౧౦. పురాభేదసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా

౮౩. దసమే పురాభేదసుత్తనిద్దేసే కథందస్సీతి ఇమస్స సుత్తస్స ఇతో పరేసఞ్చ పఞ్చన్నం కలహవివాదచూళబ్యూహమహాబ్యూహతువటకఅత్తదణ్డసుత్తానం సమ్మాపరిబ్బాజనీయసుత్తవణ్ణనాయం (సు. ని. అట్ఠ. ౨.౩౬౨ ఆదయో) వుత్తనయేనేవ సామఞ్ఞతో ఉప్పత్తి వేదితబ్బా. విసేసతో పన యథేవ తస్మిం మహాసమయే రాగచరితదేవతానం సప్పాయవసేన ధమ్మం దేసేతుం నిమ్మితబుద్ధేన అత్తానం పుచ్ఛాపేత్వా సమ్మాపరిబ్బాజనీయసుత్తన్త- (సు. ని. ౩౬౧ ఆదయో) మభాసి, ఏవం తస్మింయేవ మహాసమయే ‘‘కిం ను ఖో పురా సరీరభేదా కత్తబ్బ’’న్తి ఉప్పన్నచిత్తానం దేవతానం చిత్తం ఞత్వా తాసం అనుగ్గహత్థం అడ్ఢతేళసభిక్ఖుసతపరివారం నిమ్మితబుద్ధం ఆకాసేన ఆనేత్వా తేన అత్తానం పుచ్ఛాపేత్వా ఇమం సుత్తమభాసి.

కథం? బుద్ధా నామ మహన్తా ఏతే సత్తవిసేసా, యం సదేవకస్స లోకస్స దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం అనువిచరితం మనసా న కిఞ్చి కత్థచి నీలాదివసేన విభత్తరూపారమ్మణేసు విభత్తరూపారమ్మణం వా, భేరిసద్దాదివసేన విభత్తసద్దారమ్మణాదీసు సద్దాదిఆరమ్మణం వా అత్థి, యం ఏతేసం ఞాణముఖే ఆపాథం నాగచ్ఛతి. యథాహ – ‘‘యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స…పే… సదేవమనుస్సాయ దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం అనువిచరితం మనసా, తమహం జానామి తమహం అబ్భఞ్ఞాసి’’న్తి (అ. ని. ౪.౨౪). ఏవం సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణో భగవా సబ్బాపి తా దేవతా భబ్బాభబ్బవసేన ద్వే కోట్ఠాసే అకాసి. ‘‘కమ్మావరణేన వా సమన్నాగతా’’తిఆదినా (పు. ప. ౧౨) హి నయేన వుత్తా సత్తా అభబ్బా నామ. తే ఏకవిహారే వసన్తేపి బుద్ధా న ఓలోకేన్తి. విపరీతా పన భబ్బా నామ. తే దూరే వసన్తేపి గన్త్వా సఙ్గణ్హన్తి. తస్మిం దేవతాసన్నిపాతే యే అభబ్బా, తే పహాయ భబ్బే పరిగ్గహేసి. పరిగ్గహేత్వా ‘‘ఏత్తకా ఏత్థ రాగచరితా, ఏత్తకా దోసాదిచరితా’’తి చరియవసేన ఛ కోట్ఠాసే అకాసి. అథ నేసం సప్పాయధమ్మదేసనం ఉపధారేన్తో ‘‘రాగచరితానం దేవానం సమ్మాపరిబ్బాజనీయసుత్తం (సు. ని. ౩౬౧ ఆదయో) కథేస్సామి, దోసచరితానం కలహవివాదసుత్తం (సు. ని. ౮౬౮ ఆదయో), మోహచరితానం మహాబ్యూహసుత్తం (సు. ని. ౯౦౧ ఆదయో), వితక్కచరితానం చూళబ్యూహసుత్తం (సు. ని. ౮౮౪ ఆదయో), సద్ధాచరితానం తువటకసుత్తం (సు. ని. ౯౨౧ ఆదయో), బుద్ధిచరితానం పురాభేదసుత్తం (సు. ని. ౮౫౪ ఆదయో) కథేస్సామీ’’తి దేసనం వవత్థాపేత్వా పున తం పరిసం మనసాకాసి ‘‘అత్తజ్ఝాసయేన ను ఖో జానేయ్య, పరజ్ఝాసయేన, అట్ఠుప్పత్తికేన, పుచ్ఛావసేనా’’తి. తతో ‘‘పుచ్ఛావసేన జానేయ్యా’’తి ఞత్వా ‘‘అత్థి ను ఖో కోచి దేవతానం అజ్ఝాసయం గహేత్వా చరియవసేన పఞ్హం పుచ్ఛితుం సమత్థో’’తి ‘‘తేసు పఞ్చసతేసు భిక్ఖూసు ఏకోపి న సక్కోతీ’’తి అద్దస. తతో అసీతిమహాసావకే, ద్వే అగ్గసావకే చ సమన్నాహరిత్వా ‘‘తేపి న సక్కోన్తీ’’తి దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘సచే పచ్చేకబుద్ధో భవేయ్య, సక్కుణేయ్య ను ఖో’’తి. ‘‘సోపి న సక్కుణేయ్యో’’తి ఞత్వా ‘‘సక్కసుయామాదీసు కోచి సక్కుణేయ్యా’’తి సమన్నాహరి. సచే హి తేసు కోచి సక్కుణేయ్య, తం పుచ్ఛాపేత్వా అత్తనా విస్సజ్జేయ్య. న పన తేసుపి కోచి సక్కోతి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘మాదిసో బుద్ధోయేవ సక్కుణేయ్య, అత్థి పన కత్థచి అఞ్ఞో బుద్ధో’’తి అనన్తాసు లోకధాతూసు అనన్తఞాణం పత్థరిత్వా లోకం ఓలోకేన్తో న అఞ్ఞం బుద్ధం అద్దస. అనచ్ఛరియఞ్చేతం, ఇదాని అత్తనా సమం న పస్సేయ్య, యో జాతదివసేపి బ్రహ్మజాలవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭) వుత్తనయేన అత్తనా సమం అపస్సన్తో ‘‘అగ్గోహమస్మి లోకస్సా’’తి (దీ. ని. ౨.౩౧) అప్పటివత్తియం సీహనాదం నది. ఏవం అఞ్ఞం అత్తనా సమం అపస్సిత్వా చిన్తేసి ‘‘సచే అహం పుచ్ఛిత్వా అహమేవ విస్సజ్జేయ్యం, ఏవం తా దేవతా న సక్ఖిస్సన్తి పటివిజ్ఝితుం. అఞ్ఞస్మిం పన బుద్ధేయేవ పుచ్ఛన్తే మయి చ విస్సజ్జన్తే అచ్ఛేరకం భవిస్సతి, సక్ఖిస్సన్తి చ దేవతా పటివిజ్ఝితుం, తస్మా నిమ్మితబుద్ధం మాపేస్సామీ’’తి అభిఞ్ఞాపాదకం ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘పత్తచీవరగ్గహణం ఆలోకితం విలోకితం సమిఞ్జితం పసారితఞ్చ మమ సదిసంయేవ హోతూ’’తి కామావచరచిత్తేహి పరికమ్మం కత్వా ‘‘పాచీనయుగన్ధరపరిక్ఖేపతో ఉల్లఙ్ఘయమానం చన్దమణ్డలం భిన్దిత్వా నిక్ఖమన్తో వియ ఆగచ్ఛతూ’’తి రూపావచరచిత్తేన అధిట్ఠాసి. దేవసఙ్ఘో తం దిస్వా ‘‘అఞ్ఞోపి ను ఖో భో, చన్దో ఉగ్గతో’’తి ఆహ. అథ చన్దం ఓహాయ ఆసన్నతరే జాతే ‘‘న చన్దో, సూరియో ఉగ్గతో’’తి. పున ఆసన్నతరే జాతే ‘‘న సూరియో, దేవవిమానం ఏత’’న్తి. పున ఆసన్నతరే జాతే ‘‘న దేవవిమానం, దేవపుత్తో ఏసో’’తి. పున ఆసన్నతరే జాతే ‘‘న దేవపుత్తో, మహాబ్రహ్మా ఏసో’’తి. పున ఆసన్నతరే జాతే ‘‘న మహాబ్రహ్మా, అపరోపి భో బుద్ధో ఆగతో’’తి ఆహ.

తత్థ పుథుజ్జనదేవతా చిన్తయింసు – ‘‘ఏకబుద్ధస్స తావ అయం దేవతాసన్నిపాతో. ద్విన్నం కీవమహన్తో భవిస్సతీ’’తి. అరియదేవతా చిన్తయింసు – ‘‘ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే బుద్ధా నామ నత్థి, అద్ధా భగవా అత్తనా సదిసం అఞ్ఞం ఏకం బుద్ధం నిమ్మినీ’’తి. అథస్స దేవసఙ్ఘస్స పస్సన్తస్సేవ నిమ్మితబుద్ధో ఆగన్త్వా దసబలం అవన్దిత్వావ సమ్ముఖట్ఠానే సమసమం కత్వా మాపితే ఆసనే నిసీది. భగవతో బాత్తింసమహాపురిసలక్ఖణాని, నిమ్మితస్సాపి, భగవతో సరీరా ఛబ్బణ్ణరస్మియో నిక్ఖమన్తి, నిమ్మితస్సాపి, భగవతో సరీరరస్మియో నిమ్మితసరీరే పటిహఞ్ఞన్తి, నిమ్మితస్స రస్మియో భగవతో కాయే పటిహఞ్ఞన్తి. తా ద్విన్నమ్పి బుద్ధానం సరీరతో ఉగ్గమ్మ భవగ్గం ఆహచ్చ తతో తతో పటినివత్తిత్వా దేవతానం మత్థకమత్థకపరియన్తేన ఓతరిత్వా చక్కవాళముఖవట్టియం పతిట్ఠహింసు. సకలచక్కవాళగబ్భం సువణ్ణమయవఙ్కగోపానసివినద్ధమివ చేతియఘరం విరోచిత్థ. దససహస్సచక్కవాళదేవతా ఏకచక్కవాళే రాసిభూతా ద్విన్నం బుద్ధానం రస్మిఅబ్భన్తరం పవిసిత్వా అట్ఠంసు. నిమ్మితో నిసీదన్తోయేవ ‘‘కథందస్సీ కథంసీలో, ఉపసన్తోతి వుచ్చతీ’’తిఆదినా నయేన అధిపఞ్ఞాదికం పుచ్ఛన్తో గాథమాహ.

తత్థ పుచ్ఛాయ తావ సో నిమ్మితో కథందస్సీతి అధిపఞ్ఞం, కథంసీలోతి అధిసీలం, ఉపసన్తోతి అధిచిత్తం పుచ్ఛతి. సేసం పాకటమేవ.

నిమ్మితబుద్ధాదివిభావనత్థం పేటకే –

‘‘ఉపేతి ధమ్మం పరిపుచ్ఛమానో, కుసలం అత్థుపసఞ్హితం;

న జీవతి న నిబ్బుతో న మతో, తం పుగ్గలం కతమం వదన్తి బుద్ధా. (పరి. ౪౭౯);

‘‘సంసారఖీణో న చ వన్తరాగో, న చాపి సేక్ఖో న చ దిట్ఠధమ్మో;

అఖీణాసవో అన్తిమదేహధారీ, తం పుగ్గలం కతమం వదన్తి బుద్ధా.

‘‘న దుక్ఖసచ్చేన సమఙ్గిభూతో, న మగ్గసచ్చేన కుతో నిరోధో;

సముదయసచ్చతో సువిదూరవిదూరో, తం పుగ్గలం కతమం వదన్తి బుద్ధా.

‘‘అహేతుకో నోపి చ రూపనిస్సితో, అపచ్చయో నోపి చ సో అసఙ్ఖతో;

అసఙ్ఖతారమ్మణో నోపి చ రూపీ, తం పుగ్గలం కతమం వదన్తి బుద్ధా’’తి. –

వుత్తం.

తత్థ పఠమగాథా నిమ్మితబుద్ధం సన్ధాయ, దుతియగాథా పచ్ఛిమభవికబోధిసత్తం సన్ధాయ, తతియగాథా అరహత్తఫలట్ఠం సన్ధాయ, చతుత్థగాథా అరూపే నిబ్బానపచ్చవేక్ఖణమనోద్వారపురేచారికచిత్తసమఙ్గిం సన్ధాయ వుత్తాతి ఞాతబ్బా. కీదిసేన దస్సనేనాతి కీదిసవసేన దస్సనేన. కింసణ్ఠితేనాతి కింసరిక్ఖేన. కింపకారేనాతి కింవిధేన. కింపటిభాగేనాతి కింఆకారేన.

యం పుచ్ఛామీతి యం పుగ్గలం పుచ్ఛామి, తం మయ్హం వియాకరోహి. యాచామీతి ఆయాచామి. అజ్ఝేసామీతి ఆణాపేమి. పసాదేమీతి తవ సన్తానే సోమనస్సం ఉప్పాదేమి. బ్రూహీతి నిద్దేసస్స ఉద్దేసపదం. ఆచిక్ఖాతి దేసేతబ్బానం ‘‘ఇమాని నామానీ’’తి నామవసేన కథేహి. దేసేహీతి దస్సేహి. పఞ్ఞపేహీతి జానాపేహి. ఞాణముఖవసేన హి అప్పనం ఠపేన్తో ‘‘పఞ్ఞపేహీ’’తి వుచ్చతి. పట్ఠపేహీతి పఞ్ఞాపేహి, పవత్తాపేహీతి అత్థో. ఞాణముఖే ఠపేహీతి వా. వివరాతి వివటం కరోహి, వివరిత్వా దస్సేహీతి అత్థో. విభజాతి విభాగకిరియాయ విభావేన్తో దస్సేహీతి అత్థో. ఉత్తానీకరోహీతి పాకటభావం కరోహి.

అథ వా ఆచిక్ఖాతి దేసనాదీనం ఛన్నం పదానం మూలపదం. దేసనాదీని ఛ పదాని ఏతస్స అత్థస్స వివరణత్థం వుత్తాని. తత్థ దేసేహీతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూనం వసేన సఙ్ఖేపతో పఠమం ఉద్దేసవసేన దేసేహి. ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ హి సఙ్ఖేపేన వుత్తం పఠమం వుత్తఞ్చ పటివిజ్ఝన్తి. పఞ్ఞపేహీతి విపఞ్చితఞ్ఞూనం వసేన తేసం చిత్తతోసనేన బుద్ధినిసానేన చ పఠమం సంఖిత్తస్స విత్థారతో నిద్దేసవసేనేవ పఞ్ఞపేహి. పట్ఠపేహీతి తేసంయేవ నిద్దిట్ఠస్స నిద్దేసస్స పటినిద్దేసవసేన విత్థారితవసేన ఠపేతి పట్ఠపేహి. వివరాతి నిద్దిట్ఠస్సపి పునప్పునం వచనేన వివరాహి. విభజాతి పునప్పునం వుత్తస్సాపి విభాగకరణేన విభజాహి. ఉత్తానీకరోహీతి వివటస్స విత్థారతరవచనేన విభత్తస్స చ నిదస్సనవచనేన ఉత్తానిం కరోహి. అయం దేసనా నేయ్యానమ్పి పటివేధాయ హోతీతి.

౮౪. విస్సజ్జనే పన భగవా సరూపేన అధిపఞ్ఞాదీని అవిస్సజ్జేత్వావ అధిపఞ్ఞాదిప్పభావేన యేసం కిలేసానం ఉపసమా ‘‘ఉపసన్తో’’తి వుచ్చతి, నానాదేవతానం ఆసయానులోమేన తేసం ఉపసమమేవ దీపేన్తో ‘‘వీతతణ్హో’’తిఆదికా గాథాయో అభాసి. తత్థ ఆదితో అట్ఠన్నం గాథానం ‘‘తం బ్రూమి ఉపసన్తో’’తి ఇమాయ గాథాయ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో, తతో పరాసం ‘‘స వే సన్తోతి వుచ్చతీ’’తి ఇమినా సబ్బపచ్ఛిమేన పదేన.

అనుపదవణ్ణనానయో – వీతతణ్హో పురాభేదాతి యో సరీరభేదా పుబ్బమేవ పహీనతణ్హో. పుబ్బమన్తమనిస్సితోతి అతీతద్ధాదిభేదం పుబ్బఅన్తం అనిస్సితో. వేమజ్ఝే నుపసఙ్ఖేయ్యోతి పచ్చుప్పన్నేపి అద్ధని ‘‘రత్తో’’తిఆదినా నయేన న ఉపసఙ్ఖాతబ్బో. తస్స నత్థి పురక్ఖతన్తి తస్స అరహతో ద్విన్నం పురేక్ఖారానం అభావా అనాగతే అద్ధని పురక్ఖతమపి నత్థి, తం బ్రూమి ఉపసన్తోతి ఏవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా. ఏస నయో సబ్బత్థ.

పురా కాయస్స భేదాతి కరజకాయస్స భేదతో పుబ్బేయేవ. అత్తభావస్సాతి సకలత్తభావస్స. కళేవరస్స నిక్ఖేపాతి కళేవరస్స నిక్ఖేపతో సరీరస్స ఠపనతో. జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదాతి దువిధస్స జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదతో పుబ్బమేవ.

పుబ్బన్తో వుచ్చతి అతీతో అద్ధాతి పుబ్బసఙ్ఖాతో అన్తో కోట్ఠాసో ‘‘అతీతో అద్ధాతి, అతిక్కన్తో కాలో’’తి కథీయతి. అతీతం అద్ధానం ఆరబ్భాతి అతీతకాలం పటిచ్చ తణ్హా పహీనా.

అపరమ్పి భద్దేకరత్తపరియాయం (మ. ని. ౩.౨౭౨ ఆదయో) దస్సేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏవంరూపో అహోసిన్తి కాళోపి సమానో ఇన్దనీలమణివణ్ణో అహోసిన్తి ఏవం మనుఞ్ఞరూపవసేనేవ ఏవంరూపో అహోసిం. కుసలసుఖసోమనస్సవేదనావసేనేవ ఏవంవేదనో. తం సమ్పయుత్తానంయేవ సఞ్ఞాదీనం వసేన ఏవంసఞ్ఞో. ఏవంసఙ్ఖారో. ఏవంవిఞ్ఞాణో అహోసిం అతీతమద్ధానన్తి తత్థ నన్దిం న సమన్నానేతీతి తేసు రూపాదీసు తణ్హం వా తణ్హాసమ్పయుత్తదిట్ఠిం వా నానుపవత్తయతి. అపరేన పరియాయేన మహాకచ్చానభద్దేకరత్తపరియాయం దస్సేన్తో ‘‘అథ వా ఇతి మే చక్ఖు అహోసీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ చక్ఖూతి చక్ఖుపసాదో. రూపాతి చతుసముట్ఠానికరూపా. ఇమినా నయేన సేసాయతనానిపి వేదితబ్బాని. విఞ్ఞాణన్తి నిస్సయవిఞ్ఞాణం. న తదభినన్దతీతి తం చక్ఖుఞ్చేవ రూపఞ్చ తణ్హాదిట్ఠివసేన నాభినన్దతి. ఇతి మే మనో అహోసి ఇతి ధమ్మాతి ఏత్థ పన మనోతి భవఙ్గచిత్తం. ధమ్మాతి తేభూమకధమ్మారమ్మణం. హసితలపితకీళితానీతి దన్తవిదంసకహసితఞ్చ వాచాలపితఞ్చ కాయకీళాదికీళితఞ్చాతి హసితలపితకీళితాని. న తదస్సాదేతీతి తాని హసితాదీని నాభినన్దతి. న తం నికామేతీతి కన్తం న కరోతి. న చ తేన విత్తిం ఆపజ్జతీతి తేన చ తుట్ఠిం న పాపుణాతి.

తం తం పచ్చయం పటిచ్చ ఉప్పన్నోతి పచ్చుప్పన్నో. రత్తోతి నుపసఙ్ఖేయ్యోతి రాగేన రత్తోతి గణనం న ఉపనేతబ్బో. ఉపరిపి ఏసేవ నయో. ఏవరూపో సియన్తిఆదీసు పణీతమనుఞ్ఞరూపాదివసేనేవ తణ్హాదిట్ఠిపవత్తనసఙ్ఖాతా నన్దీ సమన్నానయనా వేదితబ్బా. న పణిదహతీతి పత్థనావసేన న ఠపేతి. అప్పణిధానపచ్చయాతి న పత్థనాఠపనకారణేన.

౮౫. అసన్తాసీతి తేన తేన అలాభతో అసన్తసన్తో. అవికత్థీతి సీలాదీహి అవికత్థనసీలో. అకుక్కుచోతి హత్థకుక్కుచ్చాదివిరహితో. మన్తభాణీతి మన్తాయ పరిగ్గహేత్వా వాచం భాసితా. అనుద్ధతోతి ఉద్ధచ్చవిరహితో. స వే వాచాయతోతి సో వాచాయ యతో సంయతో చతుదోసవిరహితం వాచం భాసితా హోతి.

అక్కోధనోతి యఞ్హి ఖో వుత్తన్తి ‘‘న కోధనో అకోధనో కోధవిరహితో’’తి యం కథితం, తం పఠమం తావ కోధం కథేతుకామో ‘‘అపిచ కోధో తావ వత్తబ్బో’’తి ఆహ. కోధో తావ వత్తబ్బోతి పఠమం కోధో కథేతబ్బో. దసహాకారేహి కోధో జాయతీతి దసహి కారణేహి కోధో ఉప్పజ్జతి. అనత్థం మే అచరీతి అవడ్ఢిం మే అకాసి, ఇమినా ఉపాయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. అట్ఠానే వా పన కోధో జాయతీతి అకారణే కోధో ఉప్పజ్జతి. ఏకచ్చో హి ‘‘దేవో అతివస్సతీ’’తి కుప్పతి, ‘‘న వస్సతీ’’తి కుప్పతి, ‘‘సూరియో తప్పతీ’’తి కుప్పతి, ‘‘న తప్పతీ’’తి కుప్పతి, వాతే వాయన్తేపి కుప్పతి, అవాయన్తేపి కుప్పతి, సమ్మజ్జితుం అసక్కోన్తో బోధిపణ్ణానం కుప్పతి, చీవరం పారుపితుం అసక్కోన్తో వాతస్స కుప్పతి, ఉపక్ఖలిత్వా ఖాణుకస్స కుప్పతి. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘అట్ఠానే వా పన కోధో జాయతీ’’తి. తత్థ హేట్ఠా నవసు ఠానేసు సత్తే ఆరబ్భ ఉప్పన్నత్తా కమ్మపథభేదో హోతి.

అట్ఠానఘాతో పన సఙ్ఖారేసు ఉప్పన్నో కమ్మపథభేదం న కరోతి. చిత్తం ఆఘాతేన్తో ఉప్పన్నోతి చిత్తస్స ఆఘాతో. తతో బలవతరో పటిఘాతో. పటిహఞ్ఞనవసేన పటిఘం. పటివిరుజ్ఝతీతి పటివిరోధో. కుప్పనవసేన కోపో. పకోపో సమ్పకోపోతి ఉపసగ్గవసేన పదం వడ్ఢితం. దుస్సనవసేన దోసో. పదోసో సమ్పదోసోతి ఉపసగ్గవసేన పదం వడ్ఢితం. చిత్తస్స బ్యాపత్తీతి చిత్తస్స విపన్నతా విపరివత్తనాకారో. మనం పదూసయమానో ఉప్పజ్జతీతి మనోపదోసో. కుజ్ఝనవసేన కోధో. కుజ్ఝనాకారో కుజ్ఝనా. కుజ్ఝితస్స భావో కుజ్ఝితత్తం. దుస్సతీతి దోసో. దుస్సనాతి దుస్సనాకారో. దుస్సితత్తన్తి దుస్సితభావో. పకతిభావవిజహనట్ఠేన బ్యాపజ్జనం బ్యాపత్తి. బ్యాపజ్జనాతి బ్యాపజ్జనాకారో. విరుజ్ఝతీతి విరోధో. పునప్పునం విరుజ్ఝతీతి పటివిరోధో. విరుద్ధాకారపటివిరుద్ధాకారవసేన వా ఇదం వుత్తం. చణ్డికో వుచ్చతి చణ్డో, థద్ధపుగ్గలో, తస్స భావో చణ్డిక్కం. న ఏతేన సురోపితం వచనం హోతి, దురుత్తం అపరిపుణ్ణమేవ హోతీతి అసురోపో. కుద్ధకాలే హి పరిపుణ్ణవచనం నామ నత్థి, సచేపి కస్సచి హోతి, తం అప్పమాణం. అపరే పన ‘‘అస్సుజననట్ఠేన అస్సురోపనతో అస్సురోపో’’తి వదన్తి, తం అకారణం సోమనస్సస్సాపి అస్సుజననతో. హేట్ఠావుత్తఅత్తమనతాపటిపక్ఖతో న అత్తమనతాతి అనత్తమనతా. సా పన యస్మా చిత్తస్సేవ, న సత్తస్స, తస్మా ‘‘చిత్తస్సా’’తి వుత్తం.

అధిమత్తపరిత్తతా వేదితబ్బాతి అధిమత్తభావో పరిత్తభావో చ, బలవభావో మన్దభావోతి అత్థో. కఞ్చి కాలేతి ఏకదా. ‘‘కఞ్చి కాల’’న్తిపి పాఠో. చిత్తావిలకరణమత్తో హోతీతి చిత్తస్స ఆవిలకరణప్పమాణో, చిత్తకిలిట్ఠకరణప్పమాణోతి అత్థో. ‘‘చిత్తాలసకరణమత్తో’’తిపి పాఠో, తం న సున్దరం. తస్స చిత్తకిలమథకరణమత్తోతి అత్థో. న చ తావ ముఖకులానవికులానో హోతీతి ముఖస్స సఙ్కోచనవిసఙ్కోచనో న చ తావ హోతి. న చ తావ హనుసఞ్చోపనో హోతీతి ద్విన్నం హనూనం అపరాపరం చలనో న చ తావ హోతి. న చ తావ ఫరుసవాచం నిచ్ఛారణో హోతీతి పరేసం మమ్మచ్ఛేదకం ఫరుసవాచం ముఖతో నీహరణేన బహి నిక్ఖమనో న చ తావ హోతి. న చ తావ దిసావిదిసానువిలోకనో హోతీతి పరస్స అబ్భుక్కిరణత్థం దణ్డాదిఅత్థాయ దిసఞ్చ అనుదిసఞ్చ పునప్పునం విలోకనో న చ తావ హోతి.

న చ తావ దణ్డసత్థపరామసనో హోతీతి ఆఘాతనత్థం దణ్డఞ్చ ఏకతోధారాదిసత్థఞ్చ ఆదియనో న చ తావ హోతి. న చ తావ దణ్డసత్థఅబ్భుక్కిరణో హోతీతి వుత్తప్పకారం దణ్డసత్థం ఉక్ఖిపిత్వా పహరణో న చ తావ హోతి. న చ తావ దణ్డసత్థఅభినిపాతనో హోతీతి ఏతం దువిధం పరస్స పహరణత్థం న చ తావ ఖిపనో హోతి. న చ తావ ఛిన్నవిచ్ఛిన్నకరణో హోతీతి దణ్డసత్థాదిఖిపనేన పరసరీరం ద్విధాకరణో చ వివిధాకారేన వణకరణో చ న తావ హోతి. ‘‘ఛిద్దవిచ్ఛిద్దకరణో’’తిపి పాఠో. న చ తావ సమ్భఞ్జనపలిభఞ్జనో హోతీతి సరీరం భఞ్జిత్వా చుణ్ణవిచుణ్ణకరణో న చ తావ హోతి. న చ తావ అఙ్గమఙ్గఅపకడ్ఢనో హోతీతి అఙ్గపచ్చఙ్గం సమ్పగ్గహేత్వా అపనేత్వా కడ్ఢనో న చ తావ హోతి. న చ తావ జీవితా వోరోపనో హోతీతి జీవితిన్ద్రియతో వోరోపనో న చ తావ హోతి. న చ తావ సబ్బచాగపరిచ్చాగాయ సణ్ఠితో హోతీతి సబ్బం పరస్స జీవితం నాసేత్వా అత్తనో జీవితనాసనత్థాయ సణ్ఠితో న చ తావ హోతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యదా అఞ్ఞం జీవితా వోరోపేత్వా అత్తానం జీవితా వోరోపనత్థాయ ఠితో, తదా సబ్బచాగపరిచ్చాగా నామ హోతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘కోధం ఛేత్వా సుఖం సేతి, కోధం ఛేత్వా న సోచతి;

కోధస్స విసమూలస్స, మధురగ్గస్స బ్రాహ్మణ;

వధం అరియా పసంసన్తి, తఞ్హి ఛేత్వా న సోచతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౮౭, ౨౬౭);

యతోతి యదా. పరపుగ్గలం ఘాటేత్వాతి పరపుగ్గలం నాసేత్వా. అత్తానం ఘాటేతీతి అత్తానం మారేతి. పరముస్సదగతోతి అతిబలవభావం గతో. పరమవేపుల్లప్పత్తోతి అతివిపులభావం పత్తో. కోధస్స పహీనత్తాతి అనాగామిమగ్గేన వుత్తప్పకారస్స కోధస్స పహీనభావేన. కోధవత్థుస్స పరిఞ్ఞాతత్తాతి కోధస్స పతిట్ఠాభూతస్స కారణభూతస్స పియాపియఅట్ఠానసఙ్ఖాతస్స వత్థుస్స ఞాతతీరణపరిఞ్ఞాహి బ్యాపేత్వా ఞాతభావేన. కోధహేతుస్స ఉపచ్ఛిన్నత్తాతి కోధస్స జనకహేతునో దోమనస్ససహగతచిత్తుప్పాదస్స ఉచ్ఛిన్నభావేన.

తాసీతి భాయనసీలో హోతి. ఉత్తాసీతి అతిభాయనసీలో. పరిత్తాసీతి సమన్తతో భాయనసీలో. భాయతీతి భయం ఉప్పజ్జతి. సన్తాసం ఆపజ్జతీతి విరూపభావం పాపుణాతి. కత్థీ హోతీతి అత్తనో వణ్ణభణనసీలో హోతి. వికత్థీతి వివిధా నానప్పకారతో వణ్ణభణనసీలో. జాతియా వాతి ఖత్తియభావాదిజాతిసమ్పత్తియా వా. గోత్తేన వాతి గోతమగోత్తాదినా ఉక్కట్ఠగోత్తేన వా. కోలపుత్తియేన వాతి మహాకులభావేన వా. వణ్ణపోక్ఖరతాయ వాతి వణ్ణసమ్పన్నసరీరతాయ వా. సరీరఞ్హి ‘‘పోక్ఖర’’న్తి వుచ్చతి, తస్స వణ్ణసమ్పత్తియా అభిరూపభావేనాతి అత్థో. ధనేన వాతిఆదీని ఉత్తానత్థానేవ.

కుక్కుచ్చన్తి నిద్దేసస్స ఉద్దేసపదం. తత్థ కుక్కుచ్చన్తి కుచ్ఛితం కతం కుకతం, తస్స భావో కుక్కుచ్చం. తం పచ్ఛానుతాపలక్ఖణం, కతాకతానుసోచనరసం, విప్పటిసారపచ్చుపట్ఠానం, కతాకతపదట్ఠానం, దాసబ్యం వియ దట్ఠబ్బం. హత్థకుక్కుచ్చమ్పీతి హత్థేహి కుచ్ఛితం కతం కుకతం, తస్స భావో హత్థకుక్కుచ్చం. పాదకుక్కుచ్చాదీసుపి ఏసేవ నయో.

అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితాతి అచ్ఛమంసం సూకరమంసన్తి ఖాదతి, దీపిమంసం మిగమంసన్తి ఖాదతి, అకప్పియభోజనం కప్పియభోజనన్తి భుఞ్జతి, వికాలే కాలసఞ్ఞితాయ భుఞ్జతి, అకప్పియపానకం కప్పియపానకన్తి పివతి. అయం అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితా. కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితాతి సూకరమంసం అచ్ఛమంసన్తి ఖాదతి, మిగమంసం దీపిమంసన్తి ఖాదతి, కప్పియభోజనం అకప్పియభోజనన్తి భుఞ్జతి, కాలే వికాలసఞ్ఞితాయ భుఞ్జతి, కప్పియపానకం అకప్పియపానకన్తి పివతి. అయం కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితా. అవజ్జే వజ్జసఞ్ఞితాతి నిద్దోసే దోససఞ్ఞితా. వజ్జే అవజ్జసఞ్ఞితాతి సదోసే నిద్దోససఞ్ఞితా. కుక్కుచ్చాయనాతి కుక్కుచ్చాయనాకారో. కుక్కుచ్చాయితత్తన్తి కుక్కుచ్చాయితభావో. చేతసో విప్పటిసారోతి చిత్తస్స విరూపో పటిసరణభావో. మనోవిలేఖోతి చిత్తస్స విలేఖో.

కతత్తా చ అకతత్తా చాతి కాయదుచ్చరితాదీనం కతభావేన చ కాయసుచరితాదీనం అకతభావేన చ. కతం మే కాయదుచ్చరితన్తి మయా కాయేన కిలేసపూతికత్తా దుట్ఠు చరితం కాయేన కతం. అకతం మే కాయసుచరితన్తి మయా కాయేన సుట్ఠు చరితం న కతం. వచీదుచ్చరితవచీసుచరితాదీసుపి ఏసేవ నయో నిరోధపరియోసానేసు.

చిత్తస్సాతి న సత్తస్స న పోసస్స. ఉద్ధచ్చన్తి ఉద్ధతాకారో. అవూపసమోతి న వూపసమో. చేతో విక్ఖిపతీతి చేతసో విక్ఖేపో, భన్తత్తం చిత్తస్సాతి చిత్తస్స భన్తభావో భన్తయానభన్తగోణాదీనం వియ. ఇమినా ఏకారమ్మణస్మింయేవ విప్ఫన్దనం కథితం. ఉద్ధచ్చఞ్హి ఏకారమ్మణే విప్ఫన్దతి, విచికిచ్ఛా నానారమ్మణేతి. ఇదం వుచ్చతి ఉద్ధచ్చన్తి అయం ఉద్ధతభావో కథీయతి.

ముసావాదం పహాయాతి ఏత్థ ముసాతి విసంవాదనపురేక్ఖారస్స అత్థభఞ్జకో వచీపయోగో కాయపయోగో వా. విసంవాదనాధిప్పాయేన పనస్స పరవిసంవాదకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో.

అపరో నయో – ముసాతి అభూతం అతచ్ఛం వత్థు. వాదోతి తస్స భూతతో తచ్ఛతో విఞ్ఞాపనం. లక్ఖణతో పన అతథం వత్థుం తథతో పరం విఞ్ఞాపేతుకామస్స తథావిఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో, తం ముసావాదం. పహాయాతి ఇమం ముసావాదచేతనాసఙ్ఖాతం దుస్సీల్యం పజహిత్వా. పటివిరతోతి పహీనకాలతో పట్ఠాయ తతో దుస్సీల్యతో ఓరతో విరతోవ. నత్థి తస్స వీతిక్కమిస్సామీతి చక్ఖుసోతవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా, పగేవ కాయవిఞ్ఞేయ్యాతి ఇమినా నయేన అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు పదేసు అత్థో వేదితబ్బో.

సచ్చం వదతీతి సచ్చవాదీ. సచ్చేన సచ్చం సన్దహతి ఘటేతీతి సచ్చసన్ధో, న అన్తరన్తరా ముసా వదతీతి అత్థో. యో హి పురిసో కదాచి ముసా వదతి, కదాచి సచ్చం, తస్స ముసావాదేన అన్తరితత్తా సచ్చం సచ్చేన న ఘటియతి, తస్మా సో న సచ్చసన్ధో, అయం పన న తాదిసో, జీవితహేతుపి ముసా అవత్వా సచ్చేన సచ్చం సన్దహతియేవాతి సచ్చసన్ధో.

థేతోతి థిరో, థిరకథోతి అత్థో. ఏకో హి పుగ్గలో హలిద్దిరాగో వియ, థుసరాసిమ్హి నిఖాతఖాణు వియ, అస్సపిట్ఠే ఠపితకుమ్భణ్డమివ చ న థిరకథో హోతి, ఏకో పాసాణలేఖా వియ, ఇన్దఖీలా వియ చ థిరకథో హోతి, అసినా సీసం ఛిన్దన్తేపి ద్వే కథా న కథేతి, అయం వుచ్చతి థేతో.

పచ్చయికోతి పత్తియాయితబ్బకో, సద్ధాయితబ్బకోతి అత్థో. ఏకచ్చో హి పుగ్గలో న పచ్చయికో హోతి, ‘‘ఇదం కేన వుత్తం, అసుకేనా’’తి వుత్తే ‘‘మా తస్స వచనం సద్దహథా’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. ఏకో పచ్చయికో హోతి, ‘‘ఇదం కేన వుత్తం, అసుకేనా’’తి వుత్తే ‘‘యది తేన వుత్తం, ఇదమేవ పమాణం, ఇదాని ఉపపరిక్ఖితబ్బం నత్థి, ఏవమేవ ఇద’’న్తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి, అయం వుచ్చతి పచ్చయికో.

అవిసంవాదకో లోకస్సాతి తాయ సచ్చవాదితాయ లోకం న విసంవాదేతీతి అత్థో.

పిసుణం వాచం పహాయాతిఆదీసు యాయ వాచాయ యస్స తం వాచం భాసతి, తస్స హదయే అత్తనో పియభావం పరస్స చ సుఞ్ఞభావం కరోతి, సా పిసుణా వాచా. యాయ పన అత్తానమ్పి పరమ్పి ఫరుసం కరోతి, యా వాచా సయమ్పి ఫరుసా, నేవ కణ్ణసుఖా న హదయఙ్గమా, అయం ఫరుసా వాచా. యేన సమ్ఫం పలపతి నిరత్థకం, సో సమ్ఫప్పలాపో. యా తేసం మూలభూతా చేతనాపి పిసుణవాచాదినామమేవ లభతి, సా ఏవ చ ఇధ అధిప్పేతా.

ఇమేసం భేదాయాతి యేసం ఇతో వుత్తానం సన్తికే సుతం, తేసం భేదాయ. భిన్నానం వా సన్ధాతాతి ద్విన్నం మిత్తానం వా సమానుపజ్ఝాయకాదీనం వా కేనచిదేవ కారణేన భిన్నానం ఏకమేకం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘తుమ్హాకం ఈదిసే కులే జాతానం ఏవం బహుస్సుతానం ఇదం న యుత్త’’న్తిఆదీని వత్వా సన్ధానం కత్తా అనుకత్తా.

అనుప్పదాతాతి సన్ధానానుప్పదాతా. ద్వే జనే సమగ్గే దిస్వా ‘‘తుమ్హాకం ఏవరూపే కులే జాతానం ఏవరూపేహి గుణేహి సమన్నాగతానం అనుచ్ఛవికమేత’’న్తిఆదీని వత్వా దళ్హీకమ్మం కత్తాతి అత్థో. సమగ్గో ఆరామో అస్సాతి సమగ్గారామో, యత్థ సమగ్గా నత్థి, తత్థ వసితుమ్పి న ఇచ్ఛతీతి అత్థో. ‘‘సమగ్గరామో’’తిపి పాళి, అయమేవేత్థ అత్థో. సమగ్గరతోతి సమగ్గేసు రతో, తే పహాయ అఞ్ఞత్ర గన్తుమ్పి న ఇచ్ఛతీతి అత్థో. సమగ్గే దిస్వాపి సుత్వాపి నన్దతీతి సమగ్గనన్దీ. సమగ్గకరణిం వాచం భాసితాతి యా వాచా సత్తే సమగ్గేయేవ కరోతి, తం సామగ్గిగుణపరిదీపికమేవ వాచం భాసతి, న ఇతరన్తి.

పరస్స మమ్మచ్ఛేదకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా ఏకన్తఫరుసచేతనా ఫరుసా వాచా, నేలాతి ఏలం వుచ్చతి దోసో, నస్సా ఏలన్తి నేలా, నిద్దోసాతి అత్థో ‘‘నేలఙ్గో సేతపచ్ఛాదో’’తి ఏత్థ (ఉదా. ౬౫; పేటకో. ౨౫) వుత్తనేలం వియ. కణ్ణసుఖాతి బ్యఞ్జనమధురతాయ కణ్ణానం సుఖా, సూచివిజ్ఝనం వియ కణ్ణసూలం న జనేతి. అత్థమధురతాయ సకలసరీరే కోపం అజనేత్వా పేమం జనేతీతి పేమనీయా. హదయం గచ్ఛతి అపటిహఞ్ఞమానా సుఖేన చిత్తం పవిసతీతి హదయఙ్గమా. గుణపరిపుణ్ణతాయ పురే భవాతి పోరీ, పురే సంవడ్ఢనారీ వియ సుకుమారాతిపి పోరీ, పురస్స ఏసాతిపి పోరీ, నగరవాసీనం కథాతి అత్థో. నగరవాసినో హి యుత్తకథా హోన్తి, పితిమత్తం పితాతి భాతిమత్తం భాతాతి వదన్తి. ఏవరూపీ కథా బహునో జనస్స కన్తా హోతీతి బహుజనకన్తా. కన్తభావేనేవ బహునో జనస్స మనాపా చిత్తవుడ్ఢికరాతి బహుజనమనాపా.

అనత్థవిఞ్ఞాపికా కాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా అకుసలచేతనా సమ్ఫప్పలాపో. కాలేన వదతీతి కాలవాదీ, వత్తబ్బయుత్తకాలం సల్లక్ఖేత్వా వదతీతి అత్థో. భూతం తథం తచ్ఛం సభావమేవ వదతీతి భూతవాదీ. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థసన్నిస్సితమేవ కత్వా వదతీతి అత్థవాదీ. నవలోకుత్తరధమ్మసన్నిస్సితం కత్వా వదతీతి ధమ్మవాదీ. సంవరవినయపహానవినయసన్నిస్సితం కత్వా వదతీతి వినయవాదీ.

నిధానం వుచ్చతి ఠపనోకాసో, నిధానమస్స అత్థీతి నిధానవతీ, హదయే నిధాతబ్బయుత్తకం వాచం భాసితాతి అత్థో. కాలేనాతి ఏవరూపిం భాసమానోపి చ ‘‘అహం నిధానవతిం వాచం భాసిస్సామీ’’తి న అకాలేన భాసతి, యుత్తకాలం పన అపేక్ఖిత్వావ భాసతీతి అత్థో. సాపదేసన్తి సఉపమం, సకారణన్తి అత్థో. పరియన్తవతిన్తి పరిచ్ఛేదం దస్సేత్వా యథాస్సా పరిచ్ఛేదో పఞ్ఞాయతి, ఏవం భాసతీతి అత్థో. అత్థసంహితన్తి అనేకేహిపి నయేహి విభజన్తేన పరియాదాతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అత్థసమ్పన్నం భాసతి. యం వా సో అత్థవాదీ అత్థం వదతి, తేన అత్థేన సహితత్తా అత్థసంహితం వాచం భాసతి, న అఞ్ఞం నిక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞం భాసతీతి వుత్తం హోతి. చతుద్దోసాపగతం వాచం భాసతీతి ముసావాదాదీహి చతూహి దోసేహి అపగతం వాచం భాసతి. ద్వత్తింసాయ తిరచ్ఛానకథాయాతి ద్వత్తింసాయ సగ్గమోక్ఖానం తిరచ్ఛానభూతాయ కథాయ.

దస కథావత్థూనీతి అప్పిచ్ఛతాదీని దస వివట్టనిస్సితాయ కథాయ వత్థుభూతాని కారణాని. అప్పిచ్ఛకథన్తి ఏత్థ అప్పిచ్ఛోతి ఇచ్ఛావిరహితో అనిచ్ఛో నిత్తణ్హో. ఏత్థ హి బ్యఞ్జనం సావసేసం వియ, అత్థో పన నిరవసేసో. న హి ఖీణాసవస్స అణుమత్తాపి ఇచ్ఛా నామ అత్థి.

అపిచేత్థ అత్రిచ్ఛతా పాపిచ్ఛతా మహిచ్ఛతా అప్పిచ్ఛతాతి అయం భేదో వేదితబ్బో – తత్థ సకలాభే అతిత్తస్స పరలాభపత్థనా అత్రిచ్ఛతా నామ, తాయ సమన్నాగతస్స ఏకభాజనే పక్కపూవేపి అత్తనో పత్తే పతితే న సుపక్కో వియ ఖుద్దకో వియ చ ఖాయతి, స్వేవ పన పరస్స పత్తే పక్ఖిత్తో సుపక్కో వియ మహన్తో వియ చ ఖాయతి. అసన్తగుణసమ్భావనతా పన పటిగ్గహణే చ అమత్తఞ్ఞుతా పాపిచ్ఛతా నామ, సా ‘‘ఇధేకచ్చో అసద్ధో సమానో సద్ధోతి మం జనో జానాతూ’’తిఆదినా (విభ. ౮౫౧) నయేన అత్రేవ ఆగతాయేవ. తాయ చ సమన్నాగతో పుగ్గలో కోహఞ్ఞే పతిట్ఠాతి. సన్తగుణసమ్భావనతా పన పటిగ్గహణే చ అమత్తఞ్ఞుతా మహిచ్ఛతా నామ, సాపి ‘‘ఇధేకచ్చో సద్ధో సమానో సద్ధోతి మం జనో జానాతూతి ఇచ్ఛతి, సీలవా సమానో సీలవాతి మం జనో జానాతూ’’తి (విభ. ౮౫౧) ఇమినా నయేన ఆగతాయేవ. తాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో దుస్సన్తప్పయో హోతి, విజాతమాతాపిస్స చిత్తం గహేతుం న సక్కోతి. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘అగ్గిక్ఖన్ధో సముద్దో చ, మహిచ్ఛో చాపి పుగ్గలో;

సకటేన పచ్చయే దేతు, తయోపేతే అతప్పయా’’తి. (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౫౨; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౬౩; ఉదా. అట్ఠ. ౩౧);

సన్తగుణనిగూహనతా పన పటిగ్గహణే చ మత్తఞ్ఞుతా అప్పిచ్ఛతా నామ, తాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో అత్తని విజ్జమానమ్పి గుణం పటిచ్ఛాదేతుకామతాయ సద్ధో సమానో ‘‘సద్ధోతి మం జనో జానాతూ’’తి న ఇచ్ఛతి. సీలవా… పవివిత్తో… బహుస్సుతో… ఆరద్ధవీరియో… సమాధిసమ్పన్నో… పఞ్ఞవా… ఖీణాసవో సమానో ‘‘ఖీణాసవోతి మం జనో జానాతూ’’తి న ఇచ్ఛతి సేయ్యథాపి మజ్ఝన్తికత్థేరో. ఏవం అప్పిచ్ఛో చ పన భిక్ఖు అనుప్పన్నం లాభం ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నం థావరం కరోతి, దాయకానం చిత్తం ఆరాధేతి, యథా యథా హి సో అత్తనో అప్పిచ్ఛతాయ అప్పం గణ్హాతి, తథా తథా తస్స వత్తే పసన్నా మనుస్సా బహూ దేన్తి.

అపరోపి చతుబ్బిధో అప్పిచ్ఛో పచ్చయఅప్పిచ్ఛో ధుతఙ్గఅప్పిచ్ఛో పరియత్తిఅప్పిచ్ఛో అధిగమఅప్పిచ్ఛోతి. తత్థ చతూసు పచ్చయేసు అప్పిచ్ఛో పచ్చయఅప్పిచ్ఛో. సో దాయకస్స వసం జానాతి, దేయ్యధమ్మస్స వసం జానాతి, అత్తనో థామం జానాతి. యది హి దేయ్యధమ్మో బహు హోతి, దాయకో అప్పం దాతుకామో, దాయకస్స వసేన అప్పం గణ్హాతి. దేయ్యధమ్మో అప్పో, దాయకో బహుం దాతుకామో, దేయ్యధమ్మస్స వసేన అప్పం గణ్హాతి. దేయ్యధమ్మోపి బహు, దాయకోపి బహుం దాతుకామో, అత్తనో థామం ఞత్వా పమాణేనేవ గణ్హాతి.

ధుతఙ్గసమాదానస్స అత్తని అత్థిభావం న జానాపేతుకామో ధుతఙ్గఅప్పిచ్ఛో నామ. యో పన బహుస్సుతభావం న జానాపేతుకామో, అయం పరియత్తిఅప్పిచ్ఛో నామ. యో పన సోతాపన్నాదీసు అఞ్ఞతరో హుత్వా సోతాపన్నాదిభావం జానాపేతుం న ఇచ్ఛతి, అయం అధిగమఅప్పిచ్ఛో నామ. ఖీణాసవో పన అత్రిచ్ఛతం పాపిచ్ఛతం మహిచ్ఛతం పహాయ సబ్బసో ఇచ్ఛాపటిపక్ఖభూతాయ అలోభసఙ్ఖాతాయ పరిసుద్ధాయ అప్పిచ్ఛతాయ సమన్నాగతత్తా అప్పిచ్ఛో నామ. ‘‘ఆవుసో, అత్రిచ్ఛతా పాపిచ్ఛతా మహిచ్ఛతాతి, ఇమే ధమ్మా పహాతబ్బాతి, తేసు ఆదీనవం దస్సేత్వా ఏవరూపం అప్పిచ్ఛతం సమాదాయ వత్తితబ్బ’’న్తి వదన్తో అప్పిచ్ఛకథం కథేతి నామ.

సన్తుట్ఠీకథన్తిఆదీసు విసేసత్థమేవ దీపయిస్సామ, యోజనా పన వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. సన్తుట్ఠీకథన్తి ఇతరీతరపచ్చయసన్తోసం నిస్సితం కథం. సో పనేస సన్తోసో ద్వాదసవిధో హోతి. సేయ్యథిదం – చీవరే యథాలాభసన్తోసో, యథాబలసన్తోసో, యథాసారుప్పసన్తోసోతి తివిధో. ఏవం పిణ్డపాతాదీసుపి.

తస్సాయం పభేదవణ్ణనా – ఇధ భిక్ఖు చీవరం లభతి సున్దరం వా అసున్దరం వా. సో తేనేవ యాపేతి, అఞ్ఞం న పత్థేతి, లభన్తోపి న గణ్హాతి. అయమస్స చీవరే యథాలాభసన్తోసో. అథ పన యో పకతిదుబ్బలో వా హోతి, ఆబాధజరాభిభూతో వా, గరుచీవరం పారుపన్తో కిలమతి. సో సభాగేన భిక్ఖునా సద్ధిం తం పరివత్తేత్వా లహుకేన యాపేన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స చీవరే యథాబలసన్తోసో. అపరో పణీతపచ్చయలాభీ హోతి. సో పత్తుణ్ణచీవరాదీనం అఞ్ఞతరం మహగ్ఘచీవరం, బహూని వా పన చీవరాని లభిత్వా ‘‘ఇదం థేరానం చిరపబ్బజితానం, ఇదం బహుస్సుతానం అనురూపం, ఇదం గిలానానం, ఇదం అప్పలాభీనం హోతూ’’తి దత్వా తేసం పురాణచీవరం వా సఙ్కారకూటాదితో వా నన్తకాని ఉచ్చినిత్వా తేహి సఙ్ఘాటిం కత్వా ధారేన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స చీవరే యథాసారుప్పసన్తోసో.

ఇధ పన భిక్ఖు పిణ్డపాతం లభతి లూఖం వా పణీతం వా, సో తేనేవ యాపేతి, అఞ్ఞం న పత్థేతి, లభన్తోపి న గణ్హాతి. అయమస్స పిణ్డపాతే యథాలాభసన్తోసో. యో పన అత్తనో పకతివిరుద్ధం వా బ్యాధివిరుద్ధం వా పిణ్డపాతం లభతి, యేనస్స పరిభుత్తేన అఫాసు హోతి, సో తం సభాగస్స భిక్ఖునో దత్వా తస్స హత్థతో సప్పాయభోజనం భుఞ్జిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స పిణ్డపాతే యథాబలసన్తోసో. అపరో బహుం పణీతం పిణ్డపాతం లభతి, సో తం చీవరం వియ థేరచిరపబ్బజితబహుస్సుతఅప్పలాభీగిలానానం దత్వా తేసం వా సేసకం పిణ్డాయ వా చరిత్వా మిస్సకాహారం భుఞ్జన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స పిణ్డపాతే యథాసారుప్పసన్తోసో.

ఇధ పన భిక్ఖు సేనాసనం లభతి మనాపం వా అమనాపం వా, సో తేన నేవ సోమనస్సం న దోమనస్సం ఉప్పాదేతి, అన్తమసో తిణసన్థారకేనాపి యథాలద్ధేనేవ తుస్సతి. అయమస్స సేనాసనే యథాలాభసన్తోసో. యో పన అత్తనో పకతివిరుద్ధం వా బ్యాధివిరుద్ధం వా సేనాసనం లభతి, యత్థస్స వసతో అఫాసు హోతి, సో తం సభాగస్స భిక్ఖునో దత్వా తస్స సన్తకే సప్పాయసేనాసనే వసన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స సేనాసనే యథాబలసన్తోసో.

అపరో మహాపుఞ్ఞో లేణమణ్డపకూటాగారాదీని బహూని పణీతసేనాసనాని లభతి, సో తం చీవరం వియ థేరచిరపబ్బజితబహుస్సుతఅప్పలాభీగిలానానం దత్వా యత్థ కత్థచి వసన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స సేనాసనే యథాసారుప్పసన్తోసో. యోపి ‘‘ఉత్తమసేనాసనం నామ పమాదట్ఠానం, తత్థ నిసిన్నస్స థినమిద్ధం ఓక్కమతి, నిద్దాభిభూతస్స పున పటిబుజ్ఝతో పాపవితక్కా పాతుభవన్తీ’’తి పటిసఞ్చిక్ఖిత్వా తాదిసం సేనాసనం పత్తమ్పి న సమ్పటిచ్ఛతి, సో తం పటిక్ఖిపిత్వా అబ్భోకాసరుక్ఖమూలాదీసు వసన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స సేనాసనే యథాసారుప్పసన్తోసో.

ఇధ పన భిక్ఖు భేసజ్జం లభతి లూఖం వా పణీతం వా, సో యం లభతి, తేనేవ తుస్సతి, అఞ్ఞం న పత్థేతి, లభన్తోపి న గణ్హాతి. అయమస్స గిలానపచ్చయే యథాలాభసన్తోసో. యో పన తేలేన అత్థికో ఫాణితం లభతి, సో తం సభాగస్స భిక్ఖునో దత్వా తస్స హత్థతో తేలం గహేత్వా అఞ్ఞదేవ వా పరియేసిత్వా భేసజ్జం కరోన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స గిలానపచ్చయే యథాబలసన్తోసో.

అపరో మహాపుఞ్ఞో బహుం తేలమధుఫాణితాదిపణీతభేసజ్జం లభతి, సో తం చీవరం వియ థేరచిరపబ్బజితబహుస్సుతఅప్పలాభీగిలానానం దత్వా తేసం ఆభతేన యేన కేనచి యాపేన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. యో పన ఏకస్మిం భాజనే చతుమధురం ఠపేత్వా ఏకస్మిం ముత్తహరీతకం ‘‘గణ్హ, భన్తే, యదిచ్ఛసీ’’తి వుచ్చమానో ‘‘సచస్స తేసు అఞ్ఞతరేనపి రోగో వూపసమ్మతి, అథ ముత్తహరీతకం నామ బుద్ధాదీహి వణ్ణిత’’న్తి చతుమధురం పటిక్ఖిపిత్వా ముత్తహరీతకేన భేసజ్జం కరోన్తో పరమసన్తుట్ఠోవ హోతి. అయమస్స గిలానపచ్చయే యథాసారుప్పసన్తోసో. ఇమేసం పన పచ్చేకపచ్చయేసు తిణ్ణం తిణ్ణం సన్తోసానం యథాసారుప్పసన్తోసోవ అగ్గో. అరహా ఏకేకస్మిం పచ్చయే ఇమేహి తీహిపి సన్తుట్ఠోవ.

పవివేకకథన్తి పవివేకనిస్సితం కథం. తయో హి వివేకా కాయవివేకో చిత్తవివేకో ఉపధివివేకోతి. తత్థ ఏకో గచ్ఛతి, ఏకో తిట్ఠతి, ఏకో నిసీదతి, ఏకో సేయ్యం కప్పేతి, ఏకో గామం పిణ్డాయ పవిసతి, ఏకో పటిక్కమతి, ఏకో అభిక్కమతి, ఏకో చఙ్కమం అధిట్ఠాతి, ఏకో చరతి, ఏకో విహరతీతి అయం కాయవివేకో నామ. అట్ఠ సమాపత్తియో పన చిత్తవివేకో నామ. నిబ్బానం ఉపధివివేకో నామ.

వుత్తమ్పి హేతం – ‘‘కాయవివేకో చ వివేకట్ఠకాయానం నేక్ఖమ్మాభిరతానం. చిత్తవివేకో చ పరిసుద్ధచిత్తానం పరమవోదానప్పత్తానం. ఉపధివివేకో చ నిరుపధీనం పుగ్గలానం విసఙ్ఖారగతాన’’న్తి (మహాని. ౫౭).

అసంసగ్గకథన్తి ఏత్థ పన సవనసంసగ్గో దస్సనసంసగ్గో సముల్లపనసంసగ్గో సమ్భోగసంసగ్గో కాయసంసగ్గోతి పఞ్చవిధో సంసగ్గో. తేసు ఇధ భిక్ఖు సుణాతి ‘‘అముకస్మిం గామే వా నిగమే వా ఇత్థీ వా కుమారీ వా అభిరూపా దస్సనీయా పాసాదికా పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతా’’తి, సో తం సుత్వా సంసీదతి విసీదతి, న సక్కోతి బ్రహ్మచరియం సన్ధారేతుం, సిక్ఖాదుబ్బల్యం అనావికత్వా హీనాయావత్తతి. ఏవం పరేహి కథియమానరూపాదిసమ్పత్తిం అత్తనా వా హసితలపితగీతసద్దం సుణన్తస్స సోతవిఞ్ఞాణవీథివసేన ఉప్పన్నో రాగో సవనసంసగ్గో నామ.

‘‘ఇధ భిక్ఖు న హేవ ఖో సుణాతి, అపి చ ఖో సామం పస్సతి ఇత్థిం వా కుమారిం వా అభిరూపం దస్సనీయం పాసాదికం పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతం, సో తం దిస్వా సంసీదతి విసీదతి, న సక్కోతి బ్రహ్మచరియం సన్ధారేతుం, సిక్ఖాదుబ్బల్యం అనావికత్వా హీనాయావత్తతి. ఏవం విసభాగరూపం ఓలోకేన్తస్స పన చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథివసేన ఉప్పన్నరాగో దస్సనసంసగ్గో నామ.

అఞ్ఞమఞ్ఞం అల్లాపసల్లాపవసేన ఉప్పన్నరాగో పన సముల్లపనసంసగ్గో నామ. భిక్ఖునో భిక్ఖునియా సన్తకం భిక్ఖునియా వా భిక్ఖుస్స సన్తకం గహేత్వా పరిభోగకరణవసేన ఉప్పన్నరాగో సమ్భోగసంసగ్గో నామ. హత్థగ్గాహాదివసేన ఉప్పన్నరాగో పన కాయసంసగ్గో నామ. అరహా ఇమేహి పఞ్చహి సంసగ్గేహి చతూహిపి పరిసాహి సద్ధిం అసంసట్ఠో, గాహముత్తకో చేవ సంసగ్గముత్తకో చ. అసంసగ్గస్స వణ్ణం భణన్తో అసంసగ్గకథం కథేతి నామ.

వీరియారమ్భకథన్తి ఏత్థ యో పగ్గహితవీరియో పరిపుణ్ణకాయికచేతసికవీరియో హోతి, గమనే ఉప్పన్నం కిలేసం ఠానం పాపుణితుం న దేతి, ఠానే ఉప్పన్నం కిలేసం నిసజ్జం, నిసజ్జాయ ఉప్పన్నం కిలేసం సయనం పాపుణితుం న దేతి, దణ్డేన కణ్హసప్పం ఉప్పీళేత్వా గణ్హన్తో వియ అమిత్తం గీవాయ అక్కమన్తో వియ చ విచరతి, తాదిసస్స ఆరద్ధవీరియస్స వణ్ణం భణన్తో వీరియారమ్భకథం కథేతి నామ.

సీలకథన్తిఆదీసు సీలన్తి చతుపారిసుద్ధిసీలం. సమాధీతి విపస్సనాపాదకా అట్ఠ సమాపత్తియో. పఞ్ఞాతి లోకియలోకుత్తరఞాణం. విముత్తీతి అరహత్తఫలవిముత్తి. విముత్తిఞాణదస్సనన్తి ఏకూనవీసతివిధం పచ్చవేక్ఖణఞాణం. సీలాదీనం గుణం పకాసేన్తో సీలాదికథం కథేతి నామ.

సతిపట్ఠానకథన్తిఆదీని సఙ్గజాలమతిచ్చ సో మునీతిపరియోసానాని పుబ్బే వుత్తానుసారేన వేదితబ్బాని.

౮౬. నిరాసత్తీతి నిత్తణ్హో. వివేకదస్సీ ఫస్సేసూతి పచ్చుప్పన్నేసు చక్ఖుసమ్ఫస్సాదీసు అత్తాదిభావవివేకం పస్సతి. దిట్ఠీసు చ న నీయతీతి ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠీసు కాయచి దిట్ఠియా న నీయతి.

విపరిణతం వా వత్థుం న సోచతీతి పకతిభావం జహిత్వా నట్ఠే కిస్మిఞ్చి వత్థుస్మిం న సోకం ఆపజ్జతి. విపరిణతస్మిం వాతి వినస్సమానే వత్థుమ్హి.

చక్ఖుసమ్ఫస్సోతి చక్ఖుం వత్థుం కత్వా చక్ఖువిఞ్ఞాణసహజాతో ఫస్సో చక్ఖుసమ్ఫస్సో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ పురిమా చక్ఖుపసాదాదివత్థుకావ, మనోసమ్ఫస్సో హదయవత్థుకోపి అవత్థుకోపి సబ్బో చతుభూమకో ఫస్సో. అధివచనసమ్ఫస్సోతి పరియాయేన ఏతస్స నామం హోతియేవ. తయో హి అరూపినో ఖన్ధా సయం పిట్ఠివట్టకా హుత్వా అత్తనో సహజాతసమ్ఫస్సస్స అధివచనసమ్ఫస్సోతి నామం కరోన్తి. పటిఘసమ్ఫస్సోతి నిప్పరియాయేన పన పటిఘసమ్ఫస్సో నామ పఞ్చద్వారికఫస్సో. అధివచనసమ్ఫస్సో నామ మనోద్వారికఫస్సో. సుఖవేదనీయో ఫస్సోతి సుఖవేదనాయ హితో ఉప్పాదకో ఫస్సో. ఇతరద్వయేపి ఏసేవ నయో. కుసలో ఫస్సోతి ఏకవీసతికుసలచిత్తసహజాతో ఫస్సో. అకుసలోతి ద్వాదసఅకుసలసహజాతో ఫస్సో. అబ్యాకతోతి ఛప్పఞ్ఞాసఅబ్యాకతసహజాతో ఫస్సో. కామావచరోతి చతుపఞ్ఞాసకామావచరసహజాతో ఫస్సో. రూపావచరోతి కుసలాదిపఞ్చదసరూపావచరసమ్పయుత్తో. అరూపావచరోతి కుసలాబ్యాకతవసేన ద్వాదసఅరూపావచరసమ్పయుత్తో.

సుఞ్ఞతోతి అనత్తానుపస్సనావసేన విపస్సన్తస్స ఉప్పన్నో మగ్గో సుఞ్ఞతో, తేన సహజాతో ఫస్సో సుఞ్ఞతో ఫస్సో. ఇతరద్వయేపి ఏసేవ నయో. అనిమిత్తోతి ఏత్థ అనిచ్చానుపస్సనావసేన విపస్సన్తస్స ఉప్పన్నో మగ్గో అనిమిత్తో. అప్పణిహితోతి దుక్ఖానుపస్సనావసేన విపస్సన్తస్స ఉప్పన్నో మగ్గో అప్పణిహితో. లోకియోతి లోకో వుచ్చతి లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన వట్టో, తస్మిం పరియాపన్నభావేన లోకే నియుత్తోతి లోకియో, తేభూమకో ధమ్మో. లోకుత్తరోతి లోకతో ఉత్తరో ఉత్తిణ్ణోతి లోకుత్తరో, లోకే అపరియాపన్నభావేనపి లోకుత్తరో. అత్తేన వాతి అత్తభావేన వా. అత్తనియేన వాతి అత్తాయత్తేన వా.

౮౭. పతిలీనోతి రాగాదీనం పహీనత్తా తతో అపగతో. అకుహకోతి అవిమ్హాపకో తీహి కుహనవత్థూహి. అపిహాలూతి అపిహనసీలో, పత్థనాతణ్హాయ రహితోతి వుత్తం హోతి. అమచ్ఛరీతి పఞ్చమచ్ఛేరవిరహితో. అప్పగబ్భోతి కాయపాగబ్భియాదివిరహితో. అజేగుచ్ఛోతి సమ్పన్నసీలాదితాయ అజేగుచ్ఛనీయో అసేచనకో మనాపో. పేసుణేయ్యే చ నో యుతోతి ద్వీహి ఆకారేహి ఉపసంహరితబ్బే పిసుణకమ్మే అయుత్తో.

రాగస్స పహీనత్తాతి అరహత్తమగ్గేన రాగకిలేసస్స పహీనభావేన. అస్మిమానో పహీనో హోతీతి అస్మీతి ఉన్నతిమానో సముచ్ఛేదవసేన పహీనో హోతి.

తీణి కుహనవత్థూనీతి తీణి విమ్హాపనకారణాని. పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థూతిఆదీసు చీవరాదీహి నిమన్తితస్స తదత్థికస్సేవ సతో పాపిచ్ఛతం నిస్సాయ పటిక్ఖిపనేన తే చ గహపతికే అత్తని సుప్పతిట్ఠితపసాదే ఞత్వా పున తేసం ‘‘అహో అయ్యో అప్పిచ్ఛో, న కిఞ్చి పటిగ్గణ్హితుం ఇచ్ఛతి, సులద్ధం వత నో అస్స, సచే అప్పమత్తకమ్పి కిఞ్చి పటిగ్గణ్హేయ్యా’’తి నానావిధేహి ఉపాయేహి పణీతాని చీవరాదీని ఉపనేన్తానం తదనుగ్గహకామతంయేవ అవికత్వా పటిగ్గహణేన చ తతో పభుతి అపి సకటభారేహి ఉపనామనహేతుభూతం విమ్హాపనం పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థూతి వేదితబ్బం. పాపిచ్ఛస్సేవ పన సతో సమ్భావనాధిప్పాయేన కతేన ఇరియాపథేన విమ్హాపనం ఇరియాపథసఙ్ఖాతం కుహనవత్థూతి వేదితబ్బం. పాపిచ్ఛస్సేవ పన సతో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాధిగమపరిదీపనవాచాయ తథా తథా విమ్హాపనం సామన్తజప్పనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థూతి వేదితబ్బం.

కతమం పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతన్తి ఏత్థ పచ్చయపటిసేవనన్తి ఏవం సఙ్ఖాతం పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం. నిమన్తేన్తీతి ఇధ గహపతికా ‘‘భిక్ఖం గణ్హథా’’తి భిక్ఖూ నిమన్తేన్తి. అయమేవ వా పాఠో. ‘‘నిమన్తేతీ’’తి వా ‘‘వదన్తీ’’తి వా కేచి పఠన్తి. తాదిసే నిమన్తాపేన్తి. నిమన్తేన్తీతి పాఠస్స సమ్భవో దట్ఠబ్బో. చీవరం పచ్చక్ఖాతీతి చీవరం పటిక్ఖిపతి. ఏతం సారుప్పం, యం సమణోతి యం చీవరధారణం సమణో కరోతి, ఏతం సారుప్పం అనుచ్ఛవికం. పాపణికా వా నన్తకానీతి ఆపణద్వారే పతికాని అన్తవిరహితాని పిలోతికాని. ఉచ్చినిత్వాతి సంకడ్ఢిత్వా. ఉఞ్ఛాచరియాయాతి భిక్ఖాచరణేన. పిణ్డియాలోపేనాతి పిణ్డం కత్వా లద్ధఆలోపేన. పూతిముత్తేన వాతి గోముత్తేన వా. ఓసధం కరేయ్యాతి భేసజ్జకిచ్చం కరేయ్య. తదుపాదాయాతి తతో పట్ఠాయ. ధుతవాదోతి ధుతగుణవాదీ. భియ్యో భియ్యో నిమన్తేన్తీతి ఉపరూపరి నిమన్తేన్తి. సమ్ముఖీభావాతి సమ్ముఖీభావేన, విజ్జమానతాయాతి అత్థో. పసవతీతి పటిలభతి. సద్ధాయ సమ్ముఖీభావేన సక్కా కాతున్తి ‘‘సద్ధాయ సమ్ముఖీభావా’’తిఆదిమాహ. దేయ్యధమ్మా సులభా దక్ఖిణేయ్యా చ, సద్ధా పన దుల్లభా. పుథుజ్జనస్స హి సద్ధా అథావరా, పదవారే పదవారే నానా హోతి. తేనేవస్స మహామోగ్గల్లానసదిసోపి అగ్గసావకో పాటిభోగో భవితుం అసక్కోన్తో ఆహ ‘‘ద్విన్నం ఖో నేసం ఆవుసో ధమ్మానం పాటిభోగో భోగానఞ్చ జీవితస్స చ, సద్ధాయ పన త్వం పాటిభోగో’’తి.

ఏవం తుమ్హే పుఞ్ఞేన పరిబాహిరా భవిస్సథాతి ఏత్థ పుఞ్ఞేనాతి నిస్సక్కత్థే కరణవచనం. పుఞ్ఞతో పరిహీనా పరమ్ముఖా భవిస్సథ. భాకుటికాతి ముఖానం పధానపురిమట్ఠితభావదస్సనేన భాకుటికరణం, ముఖసఙ్కోచోతి వుత్తం హోతి. భాకుటికరణం సీలమస్సాతి భాకుటికో, భాకుటికస్స భావో భాకుటియం. కుహనాతి విమ్హాపనా. కుహస్స ఆయనా కుహాయనా. కుహితస్స భావో కుహితత్తం.

పాపిచ్ఛోతి అసన్తగుణదీపనకామో. ఇచ్ఛాపకతోతి ఇచ్ఛాయ అపకతో, ఉపద్దుతోతి అత్థో. సమ్భావనాధిప్పాయోతి బహుమానజ్ఝాసయో. గమనం సణ్ఠపేతీతి అభిక్కమాదిగమనం అభిసఙ్ఖరోతి, పాసాదికభావం కరోతీతి వుత్తం హోతి. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. పణిధాయ గచ్ఛతీతి పత్థనం ఠపేత్వా గచ్ఛతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. సమాహితో వియ గచ్ఛతీతి ఉపచారప్పత్తో వియ గచ్ఛతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

ఆపాథకజ్ఝాయీవ హోతీతి సమ్ముఖా ఆగతానం మనుస్సానం ఝానం సమాపజ్జన్తో వియ సన్తభావం దస్సేతి. ఇరియాపథస్సాతి చతుఇరియాపథస్స. ఆఠపనాతి ఆదిట్ఠపనా, ఆదరేన వా ఠపనా. ఠపనాతి ఠపనాకారో. సణ్ఠపనాతి అభిసఙ్ఖరణం, పాసాదికభావకరణన్తి వుత్తం హోతి. అరియధమ్మసన్నిస్సితన్తి లోకుత్తరధమ్మపటిబద్ధం. కుఞ్చికన్తి అవాపురణం. మిత్తాతి సినేహవన్తో. సన్దిట్ఠాతి దిట్ఠమత్తా. సమ్భత్తాతి దళ్హమిత్తా. ఉద్దణ్డేతి ఏకో పతిస్సయవిసేసో.

కోరజికకోరజికోతి సఙ్కోచసఙ్కోచకో, అతిసఙ్కోచకోతి వుత్తం హోతి. ‘‘కోరచకకోరచకో’’తి వా పాఠో. భాకుటికభాకుటికోతి అతివియ ముఖసఙ్కోచనసీలో. కుహకకుహకోతి అతివియ విమ్హాపకో. లపకలపకోతి అతివియ సల్లాపకో. ముఖసమ్భావికోతి అత్తనో ముఖవసేన అఞ్ఞేహి సహ సమ్భావికో, అప్పితచిత్తోతి ఏకే. సన్తానన్తి కిలేససన్తతాయ సన్తానం. సమాపత్తీనన్తి సమాపజ్జితబ్బానం. గమ్భీరన్తి నిన్నపతిట్ఠానం. గూళ్హన్తి దస్సేతుం దుక్ఖం. నిపుణన్తి సుఖుమం. పటిచ్ఛన్నన్తి పదత్థేన దుప్పటివిజ్ఝాధిప్పాయం. లోకుత్తరన్తి ధమ్మదీపకం. సుఞ్ఞతాపటిసఞ్ఞుత్తన్తి నిబ్బానపటిసఞ్ఞుత్తం. అథ వా లోకుత్తరసుఞ్ఞతాపటిసఞ్ఞుత్తన్తి లోకుత్తరధమ్మభూతనిబ్బానపటిసఞ్ఞుత్తం.

కాయికం పాగబ్భియన్తి కాయే భవం కాయికం. వాచసికచేతసికేసుపి ఏసేవ నయో. అచిత్తీకారకతోతి బహుమానకిరియరహితో. అనుపాహనానం చఙ్కమన్తానన్తి ఉపాహనవిరహితానం చఙ్కమన్తానం సమీపే, అనాదరే వా సామివచనం. సఉపాహనోతి ఉపాహనారూళ్హో హుత్వా చఙ్కమతి. నీచే చఙ్కమే చఙ్కమన్తానన్తి అకతపరిచ్ఛేదాయ భూమియా చఙ్కమన్తే పరిచ్ఛేదం కత్వా వాలుకం ఆకిరిత్వా ఆలమ్బనం యోజేత్వా కతచఙ్కమే నీచేపి చఙ్కమే చఙ్కమన్తే. ఉచ్చే చఙ్కమే చఙ్కమతీతి ఇట్ఠకచయనసమ్పన్నే వేదికాపరిక్ఖిత్తే ఉచ్చే చఙ్కమే చఙ్కమతి. సచే పాకారపరిక్ఖిత్తో హోతి ద్వారకోట్ఠకయుత్తో, పబ్బతన్తరవనన్తరభూమన్తరస్స వా సుప్పటిచ్ఛన్నో, తాదిసే చఙ్కమే చఙ్కమితుం వట్టతి, అప్పటిచ్ఛన్నేపి ఉపచారం ముఞ్చిత్వా వట్టతి. ఘట్టయన్తోపి తిట్ఠతీతి అతిసమీపే తిట్ఠతి. పురతోపి తిట్ఠతీతి పురత్థిమతోపి తిట్ఠతి. ఠితకోపి భణతీతి ఖాణుకో వియ అనోనమిత్వా భణతి. బాహావిక్ఖేపకోతి బాహుం ఖిపిత్వా ఖిపిత్వా భణతి.

అనుపఖజ్జాతి సబ్బేసం నిసిన్నట్ఠానం పవిసిత్వా. నవేపి భిక్ఖూ ఆసనేన పటిబాహతీతి అత్తనో పత్తాసనే అనిసీదిత్వా పురే వా పచ్ఛా వా పవిసన్తో ఆసనేన పటిబాహతి నామ.

అనాపుచ్ఛమ్పి కట్ఠం పక్ఖిపతీతి అనాపుచ్ఛిత్వా అనపలోకేత్వా అగ్గిమ్హి దారుం ఖిపతి. ద్వారం పిదహతీతి జన్తాఘరే పిదహతి.

ఓతరతీతి ఉదకతిత్థం పవిసతి. న్హాయతీతి సరీరం సినేహేతి. ఉత్తరతీతి ఉదకతిత్థతో తీరం ఉగ్గచ్ఛతి.

వోక్కమ్మాపీతి అతిక్కమిత్వాపి. ఓవరకానీతి గబ్భే పతిట్ఠితసయనఘరాని.

గూళ్హానీతి పటిచ్ఛన్నాని. పటిచ్ఛన్నానీతి అఞ్ఞేహి పటిచ్ఛాదితాని.

అనజ్ఝిట్ఠో వాతి థేరేహి ‘‘ధమ్మం భణాహీ’’తి అనాణత్తో అనాయాచితో చ.

పాపధమ్మోతి లామకధమ్మో. అసుచిసఙ్కసరసమాచారోతి అఞ్ఞేహి ‘‘అయం దుస్సీలో’’తి సఙ్కాయ సరితబ్బో ఆచారో సంయోగో ఏతస్సాతి అసుచిసఙ్కసరసమాచారో. సఙ్కస్సరసమాచారోతి సకారం సంయోగం కత్వాపి పఠన్తి. పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తోతి పటిచ్ఛాదితకాయవచీకమ్మన్తో. అస్సమణోతి న సమణో. సమణపటిఞ్ఞోతి ‘‘అహం సమణో’’తి పటిజానన్తో. అబ్రహ్మచారీతి సేట్ఠచరియా విరహితో. బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞోతి వుత్తపటిపక్ఖో. అన్తోపూతీతి అబ్భన్తరే కుసలధమ్మవిరహితత్తా అన్తోపూతిభావమాపన్నో. అవస్సుతోతి రాగేన తిన్తో. కసమ్బుజాతోతి సఙ్కారసభావో. ఆచారగోచరసమ్పన్నోతి ఏత్థ భిక్ఖు సగారవో సప్పతిస్సో హిరోత్తప్పసమ్పన్నో సునివత్థో సుపారుతో పాసాదికేన అభిక్కన్తేన పటిక్కన్తేన ఆలోకితేన విలోకితేన సమిఞ్జితేన పసారితేన ఓక్ఖిత్తచక్ఖు ఇరియాపథసమ్పన్నో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనే మత్తఞ్ఞూ జాగరియమనుయుత్తో సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో అప్పిచ్ఛో సన్తుట్ఠో ఆరద్ధవీరియో ఆభిసమాచారికేసు సక్కచ్చకారీ గరుచిత్తీకారబహులో విహరతి, అయం వుచ్చతి ఆచారో. ఏవం తావ ఆచారో వేదితబ్బో.

గోచరో పన తివిధో ఉపనిస్సయగోచరో ఆరక్ఖగోచరో ఉపనిబన్ధగోచరోతి. తత్థ కతమో ఉపనిస్సయగోచరో? దసకథావత్థుగుణసమన్నాగతో కల్యాణమిత్తో, యం నిస్సాయ అస్సుతం సుణాతి, సుతం పరియోదాపేతి, కఙ్ఖం వితరతి, దిట్ఠిం ఉజుం కరోతి, చిత్తం పసాదేతి; యస్స వా పన అనుసిక్ఖమానో సద్ధాయ వడ్ఢతి, సీలేన, సుతేన, చాగేన, పఞ్ఞాయ వడ్ఢతి. అయం వుచ్చతి ఉపనిస్సయగోచరో.

కతమో ఆరక్ఖగోచరో? ఇధ భిక్ఖు అన్తరఘరం పవిట్ఠో వీథిం పటిపన్నో ఓక్ఖిత్తచక్ఖు యుగమత్తదస్సావీ సుసంవుతో గచ్ఛతి, న హత్థిం ఓలోకేన్తో, న అస్సం, న రథం, న పత్తిం, న ఇత్థిం, న పురిసం ఓలోకేన్తో, న ఉద్ధం ఉల్లోకేన్తో, న అధో ఓలోకేన్తో, న దిసావిదిసం పేక్ఖమానో గచ్ఛతి. అయం వుచ్చతి ఆరక్ఖగోచరో.

కతమో ఉపనిబన్ధగోచరో? చత్తారో సతిపట్ఠానా యత్థ చిత్తం ఉపనిబన్ధతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో గోచరో సకో పేత్తికో విసయో? యదిదం చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౨), అయం వుచ్చతి ఉపనిబన్ధగోచరోతి. ఇతి ఇమినా చ ఆచారేన ఇమినా చ గోచరేన ఉపేతో…పే… సమన్నాగతో. తేనపి వుచ్చతి ఆచారగోచరసమ్పన్నోతి.

అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీతి అణుప్పమాణేసు అసఞ్చిచ్చ ఆపన్నసేఖియఅకుసలచిత్తుప్పాదాదిభేదేసు వజ్జేసు భయదస్సనసీలో. సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూతి యంకిఞ్చి సిక్ఖాపదేసు సిక్ఖితబ్బం, తం సబ్బం సమ్మా ఆదాయ సిక్ఖతి. ఏత్థ చ ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో’’తి ఏత్తావతా చ పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ పాతిమోక్ఖసంవరసీలం దస్సితం. ‘‘ఆచారగోచరసమ్పన్నో’’తిఆది పన సబ్బం యథాపటిపన్నస్స తం సీలం సమ్పజ్జతి, తం పటిపత్తిం దస్సేతుం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౮౮. సాతియేసు అనస్సావీతి సాతవత్థూసు కామగుణేసు తణ్హాసన్థవవిరహితో. సణ్హోతి సణ్హేహి కాయకమ్మాదీహి సమన్నాగతో. పటిభానవాతి పరియత్తిపరిపుచ్ఛాధిగమపటిభానేహి సమన్నాగతో. న సద్ధోతి సామం అధిగతధమ్మం న కస్సచి సద్దహతి. న విరజ్జతీతి ఖయా రాగస్స విరత్తత్తా ఇదాని న విరజ్జతి.

యేసం ఏసాతి యేసం పుగ్గలానం సాతవత్థూసు కామగుణేసు ఇచ్ఛా తణ్హా. అప్పహీనాతి సన్థవసమ్పయుత్తా తణ్హా అరహత్తమగ్గేన అప్పహీనా. తేసం చక్ఖుతో రూపతణ్హా సవతీతి ఏతేసం చక్ఖుద్వారతో పవత్తజవనవీథిసమ్పయుత్తా రూపారమ్మణా తణ్హా ఉప్పజ్జతి. ఆసవతీతి ఓకాసతో యావ భవగ్గా ధమ్మతో యావ గోత్రభూ సవతి. సన్దతీతి నదీసోతం వియ అధోముఖం సన్దతి. పవత్తతీతి పునప్పునం ఉప్పత్తివసేన పవత్తతి. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. సుక్కపక్ఖే వుత్తవిపరియాయేన తణ్హా అరహత్తమగ్గేన సుప్పహీనా. తేసం చక్ఖుతో రూపతణ్హా న సవతి.

సణ్హేన కాయకమ్మేన సమన్నాగతోతి అఫరుసేన ముదునా కాయకమ్మేన సమఙ్గీభూతో ఏకీభూతో. వచీకమ్మాదీసుపి ఏసేవ నయో. సణ్హేహి సతిపట్ఠానేహీతిఆదీసు సతిపట్ఠానాదయో లోకియలోకుత్తరమిస్సకా. పరియాపుణనఅత్థాదిపరిపుచ్ఛాలోకియలోకుత్తరధమ్మాధిగమవసేన సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థా తిస్సో పటిభానప్పభేదసఙ్ఖాతా పఞ్ఞా యస్స అత్థి, సో పటిభానవా. తస్స పరియత్తిం నిస్సాయ పటిభాయతీతి తస్స పుగ్గలస్స పరియాపుణనం అల్లీయిత్వా ఞాణం జాయతి ఞాణం అభిముఖం హోతి. చత్తారో సతిపట్ఠానాతి సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా లోకియలోకుత్తరమిస్సకవసేన వుత్తా. మగ్గఫలాని నిబ్బత్తితలోకుత్తరవసేన. చతస్సో పటిసమ్భిదాయో ఛ చ అభిఞ్ఞాయో విమోక్ఖన్తికవసేన వుత్తాతి ఞాతబ్బా.

తత్థ చతస్సో పటిసమ్భిదాయోతి చత్తారో ఞాణప్పభేదాతి అత్థో. ఇద్ధివిధాదిఆసవక్ఖయపరియోసానాని అధికాని ఛ ఞాణాని. తస్సాతి పరస్స, అత్థో పటిభాయతీతి సమ్బన్ధో. అత్థోతి సఙ్ఖేపతో హేతుఫలం. తఞ్హి యస్మా హేతుఅనుసారేన అరీయతి అధిగమీయతి పాపుణీయతి, తస్మా అత్థోతి వుచ్చతి. పభేదతో పన యంకిఞ్చి పచ్చయుప్పన్నం నిబ్బానం భాసితత్థో విపాకో కిరియాతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా అత్థోతి వేదితబ్బా, తం అత్థం పచ్చవేక్ఖన్తస్స సో అత్థో పభేదతో ఞాతో పాకటో హోతి. ధమ్మోతి సఙ్ఖేపతో పచ్చయో. సో హి యస్మా తం తం విదహతి పవత్తేతి చేవ పాపేతి చ, తస్మా ధమ్మోతి వుచ్చతి. పభేదతో పన యో కోచి ఫలనిబ్బత్తకో హేతు అరియమగ్గో భాసితం కుసలం అకుసలన్తి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ధమ్మోతి వేదితబ్బా, తం ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తస్స సో ధమ్మో పభేదతో ఞాతో పాకటో హోతి, తస్మిం అత్థే చ ధమ్మే చ యా సభావనిరుత్తి అబ్యభిచారీ వోహారో, తస్స అభిలాపే భాసనే ఉదీరణే తం లపితం భాసితం ఉదీరితం సభావనిరుత్తిసద్దం ఆరమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స సా నిరుత్తి ఞాతా పాకటా హోతి.

ఏత్థ అత్థే ఞాతే అత్థో పటిభాయతీతి ఇదాని తస్స సద్దం ఆహరిత్వా వుత్తప్పభేదే అత్థే పాకటీభూతే వుత్తప్పభేదో అత్థో తస్స పుగ్గలస్స పటిభాయతి ఞాణాభిముఖో హోతి. ధమ్మే ఞాతే ధమ్మో పటిభాయతీతి వుత్తప్పభేదే ధమ్మే పాకటీభూతే వుత్తప్పభేదో ధమ్మో పటిభాయతి. నిరుత్తియా ఞాతాయ నిరుత్తి పటిభాయతీతి వుత్తప్పభేదాయ నిరుత్తియా పాకటాయ వుత్తప్పభేదా నిరుత్తి పటిభాయతి. ఇమేసు తీసు ఞాణేసు ఞాణన్తి అత్థధమ్మనిరుత్తీసు ఇమేసు తీసు సబ్బత్థకఞాణమారమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స తేసు తీసు ఞాణేసు పభేదగతం ఞాణం, యథావుత్తేసు వా తేసు తీసు ఞాణేసు గోచరకిచ్చాదివసేన విత్థారగతం ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా. ఇమాయ పటిభానపటిసమ్భిదాయాతి ఇమాయ వుత్తప్పకారాయ యథావుత్తవిత్థారపఞ్ఞాయ ఉపేతో హోతి. సో వుచ్చతి పటిభానవాతి నిగమేన్తో ఆహ. యస్స పరియత్తి నత్థీతి పరియత్తి నామ బుద్ధవచనం. తఞ్హి ఉగ్గణ్హన్తస్స పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. యస్స పుగ్గలస్స ఏవరూపా పరియత్తి నత్థి. పరిపుచ్ఛా నత్థీతి పరిపుచ్ఛా నామ పాళిఅట్ఠకథాదీసు గణ్ఠిపదఅత్థపదవినిచ్ఛయకథా. ఉగ్గహితపాళిఆదీసు హి అత్థం కథేన్తస్స పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. అధిగమో నత్థీతి అధిగమో నామ అరహత్తప్పత్తి. అరహత్తఞ్హి పత్తస్స పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. యస్స వుత్తప్పకారా తివిధా సమ్పత్తి నత్థి. కిం తస్స పటిభాయిస్సతీతి కేన కారణేన తస్స పుగ్గలస్స పభేదగతం ఞాణం ఉపట్ఠహిస్సతి.

సామన్తి సయమేవ. సయం అభిఞ్ఞాతన్తి సయమేవ తేన ఞాణేన అవగమితం. అత్తపచ్చక్ఖం ధమ్మన్తి అత్తనా పటివిజ్ఝితం పచ్చవేక్ఖితం ధమ్మం. న కస్సచి సద్దహతీతి అత్తపచ్చక్ఖతాయ పరేసం న సద్దహతి, సద్ధాయ న గచ్ఛతి. అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతిఆదికం ద్వాదసపదికపచ్చయాకారదస్సనవసేన వుత్తం. అవిజ్జానిరోధాతిఆదయో సంసారనివత్తిం సన్ధాయ వుత్తా. ఇదం దుక్ఖన్తిఆది సచ్చదస్సనవసేన. ఇమే ఆసవాతిఆదయో అపరేన పరియాయేన కిలేసవసేన పచ్చయదస్సనవసేన. ఇమే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యాతిఆదయో అభిఞ్ఞేయ్యపరిఞ్ఞేయ్యపహాతబ్బభావేతబ్బసచ్ఛికాతబ్బధమ్మానం దస్సనవసేన. ఛన్నం ఫస్సాయతనానన్తిఆదయో ఫస్సాయతనానం ఉప్పత్తిఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఉపద్దవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ దస్సనవసేన. పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం పఞ్చవీసతివిధేన ఉదయఞ్చ వయఞ్చ, తేసు ఛన్దరాగవసేన అస్సాదఞ్చ, తేసం విపరిణామం ఆదీనవఞ్చ, నిస్సరణసఙ్ఖాతం నిబ్బానఞ్చ. చతున్నం మహాభూతానం అవిజ్జాదిసముదయఞ్చ, అవిజ్జాదినిరోధే అత్థఙ్గమఞ్చ ఏవమాదిదస్సనవసేన వుత్తా. ఏతే ధమ్మా తత్థ తత్థ వుత్తనయేన వేదితబ్బా.

అమతోగధన్తి నత్థి ఏతస్స మరణసఙ్ఖాతం మతన్తి అమతం. కిలేసవిసపటిపక్ఖత్తా అగదన్తిపి అమతం. తస్మిం నిన్నతాయ అమతోగధం. అమతపరాయనన్తి వుత్తప్పకారం అమతం పరం అయనం గతి పతిట్ఠా అస్సాతి అమతపరాయనం. అమతపరియోసానన్తి తం అమతం సంసారస్స నిట్ఠాభూతత్తా పరియోసానమస్సాతి అమతపరియోసానం.

౮౯. లాభకమ్యా న సిక్ఖతీతి లాభపత్థనాయ సుత్తన్తాదీని న సిక్ఖతి. అవిరుద్ధో చ తణ్హాయ, రసేసు నానుగిజ్ఝతీతి విరోధాభావేన చ అవిరుద్ధో హుత్వా తణ్హాయ మూలరసాదీసు గేధం నాపజ్జతి.

కేన ను ఖోతి లాభపత్థనాయ కారణచిన్తేన పిహస్స పరియేసనే నిపాతో. లాభాభినిబ్బత్తియాతి చతున్నం పచ్చయానం విసేసేన ఉప్పత్తియా. లాభం పరిపాచేన్తోతి పచ్చయే పరిపాచయన్తో.

అత్తదమత్థాయాతి విపస్సనాసమ్పయుత్తాయ పఞ్ఞాయ అత్తనో దమనత్థాయ. అత్తసమత్థాయాతి సమాధిసమ్పయుత్తాయ పఞ్ఞాయ అత్తనో సమాధానత్థాయ. అత్తపరినిబ్బాపనత్థాయాతి దువిధేనాపి ఞాణేన అత్తనో అనుపాదాపరినిబ్బానత్థాయ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అనుపాదాపరినిబ్బానత్థం ఖో ఆవుసో భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౫౯). అప్పిచ్ఛఞ్ఞేవ నిస్సాయాతి ఏత్థ పచ్చయఅప్పిచ్ఛో అధిగమఅప్పిచ్ఛో పరియత్తిఅప్పిచ్ఛో ధుతఙ్గఅప్పిచ్ఛోతి చత్తారో అప్పిచ్ఛా, తేసం నానత్థం హేట్ఠా విత్థారితం ఏవ, తం అప్పిచ్ఛం అల్లీయిత్వా. సన్తుట్ఠిఞ్ఞేవాతి చతూసు పచ్చయేసు చ తివిధం సన్తోసం అల్లీయిత్వా, ఏతేసం విభాగో హేట్ఠా విత్థారితోయేవ. సల్లేఖఞ్ఞేవాతి కిలేసలేఖనం. ఇదమత్థితఞ్ఞేవాతి ఇమేహి కుసలధమ్మేహి అత్థి ఇదమత్థి, తస్స భావో ఇదమత్థితా, తం ఇదమత్థితంయేవ నిస్సాయ అల్లీయిత్వా.

రసోతి నిద్దేసస్స ఉద్దేసపదం. మూలరసోతి యంకిఞ్చి మూలం పటిచ్చ నిబ్బత్తరసో. ఖన్ధరసాదీసుపి ఏసేవ నయో. అమ్బిలన్తి తక్కమ్బిలాది. మధురన్తి ఏకన్తతో గోసప్పిఆది. మధు పన కసావయుత్తం చిరనిక్ఖిత్తం కసావం హోతి, ఫాణితం ఖారియుత్తం చిరనిక్ఖిత్తం ఖారియం హోతి. సప్పి పన చిరనిక్ఖిత్తం వణ్ణగన్ధే జహన్తమ్పి రసం న జహతీతి తదేవ ఏకన్తమధురం. తిత్తకన్తి నిమ్బపణ్ణాది. కటుకన్తి సిఙ్గివేరమరిచాది. లోణికన్తి సాముద్దికలోణాది. ఖారికన్తి వాతిఙ్గణకళీరాది. లమ్బికన్తి బదరామలకకపిట్ఠసాలవాది. కసావన్తి హరీతకాది. ఇమే సబ్బేపి రసా వత్థువసేన వుత్తా. తంతంవత్థుకో పనేత్థ రసో చ అమ్బిలాదీని నామేహి వుత్తోతి వేదితబ్బో. సాదూతి ఇట్ఠరసో. అసాదూతి అనిట్ఠరసో. ఇమినా పదద్వయేన సబ్బోపి రసో పరియాదిన్నో. సీతన్తి సీతరసో. ఉణ్హన్తి ఉణ్హరసో. ఏవమయం మూలరసాదినా భేదేన భిన్నోపి రసో లక్ఖణాదీహి అభిన్నోయేవ. సబ్బోపి హేస జివ్హాపటిహననలక్ఖణో, జివ్హావిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసో, తస్సేవ గోచరపచ్చుపట్ఠానో. తే జివ్హగ్గేన రసగ్గానీతి ఏతే సమణబ్రాహ్మణా పసాదజివ్హగ్గేన ఉత్తమరసాని. పరియేసన్తాతి గవేసమానా. ఆహిణ్డన్తీతి తత్థ తత్థ విచరన్తి. తే అమ్బిలం లభిత్వా అనమ్బిలం పరియేసన్తీతి తక్కాదిఅమ్బిలం లద్ధా అనమ్బిలం గవేసన్తి. ఏవం సబ్బం పరివత్తేత్వా పరివత్తేత్వా యోజితం.

పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతీతి పటిసఙ్ఖానపఞ్ఞాయ జానిత్వా ఉపాయేన ఆహారం ఆహారేతి. ఇదాని ఉపాయం దస్సేతుం ‘‘నేవ దవాయా’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ నేవ దవాయాతి దవత్థాయ న ఆహారేతి. తత్థ నటలఙ్ఘకాదయో దవత్థాయ ఆహారేన్తి నామ. యఞ్హి భోజనం భుత్తస్స నచ్చగీతకబ్బసిలోకసఙ్ఖాతో దవో అతిరేకతరేన పటిభాతి, తం భోజనం అధమ్మేన విసమేన పరియేసిత్వా తే ఆహారేన్తి. అయం పన భిక్ఖు న ఏవమాహారేతి.

న మదాయాతి మానమదపురిసమదానం వడ్ఢనత్థాయ న ఆహారేతి. తత్థ రాజరాజమహామత్తా మదత్థాయ ఆహారేన్తి నామ. తే హి అత్తనో మానమదపురిసమదానం వడ్ఢనత్థాయ పిణ్డరసభోజనాదీని పణీతభోజనాని భుఞ్జన్తి. అయం పన భిక్ఖు ఏవం నాహారేతి.

న మణ్డనాయాతి సరీరమణ్డనత్థాయ న ఆహారేతి. తత్థ రూపూపజీవినియో మాతుగామా అన్తేపురికాదయో చ సప్పిఫాణితాదీని పివన్తి, సినిద్ధముదుమద్దవభోజనం ఆహారేన్తి. ఏవం నో అఙ్గలట్ఠి సుసణ్ఠితా భవిస్సతి, సరీరే ఛవివణ్ణో పసన్నో భవిస్సతీతి. అయం పన భిక్ఖు ఏవం న ఆహారేతి.

న విభూసనాయాతి సరీరే మంసవిభూసనత్థాయ న ఆహారేతి. తత్థ నిబ్బుద్ధమల్లముట్ఠికమల్లచేటకాదయో సుసినిద్ధేహి మచ్ఛమంసాదీహి సరీరం పీణేన్తి ‘‘ఏవం నో మంసం ఉస్సదం భవిస్సతి పహారసహనత్థాయా’’తి. అయం పన భిక్ఖు ఏవం సరీరే మంసవిభూసనత్థాయ న ఆహారేతి.

యావదేవాతి ఆహారాహరణపయోజనస్స పరిచ్ఛేదనియమదస్సనం. ఇమస్స కాయస్స ఠితియాతి ఇమస్స చతుమహాభూతికస్స కరజకాయస్స ఠపనత్థాయ ఆహారేతి, ఇదమస్స ఆహారాహరణే పయోజనన్తి అత్థో. యాపనాయాతి జీవితిన్ద్రియయాపనత్థాయ ఆహారేతి. విహింసూపరతియాతి విహింసా నామ అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకఖుద్దా, తస్సా ఉపరతియా వూపసమనత్థాయ ఆహారేతి. బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయాతి బ్రహ్మచరియం నామ తిస్సో సిక్ఖా సకలసాసనం, తస్స అనుగ్గణ్హత్థాయ ఆహారేతి.

ఇతీతి ఉపాయనిదస్సనం, ఇమినా ఉపాయేనాతి అత్థో. పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామీతి పురాణవేదనం నామ అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకవేదనా, తం పటిహనిస్సామీతి ఆహారేతి. నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామీతి నవవేదనా నామ అతిభుత్తపచ్చయేన ఉప్పజ్జనకవేదనా, న తం ఉప్పాదేస్సామీతి ఆహారేతి. అథ వా నవవేదనా నామ భుత్తపచ్చయా న ఉప్పజ్జనకవేదనా, తస్సా అనుప్పన్నాయ అనుప్పజ్జనత్థమేవ ఆహారేతి.

యాత్రా చ మే భవిస్సతీతి యాపనా చ మే భవిస్సతి. అనవజ్జతా చాతి ఏత్థ అత్థి సావజ్జం, అత్థి అనవజ్జం. తత్థ అధమ్మికపరియేసనా అధమ్మికపటిగ్గహణం అధమ్మేన పరిభోగోతి ఇదం సావజ్జం నామ. ధమ్మేన పన పరియేసిత్వా ధమ్మేన పటిగ్గహేత్వా పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జనం అనవజ్జం నామ. ఏకచ్చో అనవజ్జేయేవ సావజ్జం కరోతి, ‘‘లద్ధం మే’’తి కత్వా పమాణాతిక్కన్తం భుఞ్జతి, తం జీరాపేతుం అసక్కోన్తో ఉద్ధంవిరేచనఅధోవిరేచనాదీహి కిలమతి, సకలవిహారే భిక్ఖూ తస్స సరీరపటిజగ్గనభేసజ్జపరియేసనాదీసు ఉస్సుక్కం ఆపజ్జన్తి, ‘‘కిం ఇద’’న్తి వుత్తే ‘‘అసుకస్స నామ ఉదరం ఉద్ధుమాత’’న్తిఆదిం వదన్తి. ‘‘ఏస నిచ్చకాలమ్పి ఏవం పకతికోయేవ, అత్తనో కుచ్ఛిప్పమాణం నామ న జానాతీ’’తి నిన్దన్తి గరహన్తి. అయం అనవజ్జేయేవ సావజ్జం కరోతి నామ. ఏవం అకత్వా ‘‘అనవజ్జతా చ మే భవిస్సతీ’’తి ఆహారేతి.

ఫాసువిహారో చాతి ఏత్థాపి అత్థి ఫాసువిహారో, అత్థి న ఫాసువిహారో. తత్థ ఆహరహత్థకో అలంసాటకో తత్రవట్టకో కాకమాసకో భుత్తవమితకోతి ఇమేసం పఞ్చన్నం బ్రాహ్మణానం భోజనం న ఫాసువిహారో నామ. ఏతేసు హి ఆహరహత్థకో నామ బహుం భుఞ్జిత్వా అత్తనో ధమ్మతాయ ఉట్ఠాతుం అసక్కోన్తో ‘‘ఆహర హత్థ’’న్తి వదతి. అలంసాటకో నామ అచ్చుద్ధుమాతకుచ్ఛితాయ ఉట్ఠితోపి సాటకం నివాసేతుం న సక్కోతి. తత్రవట్టకో నామ ఉట్ఠాతుం అసక్కోన్తో తత్రేవ పరివట్టతి. కాకమాసకో నామ యథా కాకేహి ఆమసితుం సక్కోతి, ఏవం యావ ముఖద్వారా ఆహారేతి. భుత్తవమితకో నామ ముఖేన సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో తత్థేవ వమతి. ఏవం అకత్వా ‘‘ఫాసువిహారో చ మే భవిస్సతీ’’తి ఆహారేతి. ఫాసువిహారో నామ చతూహి పఞ్చహి ఆలోపేతి ఊనూదరతా. ఏత్తకఞ్హి భుఞ్జిత్వా పానీయం పివతో చత్తారో ఇరియాపథా సుఖేన పవత్తన్తి. తస్మా ధమ్మసేనాపతి ఏవమాహ –

‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;

అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౩; మి. ప. ౬.౫.౧౦);

ఇమస్మిం పన ఠానే అఙ్గాని సమోధానేతబ్బాని. నేవ దవాయాతి హి ఏకం అఙ్గం, న మదాయాతి ఏకం, న మణ్డనాయాతి ఏకం, న విభూసనాయాతి ఏకం, యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా యాపనాయాతి ఏకం, విహింసూపరతియా బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయాతి ఏకం, ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామీతి ఏకం, యాత్రా చ మే భవిస్సతీతి ఏకం అఙ్గం, అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చాతి అయమేత్థ భోజనానిసంసో.

మహాసివత్థేరో పనాహ – ‘‘హేట్ఠా చత్తారి అఙ్గాని పటిక్ఖేపో నామ, ఉపరి పన అట్ఠఙ్గాని సమోధానేతబ్బానీ’’తి. తత్థ యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియాతి ఏకం అఙ్గం, యాపనాయాతి ఏకం, విహింసూపరతియాతి ఏకం, బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయాతి ఏకం, ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామీతి ఏకం, నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామీతి ఏకం, యాత్రా చ మే భవిస్సతీతి ఏకం, అనవజ్జతా చాతి ఏకం, ఫాసువిహారో పన భోజనానిసంసోతి. ఏవం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం ఆహారం ఆహారేతి.

౯౦. ఉపేక్ఖకోతి ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ సమన్నాగతో. సతోతి కాయానుపస్సనాదిసతియుత్తో.

ఉపేక్ఖకోతి ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ సమన్నాగతోతి ఏత్థ ఛళఙ్గుపేక్ఖాధమ్మో నామ కోతి? ఞాణాదయో. ‘‘ఞాణ’’న్తి వుత్తే కిరియతో చత్తారి ఞాణసమ్పయుత్తాని లబ్భన్తి, ‘‘సతతవిహారో’’తి వుత్తే అట్ఠ మహాచిత్తాని లబ్భన్తి, ‘‘రజ్జనదుస్సనం నత్థీ’’తి వుత్తే దస చిత్తాని లబ్భన్తి. సోమనస్సం ఆసేవనవసేన లబ్భతి. చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి కారణవసేన చక్ఖూతి లద్ధవోహారేన రూపదస్సనసమత్థేన చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపం దిస్వా. పోరాణా పనాహు – చక్ఖు రూపం న పస్సతి అచిత్తకత్తా, చిత్తమ్పి న పస్సతి అచక్ఖుకత్తా. ద్వారారమ్మణసఙ్ఘట్టనేన పన పసాదవత్థుకేన చిత్తేన పస్సతి. ఈదిసేసు పన ఠానేసు ‘‘ధనునా విజ్ఝతీ’’తిఆదీసు వియ ససమ్భారకథా నామ హోతి. తస్మా చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపం దిస్వాతి అయమేవేత్థ అత్థో.

నేవ సుమనో హోతీతి లోభుప్పత్తివసేన ఛన్దరాగుప్పత్తివసేన సోమనస్సో న హోతి. న దుమ్మనోతి పటిఘుప్పత్తివసేన దుట్ఠచిత్తో న హోతి. ఉపేక్ఖకోతి ఉపపత్తితో ఇక్ఖకో హోతి, అపక్ఖపతితో హుత్వా ఇరియాపథం పవత్తేతి. సతో సమ్పజానోతి సతిమా ఞాణసమ్పన్నో. మనాపం నాభిగిజ్ఝతీతి మనవడ్ఢనకం ఇట్ఠారమ్మణం నాభిగిజ్ఝతి న పత్థేతి. నాభిహంసతీతి న తుస్సతి. న రాగం జనేతీతి తత్థ తత్థ రఞ్జనం న ఉప్పాదేతి. తస్స ఠితోవ కాయో హోతీతి తస్స ఖీణాసవస్స చక్ఖాదికాయో కమ్పారహితత్తా ఠితో నిచ్చలో హోతి. అమనాపన్తి అనిట్ఠారమ్మణం. న మఙ్కు హోతీతి దోమనస్సితో న హోతి. అప్పతిట్ఠితచిత్తోతి కోధవసేన ఠితమనో న హోతి. అలీనమనసోతి అలీనచిత్తో. అబ్యాపన్నచేతసోతి బ్యాపాదరహితచిత్తో.

రజనీయే న రజ్జతీతి రజనీయస్మిం వత్థుస్మిం న రాగం ఉప్పాదేతి. దుస్సనీయే న దుస్సతీతి దోసుప్పాదే వత్థుస్మిం న దోసం ఉప్పాదేతి. మోహనీయే న ముయ్హతీతి మోహనీయస్మిం వత్థుస్మిం న మోహం ఉప్పాదేతి. కోపనీయే న కుప్పతీతి కోధనీయస్మిం వత్థుస్మిం న చలతి. మదనీయే న మజ్జతీతి మదనీయస్మిం వత్థుస్మిం న సంసీదతి. కిలేసనీయే న కిలిస్సతీతి ఉపతపనీయస్మిం వత్థుస్మిం న ఉపతప్పతి. దిట్ఠే దిట్ఠమత్తోతి రూపారమ్మణే చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠే దిట్ఠమత్తో. సుతే సుతమత్తోతి సద్దాయతనే సోతవిఞ్ఞాణేన సుతే సుతమత్తో. ముతే ముతమత్తోతి ఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణేన పాపుణిత్వా గహితే గహితమత్తో. విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతమత్తోతి మనోవిఞ్ఞాణేన ఞాతే ఞాతమత్తో. దిట్ఠే న లిమ్పతీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠే రూపారమ్మణే తణ్హాదిట్ఠిలేపేన న లిమ్పతి. దిట్ఠే అనూపయోతి రూపారమ్మణే నిత్తణ్హో హోతి. అనపాయోతి అపదుట్ఠచిత్తో.

సంవిజ్జతీతి లబ్భతి. పస్సతీతి ఓలోకేతి. ఛన్దరాగోతి సినేహో. రూపారామన్తి రూపం ఆరామం అస్సాతి రూపారామం. రూపే రతన్తి రూపరతం. రూపే సన్తుట్ఠీతి రూపసమ్ముదితం.

దన్తం నయన్తి సమితిన్తి ఉయ్యానకీళామణ్డలాదీసు మహాజనమజ్ఝం గచ్ఛన్తా దన్తమేవ గోణజాతిం వా అస్సజాతిం వా యానే యోజేత్వా నయన్తి. రాజాతి తథారూపానేవ ఠానాని గచ్ఛన్తో రాజాపి దన్తమేవ అభిరుహతి. మనుస్సేసూతి మనుస్సేసుపి చతూహి అరియమగ్గేహి దన్తో నిబ్బిసేవనోవ సేట్ఠో. యోతివాక్యన్తి యో ఏవరూపం అతిక్కమవచనం పునప్పునం వుచ్చమానమ్పి తితిక్ఖతి న పటిప్ఫన్దతి న విహఞ్ఞతి, ఏవరూపో దన్తో సేట్ఠోతి అత్థో.

అస్సతరాతి వళవాయ గద్రభేన జాతా. ఆజానీయాతి యం అస్సదమ్మసారథి కారణం కారేతి, తస్స ఖిప్పం జాననసమత్థా. సిన్ధవాతి సిన్ధవరట్ఠే జాతా అస్సా. మహానాగాతి కుఞ్జరసఙ్ఖాతా మహాహత్థినో. అత్తదన్తోతి ఏతే అస్సతరా వా ఆజానీయా వా సిన్ధవా వా కుఞ్జరా వా వరా దన్తా, న అదన్తా. యో పన చతుమగ్గసఙ్ఖాతేన అత్తదన్తేన దన్తతాయ అత్తదన్తో నిబ్బిసేవనో, అయం తతోపి వరం, సబ్బేహిపి ఏతేహి ఉత్తరితరోతి అత్థో.

న హి ఏతేహి యానేహీతి యాని ఏతాని హత్థియానాదియానాని, న హి ఏతేహి యానేహి కోచి పుగ్గలో సుపినన్తేనపి అగతపుబ్బత్తా ‘‘అగత’’న్తి సఙ్ఖాతం నిబ్బానదిసం, తం ఠానం గచ్ఛేయ్య. యథా పుబ్బభాగే ఇన్ద్రియదమేన దన్తేన అపరభాగే అరియమగ్గభావనాయ సుదన్తేన దన్తో నిబ్బిసేవనో సప్పఞ్ఞో పుగ్గలో తం అగతపుబ్బం దిసం గచ్ఛతి, దన్తభూమిం పాపుణాతి. తస్మా అత్తదమనమేవ వరన్తి అత్థో.

విధాసు న వికమ్పన్తీతి సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీతిఆదీసు మానవిధాసు న చలన్తి నప్పవేధన్తి. విప్పముత్తా పునబ్భవాతి పునబ్భవపటిసన్ధియా పునప్పునం ఉప్పత్తితో సుట్ఠు ముత్తా ముఞ్చిత్వా ఠితా. దన్తభూమిమనుప్పత్తాతి ఏకన్తదమనం అరహత్తఫలభూమిం పాపుణిత్వా ఠితా. తే లోకే విజితావినోతి తే అరహన్తో సత్తలోకే విజితవిజయా విజితవన్తో నామ హోన్తి.

యస్మా చ భావితిన్ద్రియో నిబ్భయో నిబ్బికారో దన్తో హోతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘యస్సిన్ద్రియానీ’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – యస్స చక్ఖాదీని ఛళిన్ద్రియాని గోచరభావనాయ అనిచ్చాదితిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా వాసనాభావనాయ సతిసమ్పజఞ్ఞగన్ధం గాహాపేత్వా భావితాని, తాని చ ఖో అజ్ఝత్తగోచరభావనాయ, ఏవం పన బహిద్ధా చ సబ్బలోకేతి యత్థ యత్థ ఇన్ద్రియానం వేకల్లతా వేకల్లతో వా సమ్భవో, తత్థ నాభిజ్ఝాదివసేన భావితానీతి ఏవం నిబ్బిజ్ఝ ఞత్వా పటివిజ్ఝిత్వా ఇమం పరఞ్చ లోకం సకసన్తతిఖన్ధలోకం పరసన్తతిఖన్ధలోకఞ్చ దన్తమరణం మరితుకామో కాలం కఙ్ఖతి, జీవితక్ఖయకాలం ఆగమేతి పతిమానేతి, న భాయతి మరణస్స. యథాహ –

‘‘మరణే మే భయం నత్థి, నికన్తి నత్థీ జీవితే’’. (థేరగా. ౨౦);

‘‘నాభికఙ్ఖామి మరణం, నాభికఙ్ఖామి జీవితం;

కాలఞ్చ పతిమానేమి, నిబ్బిసం భతకో యథా’’తి. (థేరగా. ౬౦౬, ౬౫౪, ౧౦౦౨; మి. ప. ౨.౨.౪ థోకం విసదిసం);

భావితో స దన్తోతి ఏవం భావితిన్ద్రియో సో దన్తో.

౯౧. నిస్సయతాతి తణ్హాదిట్ఠినిస్సయా. ఞత్వా ధమ్మన్తి అనిచ్చాదీహి ఆకారేహి ధమ్మం జానిత్వా. అనిస్సితోతి ఏవం తేహి నిస్సయేహి అనిస్సితో. తేన అఞ్ఞత్ర ధమ్మఞాణా నత్థి నిస్సయానం అభావోతి దీపేతి. భవాయ విభవాయ వాతి సస్సతాయ ఉచ్ఛేదాయ వా. ఇమిస్సా గాథాయ నిద్దేసో ఉత్తానో.

౯౨. తం బ్రూమి ఉపసన్తోతి తం ఏవరూపం ఏకేకగాథాయ వుత్తం ఉపసన్తోతి కథేమి. అతరీ సో విసత్తికన్తి సో ఇమం విసతాదిభావేన విసత్తికాసఙ్ఖాతం మహాతణ్హం అతరి.

అత్తనో దిట్ఠియా రాగో అభిజ్ఝాకాయగన్థోతి సయం గహితదిట్ఠియా రఞ్జనసఙ్ఖాతో రాగో అభిజ్ఝాకాయగన్థో. పరవాదేసు ఆఘాతో అప్పచ్చయోతి పరేసం వాదపటివాదేసు కోపో చ అతుట్ఠాకారో చ బ్యాపాదో కాయగన్థో. అత్తనో సీలం వా వతం వాతి సయం గహితమేథునవిరతిసఙ్ఖాతం సీలం వా గోవతాదివతం వా. సీలబ్బతం వాతి తదుభయం వా. పరామాసోతి ఇమినా సుద్ధీతిఆదివసేన పరతో ఆమసతి. అత్తనో దిట్ఠి ఇదంసచ్చాభినివేసో కాయగన్థోతి సయం గహితదిట్ఠిం ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి (ఉదా. ౫౪; మ. ని. ౩.౨౭, ౩౦౧) అయోనిసో అభినివేసో ఇదంసచ్చాభినివేసో కాయగన్థో. గన్థా తస్స న విజ్జన్తీతి తస్స ఖీణాసవస్స ద్వే దిట్ఠిగన్థా సోతాపత్తిమగ్గేన న సన్తి. బ్యాపాదో కాయగన్థో అనాగామిమగ్గేన. అభిజ్ఝాకాయగన్థో అరహత్తమగ్గేన.

౯౩. ఇదాని తమేవ ఉపసన్తం పసంసన్తో ఆహ ‘‘న తస్స పుత్తా’’తి ఏవమాది. తత్థ పుత్తా అత్రజాదయో చత్తారో. ఏత్థ చ పుత్తపరిగ్గహాదయో పుత్తాదినామేన వుత్తాతి వేదితబ్బా. తే హిస్స న విజ్జన్తి, తేసం వా అభావేన పుత్తాదయో న విజ్జన్తీతి. అత్తాతి ‘‘అత్తా అత్థీ’’తి గహితా సస్సతదిట్ఠిం నత్థి. నిరత్తాతి ‘‘ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి గహితా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి.

నత్థీతి గహేతబ్బం నత్థి. ముఞ్చితబ్బం నత్థీతి మోచేతబ్బం నత్థి. యస్స నత్థి గహితన్తి యస్స పుగ్గలస్స తణ్హాదిట్ఠివసేన గహితం న విజ్జతి. తస్స నత్థి ముఞ్చితబ్బన్తి తస్స పుగ్గలస్స ముఞ్చితబ్బం న విజ్జతి. గాహముఞ్చనసమతిక్కన్తోతి గహణఞ్చ మోచనఞ్చ వీతివత్తో. వుద్ధిపరిహానివీతివత్తోతి వుడ్ఢిఞ్చ హానిఞ్చ అతిక్కన్తో.

౯౪. యేన నం వజ్జుం పుథుజ్జనా, అథో సమణబ్రాహ్మణాతి యేన తం రాగాదినా వజ్జేన పుథుజ్జనా సబ్బేపి దేవమనుస్సా ఇతోవ బహిద్ధా సమణబ్రాహ్మణా చ రత్తోతి వా దుట్ఠోతి వా వదేయ్యుం. తం తస్స అపురక్ఖతన్తి తం రాగాదివజ్జం తస్స అరహతో అపురక్ఖతం. తస్మా వాదేసు నేజతీతి తంకారణా నిన్దావచనేసు న కమ్పతి.

నేజతీతి నిద్దేసస్స ఉద్దేసపదం. న ఇఞ్జతీతి చలనం న కరోతి. న చలతీతి న తత్థ నమతి. న వేధతీతి కమ్పేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ న ఫన్దతి. నప్పవేధతీతి న కమ్పతి. న సమ్పవేధతీతి న పరివత్తతి.

౯౫. న ఉస్సేసు వదతేతి విసిట్ఠేసు అత్తానం అన్తోకత్వా ‘‘అహం విసిట్ఠో’’తి అతిమానవసేన న వదతి. ఏస నయో ఇతరేసు ద్వీసు. కప్పం నేతి అకప్పియోతి సో ఏవరూపో దువిధమ్పి కప్పం న ఏతి. కస్మా? యస్మా అకప్పియో, పహీనకప్పోతి వుత్తం హోతి. ఇమిస్సాపి గాథాయ నిద్దేసో ఉత్తానోవ.

౯౬. సకన్తి మయ్హన్తి పరిగ్గహితం. అసతా చ న సోచతీతి అవిజ్జమానాదినా అసతా చ న సోచతి. ధమ్మేసు చ న గచ్ఛతీతి సబ్బధమ్మేసు ఛన్దాదివసేన న గచ్ఛతి. స వే సన్తోతి వుచ్చతీతి సో ఏవరూపో నరుత్తమో ‘‘సన్తో’’తి వుచ్చతి. ఇమిస్సాపి గాథాయ నిద్దేసో ఉత్తానోవ. అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి. దేసనాపరియోసానే కోటిసతసహస్సదేవతానం అరహత్తప్పత్తి అహోసి, సోతాపన్నాదీనం గణనా నత్థీతి.

సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ మహానిద్దేసట్ఠకథాయ

పురాభేదసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.