట్ఠినివేసనేసు అనుపనీతో.
ముతరూపేన వాతి ఏత్థ ముతరూపం నామ గన్ధరసఫోట్ఠబ్బాని. మానం నేతీతి అస్మిమానం న ఏతి. న ఉపేతీతి సమీపం న ఏతి. న ఉపగచ్ఛతీతి ఉపగన్త్వా న తిట్ఠతి. తమ్మయోతి తప్పకతో.
౮౨. తస్స చ ఏవంవిధస్స ‘‘సఞ్ఞావిరత్తస్సా’’తి గాథా. తత్థ సఞ్ఞావిరత్తస్సాతి నేక్ఖమ్మసఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయ భావనాయ పహీనకామాదిసఞ్ఞస్స. ఇమినా పదేన ఉభతోభాగవిముత్తో సమథయానికో అధిప్పేతో. పఞ్ఞావిముత్తస్సాతి విపస్సనాపుబ్బఙ్గమాయ భావనాయ సబ్బకిలేసేహి విముత్తస్స. ఇమినా సుక్ఖవిపస్సకో అధిప్పేతో. సఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిఞ్చ యే అగ్గహేసుం, తే ఘట్టమానా విచరన్తి లోకేతి యే పన కామసఞ్ఞాదికం సఞ్ఞం అగ్గహేసుం, తే విసేసతో గహట్ఠా కామాధికరణం, యే చ దిట్ఠిం అగ్గహేసుం, తే విసేసతో పబ్బజితా ధమ్మాధికరణం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘట్టేన్తా విచరన్తీతి.
యో సమథపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతీతి యో పుగ్గలో సమథపుబ్బఙ్గమం పురేచారికం కత్వా సహవిపస్సనం అరియమగ్గం భావేతి, పఠమం సమాధిం ఉప్పాదేత్వా పచ్ఛా సహవిపస్సనం అరియమగ్గం ఉప్పాదేతీతి అత్థో. తస్స ఆదితోతి తస్స పుగ్గలస్స పఠమజ్ఝానాదితో. ఉపాదాయాతి పటిచ్చ ఆగమ్మ. గన్థా విక్ఖమ్భీతా హోన్తీతి గన్థా దూరీకతా భవన్తి. అరహత్తే పత్తేతి అరహత్తఫలం పత్తే. అరహతోతి అరహత్తఫలే ఠితస్స. గన్థా చ మోహా చాతిఆదయో సబ్బే కిలేసా పహీనా హోన్తి.
యో విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతీతి యో పుగ్గలో విపస్సనం పుబ్బఙ్గమం పురేచారికం కత్వా అరియమగ్గం భావేతి, పఠమం విపస్సనం ఉప్పాదేత్వా పచ్ఛా అరియమగ్గసమ్పయుత్తం సమాధిం భావేతీతి అత్థో. తస్స ఆదితో ఉపాదాయాతి తస్స పుగ్గలస్స విపస్సనతో పట్ఠాయ విపస్సనం పటిచ్చ. మోహా విక్ఖమ్భితా హోన్తీతి ఏత్థ విక్ఖమ్భితాతి దూరం పాపితా సఞ్ఞావసేన. ఘట్టేన్తీతి యే కామసఞ్ఞాదిం గణ్హన్తి, తే సఞ్ఞావసేన పీళేన్తి. సఙ్ఘట్టేన్తీతి తతో తతో పీళేన్తి. ఇదాని ఘట్టేన్తే దస్సేతుం ‘‘రాజానోపి రాజూహి వివదన్తీ’’తిఆదినా నయేన విత్థారో వుత్తో. అఞ్ఞమఞ్ఞం పాణీహిపి ఉపక్కమన్తీతి ఏత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞం హత్థేహి పహరన్తి. లేడ్డూహీతి కపాలఖణ్డేహి. దణ్డేహీతి అడ్ఢదణ్డకేహి. సత్థేహీతి ఉభతోధారేహి సత్థేహి.
అభిసఙ్ఖారానం అప్పహీనత్తాతి పుఞ్ఞాదిఅభిసఙ్ఖారానం అప్పహీనభావేన. గతియా ఘట్టేన్తీతి గన్తబ్బాయ పతిట్ఠాభూతాయ గతియా పీళేన్తి ఘట్టనం ఆపజ్జన్తి. నిరయాదీసుపి ఏసేవ నయో. సేసమేత్థ వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవ.
సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ మహానిద్దేసట్ఠకథాయ
మాగణ్డియసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.