౬. జరాసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా

౩౯. ఛట్ఠే జరాసుత్తే అప్పం వత జీవితం ఇదన్తి ఇదం వత మనుస్సానం జీవితం అప్పకం పరిత్తం ఠితిపరిత్తతాయ సరసపరిత్తతాయాతి గుహట్ఠకసుత్తేపి వుత్తనయమేతం. ఓరం వస్ససతాపి మియ్యతీతి వస్ససతా ఓరం కలలాదికాలేపి మియ్యతి. అతిచ్చాతి వస్ససతం అతిక్కమిత్వా. జరసాపి మియ్యతీతి జరాయ మియ్యతి. ఇతో పరం గుహట్ఠకసుత్తవణ్ణనాయ వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బం.

అప్పన్తి మన్దం. గమనీయో సమ్పరాయోతి పరలోకో గన్తబ్బో. కలలకాలేపీతి ఏత్థ కలలకాలం నామ పటిసన్ధిక్ఖణే తీహి జాతిఉణ్ణంసూహి కతసుత్తగ్గే ఠితతేలబిన్దుప్పమాణం అచ్ఛం విప్పసన్నకలలం హోతి. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘తిలతేలస్స యథా బిన్దు, సప్పిమణ్డో అనావిలో;

ఏవం వణ్ణప్పటిభాగం, కలలం సమ్పవుచ్చతీ’’తి. (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౩౫; విభ. అట్ఠ. ౨౬ పకిణ్ణకకథా);

తస్మిం కలలకాలేపి. చవతీతి జీవితం గళతి. మరతీతి జీవితవియోగం ఆపజ్జతి. అన్తరధాయతీతి అదస్సనం పాపుణాతి. విప్పలుజ్జతీతి ఛిజ్జతి. ‘‘అణ్డజయోనియా చవతి. జలాబుజయోనియా మరతి. సంసేదజయోనియా అన్తరధాయతి. ఓపపాతికయోనియా విప్పలుజ్జతీ’’తి ఏవమేకే వణ్ణయన్తి. అబ్బుదకాలేపీతి అబ్బుదం నామ కలలతో సత్తాహచ్చయేన మంసధోవనఉదకవణ్ణం హోతి, కలలన్తి నామం అన్తరధాయతి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘సత్తాహం కలలం హోతి, పరిపక్కం సమూహతం;

వివట్టమానం తబ్భావం, అబ్బుదం నామ జాయతీ’’తి. (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౩౫);

తస్మిం అబ్బుదకాలేపి. పేసికాలేపీతి తస్మాపి అబ్బుదా సత్తాహచ్చయేన విలీనతిపుసదిసా పేసి నామ సఞ్జాయతి. సా మరిచఫాణితేన దీపేతబ్బా. గామదారికా హి సుపక్కాని మరిచాని గహేత్వా సాటకన్తే భణ్డికం కత్వా పీళేత్వా మణ్డం ఆదాయ కపాలే పక్ఖిపిత్వా ఆతపే ఠపేన్తి, తం సుక్ఖమానం సబ్బభాగేహి ముచ్చతి. ఏవరూపా పేసి హోతి, అబ్బుదన్తి నామం అన్తరధాయతి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘సత్తాహం అబ్బుదం హోతి, పరిపక్కం సమూహతం;

వివట్టమానం తబ్భావం, పేసి నామ పజాయతీ’’తి. (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౩౫);

తస్మిం పేసికాలేపి. ఘనకాలేపీతి తతోపి పేసితో సత్తాహచ్చయేన కుక్కుటణ్డసణ్ఠానో ఘనో నామ మంసపిణ్డో నిబ్బత్తతి, పేసీతి నామం అన్తరధాయతి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘సత్తాహం పేసి భవతి, పరిపక్కం సమూహతం;

వివట్టమానం తబ్భావం, ఘనోతి నామ జాయతి.

‘‘యథా కుక్కుటియా అణ్డం, సమన్తా పరిమణ్డలం;

ఏవం ఘనస్స సణ్ఠానం, నిబ్బత్తం కమ్మపచ్చయా’’తి. (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౩౫);

తస్మిం ఘనకాలేపి. పసాఖకాలేపీతి పఞ్చమే సత్తాహే ద్విన్నం ద్విన్నం హత్థపాదానం సీసస్స చత్థాయ పఞ్చ పీళకా జాయన్తి, యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘పఞ్చమే, భిక్ఖవే, సత్తాహే పఞ్చ పీళకా సణ్ఠహన్తి కమ్మతో’’తి. తస్మిం పసాఖకాలేపి. తతో పరం ఛట్ఠసత్తమాదీని సత్తాహాని అతిక్కమ్మ దేసనం సఙ్ఖిపిత్వా ద్వాచత్తాలీససత్తాహే పరిణతకాలే కేసలోమనఖాదీనం ఉప్పత్తికాలఞ్చ. తస్స చ నాభితో ఉట్ఠితో నాళో మాతు ఉదరపటలేన ఏకాబద్ధో హోతి, సో ఉప్పలదణ్డకో వియ ఛిద్దో, తేన ఆహారరసో సంసరిత్వా ఆహారసముట్ఠానరూపం సముట్ఠాపేతి. ఏవం సో దసమాసే యాపేతి, తం సబ్బం అవత్వా ‘‘సూతిఘరే’’తి ఆహ. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘కేసా లోమా నఖాని చ’’;

‘‘యఞ్చస్స భుఞ్జతీ మాతా, అన్నం పానఞ్చ భోజనం;

తేన సో తత్థ యాపేతి, మాతుకుచ్ఛిగతో నరో’’తి. (సం. ని. ౧.౨౩౫; కథా. ౬౯౨);

తత్థ సూతిఘరేతి సూతికఘరే, విజాయనఘరేతి అత్థో. ‘‘సూతికాఘరే’’తి వా పాఠో, సూతికాయాతి పదచ్ఛేదో. అద్ధమాసికోపీతి జాతదివసతో పట్ఠాయ అద్ధమాసో ఏతస్స అత్థీతి అద్ధమాసికో. ద్వేమాసికాదీసుపి ఏసేవ నయో. జాతదివసతో పట్ఠాయ ఏకం సంవచ్ఛరం ఏతస్స అత్థీతి సంవచ్ఛరికో. ఉపరి ద్వేవస్సికాదీసుపి ఏసేవ నయో.

యదా జిణ్ణో హోతీతి యస్మిం కాలే జరాజిణ్ణో భవతి జజ్జరీభూతో. వుద్ధోతి వయోవుద్ధో. మహల్లకోతి జాతిమహల్లకో. అద్ధగతోతి తయో అద్ధే అతిక్కన్తో. వయోఅనుప్పత్తోతి తతియం వయం అనుప్పత్తో. ఖణ్డదన్తోతి అన్తరన్తరా పతితా దన్తా ఫాలితా చ జరానుభావేన ఖణ్డా దన్తా జాతా అస్సాతి ఖణ్డదన్తో. పలితకేసోతి పణ్డరకేసో. విలూనన్తి లుఞ్చిత్వా గహితకేసా వియ ఖల్లాటసీసో. ఖలితసిరోతి మహాఖల్లాటసీసో. వలినన్తి సఞ్జాతవలి. తిలకాహతగత్తోతి సేతతిలకకాళతిలకేహి వికిణ్ణసరీరో. భోగ్గోతి భగ్గో, ఇమినాపిస్స వఙ్కభావం దీపేతి. దణ్డపరాయణోతి దణ్డపటిస్సరణో దణ్డదుతియో. సో జరాయపీతి సో పుగ్గలో జరాయపి అభిభూతో మరతి. నత్థి మరణమ్హా మోక్ఖోతి మరణతో ముఞ్చనుపాయో నత్థి నుపలబ్భతి.

ఫలానమివ పక్కానం, పాతో పతనతో భయన్తి పరిపాకగతానం సిథిలవణ్టానం పనసఫలాదిపక్కానం పచ్చూసకాలే అవస్సం పతిస్సన్తీతి ఫలసామికానం భాయమానానం వియ. ఏవం జాతాన మచ్చానం, నిచ్చం మరణతో భయన్తి ఏవమేవ ఉప్పన్నానం సత్తానం మచ్చుసఙ్ఖాతమరణతో సతతం కాలం భయం.

యథాపి కుమ్భకారస్సాతి యథా నామ మత్తికాభాజనం కరోన్తస్స. కతం మత్తికభాజనన్తి (సు. ని. ౫౮౨) తేన నిట్ఠాపితభాజనం. సబ్బం భేదనపరియన్తన్తి పక్కాపక్కం సబ్బం భేదనం భిజ్జపరియన్తం అవసానం అస్సాతి భేదనపరియన్తం. ఏవం మచ్చాన జీవితన్తి ఏవమేవ సత్తానం ఆయుసఙ్ఖారం.

దహరా చ మహన్తా చాతి తరుణా చ మహల్లకా చ. యే బాలా యే చ పణ్డితాతి యే చ అస్సాసపస్సాసాయత్తా జీవితా బాలా యే చ పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతా బుద్ధాదయో. సబ్బే మచ్చువసం యన్తీతి ఏతే వుత్తప్పకారా దహరాదయో సబ్బే మచ్చునో ఇస్సరియం ఉపగచ్ఛన్తి.

తేసం మచ్చుపరేతానన్తి ఏతేసం మచ్చునా పరివారితానం. గచ్ఛతం పరలోకతోతి ఇతో మనుస్సలోకతో పరలోకం గచ్ఛన్తానం. న పితా తాయతే పుత్తన్తి పితా పుత్తం న రక్ఖతి. ఞాతీ వా పన ఞాతకేతి మాతాపితిపక్ఖికా ఞాతీ వా తేయేవ ఞాతకే రక్ఖితుం న సక్కోన్తి.

పేక్ఖతఞ్ఞేవ ఞాతీనన్తి వుత్తవిధానంయేవ ఞాతీనం పేక్ఖన్తానంయేవ ఓలోకేన్తానంయేవ. పస్స లాలప్పతం పుథూతి పస్సాతి ఆలపనం. లాలపన్తానం విలపన్తానం పుథూనం నానప్పకారానం. ఏకమేకోవ మచ్చానం, గోవజ్ఝో వియ నియ్యతీతి సత్తానం ఏకమేకో వధాయ నియ్యమానగోణో వియ మరణాయ నియ్యతి పాపుణీయతి. ఏవమబ్భాహతో లోకోతి ఏవమేవ సత్తలోకో భుసం ఆహతో. మచ్చునా చ జరాయ చాతి మరణేన చ జరాయ చ అభిభూతో.

౪౦. మమాయితేతి మమాయితవత్థుకారణా. వినాభావం సన్తమేవిదన్తి సన్తం విజ్జమానం వినాభావమేవ ఇదం, న సక్కా అవినాభావేన భవితున్తి వుత్తం హోతి.

సోచన్తీతి చిత్తేన సోచనం కరోన్తి. కిలమన్తీతి కాయేన కిలమథం పాపుణన్తి. పరిదేవన్తీతి నానావిధం వాచావిలాపం భణన్తి. ఉరత్తాళిం కన్దన్తీతి ఉరం తాళేత్వా తాళేత్వా కన్దన్తి. సమ్మోహం ఆపజ్జన్తీతి సమ్మోహభావం పాపుణన్తి.

అనిచ్చోతి హుత్వా అభావట్ఠేన. సఙ్ఖతోతి పచ్చయేహి సఙ్గమ్మ కతో. పటిచ్చసముప్పన్నోతి పచ్చయసామగ్గిం పటిచ్చ న పచ్చక్ఖాయ సహ సమ్మా చ ఉప్పన్నో. ఖయధమ్మోతి ఖయం గమనసభావో. వయధమ్మోతి వయం గమనసభావో, భఙ్గవసేన భఙ్గగమనసభావోతి అత్థో. విరాగధమ్మోతి విరజ్జనసభావో. నిరోధధమ్మోతి నిరుజ్ఝనసభావో. య్వాయం పరిగ్గహోతి యో అయం పరిగ్గహో. ‘‘యాయ పరిగ్గహో’’తిపి పాఠో, అయమేవ పదచ్ఛేదో. నిచ్చోతి సతతకాలికో. ధువోతి థిరో. సస్సతోతి అచవనో. అవిపరిణామధమ్మోతి పకతిఅజహనసభావో. సస్సతి సమం తథేవ ఠస్సతీతి చన్దసూరియసినేరుమహాసముద్దపథవీపబ్బతాదయో వియ తిట్ఠేయ్య.

నానాభావోతి జాతియా నానాభావో. వినాభావోతి మరణేన వియోగభావో. అఞ్ఞథాభావోతి సబ్భావతో అఞ్ఞథాభావో. పురిమానం పురిమానం ఖన్ధానన్తి అనన్తరే పురే ఉప్పన్నానం ఖన్ధానం. విపరిణామఞ్ఞథాభావాతి పకతిభావం జహిత్వా అఞ్ఞథాభావేన. పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా ఖన్ధాదయో పవత్తన్తి ఉప్పజ్జన్తీతి సమ్బన్ధో.

సబ్బం ఘరావాసపలిబోధన్తి సకలం గిహిభావజటం. ఞాతిమిత్తామచ్చపలిబోధన్తి మాతాపితుపక్ఖికా ఞాతీ, మిత్తా సహాయా, అమచ్చా భచ్చా. సన్నిధిపలిబోధన్తి నిధానజటం ఛిన్దిత్వా. కేసమస్సుం ఓహారేత్వాతి కేసే చ మస్సూని చ ఓరోపయిత్వా. కాసాయాని వత్థానీతి కసాయరసపీతాని వత్థాని.

౪౧. మామకోతి మమ ఉపాసకో భిక్ఖు వాతి సఙ్ఖం గతో, బుద్ధాదీని వా వత్థూని మమాయమానో.

తేసం తేసం సత్తానన్తి అనేకేసం సత్తానం సాధారణనిద్దేసో. ‘‘యఞ్ఞదత్తస్స మరణం, సోమదత్తస్స మరణ’’న్తి ఏవఞ్హి దివసమ్పి కథియమానే నేవ సత్తా పరియాదానం గచ్ఛన్తి, న సబ్బం అపరత్తదీపనం సిజ్ఝతి. ఇమేహి పన ద్వీహి పదేహి న కోచి సత్తో అపరియాదిన్నో హోతి, న కిఞ్చి అపరత్తాదీపనం న సిజ్ఝతి. తమ్హా తమ్హాతి అయం గతివసేన అనేకేసం నికాయానం సాధారణనిద్దేసో. సత్తనికాయాతి సత్తానం నికాయా, సత్తఘటా సత్తసమూహాతి అత్థో. చుతీతి చవనవసేన వుత్తం. ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధాయ చుతియా సామఞ్ఞవచనమేతం. చవనతాతి భావవచనేన లక్ఖణనిదస్సనం. భేదోతి చుతిఖన్ధానం భఙ్గుప్పత్తిపరిదీపనం. అన్తరధానన్తి ఘటస్స వియ భిన్నస్స భిన్నానం ఖన్ధానం యేన కేనచి పరియాయేన ఠానాభావపరిదీపనం. మచ్చుమరణన్తి మచ్చుసఙ్ఖాతం మరణం, న ఖణికమరణం. కాలో నామ అన్తకో, తస్స కిరియాతి కాలంకిరియా. ఏత్తావతా సమ్ముతిమరణం దీపితం. ఇదాని పరమత్థేన దీపేతుం ‘‘ఖన్ధానం భేదో’’తిఆదిమాహ. పరమత్థేన హి ఖన్ధాయేవ భిజ్జన్తి, న సత్తో నామ కోచి మరతి. ఖన్ధేసు పన భిజ్జమానేసు సత్తో మరతి, భిన్నేసు ‘‘మతో’’తి వోహారో హోతి.

ఏత్థ చ చతువోకారపఞ్చవోకారవసేన ఖన్ధానం భేదో, ఏకవోకారవసేన కళేవరస్స నిక్ఖేపో. చతువోకారవసేన వా ఖన్ధానం భేదో, సేసద్వయవసేన కళేవరస్స నిక్ఖేపో వేదితబ్బో. కస్మా? కామరూపభవద్వయేపి రూపకాయసఙ్ఖాతస్స కళేవరస్స సబ్భావతో. యస్మా వా చాతుమహారాజికాదీసు ఖన్ధా భిజ్జన్తేవ, న కిఞ్చి నిక్ఖిపన్తి, తస్మా తేసం వసేన ఖన్ధానం భేదో, మనుస్సాదీసు కళేవరస్స నిక్ఖేపో. ఏత్థ చ కళేవరస్స నిక్ఖేపకరణతో మరణం ‘‘కళేవరస్స నిక్ఖేపో’’తి వుత్తం. జీవితిన్ద్రియస్సుపచ్ఛేదోతి ఇమినా ఇన్ద్రియబద్ధస్సేవ మరణం నామ హోతి, అనిన్ద్రియబద్ధస్స మరణం నామ నత్థీతి దస్సేతి. ‘‘సస్సం మతం, రుక్ఖో మతో’’తి ఇదం పన వోహారమత్తమేవ. అత్థతో పన ఏవరూపాని వచనాని సస్సాదీనం ఖయవయభావమేవ దీపేన్తి. రూపగతన్తి రూపమేవ రూపగతం. వేదనాగతన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ పుబ్బేవ మచ్చన్తి మచ్చం వా భోగా పుబ్బేవ పఠమతరఞ్ఞేవ విజహన్తి. మచ్చో వా తే భోగే పుబ్బతరం జహతి. కామకామీతి చోరరాజానం ఆలపతి. అమ్భో కామే కామయమాన కామకామి భోగినో నామ లోకే అసస్సతా, భోగేసు వా నట్ఠేసు జీవమానా చ అభోగినో హోన్తి. భోగే వా పహాయ సయం నస్సన్తి, తస్మా అహం మహాజనస్స సోకకాలేపి న సోచామీతి అత్థో.

విదితా మయా సత్తుక లోకధమ్మాతి చోరరాజానం ఆలపన్తో ఆహ. అమ్భో సత్తుక మయా లాభో అలాభో యసో అయసోతిఆదయో లోకధమ్మా విదితా. యథేవ హి చన్దో ఉదేతి చ పూరతి చ పున చ ఖీయతి, యథా చ సూరియో అన్ధకారం విధమేన్తో మహన్తం లోకప్పదేసం తపిత్వాన పున సాయం అత్థం పలేతి అత్థం గచ్ఛతి న దిస్సతి, ఏవమేవ భోగా ఉప్పజ్జన్తి చ వినస్సన్తి చ, తత్థ కిం సోకేన, తస్మా న సోచామీతి అత్థో.

తణ్హామఞ్ఞనాయ మఞ్ఞతీతి తణ్హాయ జనితమానమఞ్ఞనాయ మఞ్ఞతి. మానం కరోతి దిట్ఠిమఞ్ఞనాయాతి దిట్ఠిం ఉపనిస్సయం కత్వా ఉప్పన్నాయ మఞ్ఞనాయ. మానమఞ్ఞనాయాతి సహజాతమానమఞ్ఞనాయ. కిలేసమఞ్ఞనాయాతి వుత్తప్పకారాయ ఉపతాపనట్ఠేన కిలేసమఞ్ఞనాయ మఞ్ఞతి.

కుహాతి విమ్హాపకా. థద్ధాతి ఖాణు వియ థద్ధా. లపాతి పచ్చయనిమిత్తేన లపనకా.

౪౨. సఙ్గతన్తి సమాగతం, దిట్ఠం ఫుట్ఠం వా. పియాయితన్తి పియకతం.

సఙ్గతన్తి సమ్ముఖీభూతం. సమాగతన్తి సమీపం ఆగతం. సమాహితన్తి ఏకీభూతం. సన్నిపతితన్తి పిణ్డితం. సుపినగతోతి సుపినం పవిట్ఠో. సేనాబ్యూహం పస్సతీతి సేనాసన్నివేసం దక్ఖతి. ఆరామరామణేయ్యకన్తి పుప్ఫారామాదీనం రమణీయభావం. వనరామణేయ్యకాదీసుపి ఏసేవ నయో. పేతన్తి ఇతో పరలోకం గతం. కాలఙ్కతన్తి మతం.

౪౩. నామంయేవావసిస్సతి, అక్ఖేయ్యన్తి సబ్బం రూపాదిధమ్మజాతం పహీయతి, నామమత్తమేవ తు అవసిస్సతి ‘‘బుద్ధరక్ఖితో ధమ్మరక్ఖితో’’తి ఏవం అక్ఖాతుం కథేతుం.

యే చక్ఖువిఞ్ఞాణాభిసమ్భూతాతి యే సయం చక్ఖువిఞ్ఞాణేన అభిసమ్భూతా రాసికతా దిట్ఠా చతుసముట్ఠానికా రూపా. సోతవిఞ్ఞాణాభిసమ్భూతాతి పరతోఘోసేన సోతవిఞ్ఞాణేన రాసికతా సుతా ద్విసముట్ఠానికా సద్దా.

౪౪. మునయోతి ఖీణాసవమునయో. ఖేమదస్సినోతి నిబ్బానదస్సినో.

సోకోతి సోకనిద్దేసే – బ్యసతీతి బ్యసనం, హితసుఖం ఖిపతి విద్ధంసేతీతి అత్థో. ఞాతీనం బ్యసనం ఞాతిబ్యసనం, చోరరోగభయాదీహి ఞాతిక్ఖయో ఞాతివినాసోతి అత్థో. తేన ఞాతిబ్యసనేన. ఫుట్ఠస్సాతి అజ్ఝోత్థటస్స, అభిభూతస్స సమన్నాగతస్సాతి అత్థో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – భోగానం బ్యసనం భోగబ్యసనం, రాజచోరాదివసేన భోగక్ఖయో భోగవినాసోతి అత్థో. రోగోయేవ బ్యసనం రోగబ్యసనం. రోగో హి ఆరోగ్యం బ్యసతి వినాసేతీతి బ్యసనం. సీలస్స బ్యసనం సీలబ్యసనం, దుస్సిల్యస్సేతం నామం. సమ్మాదిట్ఠిం వినాసయమానా ఉప్పన్నా దిట్ఠియేవ బ్యసనం దిట్ఠిబ్యసనం. ఏత్థ చ పురిమాని ద్వే అనిప్ఫన్నాని, పచ్ఛిమాని తీణి నిప్ఫన్నాని తిలక్ఖణబ్భాహతాని. పురిమాని చ తీణి నేవ కుసలాని నాకుసలాని, సీలదిట్ఠిబ్యసనద్వయం అకుసలం.

అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేనాతి గహితేసు వా యేన కేనచి అగ్గహితేసు వా మిత్తామచ్చబ్యసనాదీసు యేన కేనచి. సమన్నాగతస్సాతి సమనుబన్ధస్స అపరిముచ్చమానస్స. అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన దుక్ఖధమ్మేనాతి యేన కేనచి సోకదుక్ఖస్స ఉప్పత్తిహేతునా. సోకోతి సోచనకవసేన సోకో. ఇదం తేహి కారణేహి ఉప్పజ్జనకసోకస్స సభావపచ్చత్తం. సోచనాతి సోచనాకారో. సోచితత్తన్తి సోచితభావో. అన్తోసోకోతి అబ్భన్తరసోకో. దుతియపదం ఉపసగ్గేన వడ్ఢితం. సో హి అబ్భన్తరం సుక్ఖాపేన్తో వియ పరిసుక్ఖాపేన్తో వియ ఉప్పజ్జతీతి ‘‘అన్తోసోకో అన్తోపరిసోకో’’తి వుచ్చతి. అన్తోదాహోతి అబ్భన్తరదాహో. దుతియపదం ఉపసగ్గేన వడ్ఢితం. చేతసో పరిజ్ఝాయనాతి చిత్తస్స ఝాననాకారో. సోకో హి ఉప్పజ్జమానో అగ్గి వియ చిత్తం ఝాపేతి దహతి, ‘‘చిత్తం మే ఝామం, న మే కిఞ్చి పటిభాతీ’’తి వదాపేతి. దుక్ఖితో మనో దుమ్మనో, తస్స భావో దోమనస్సం. అనుపవిట్ఠట్ఠేన సోకోవ సల్లన్తి సోకసల్లం.

పరిదేవనిద్దేసే – ‘‘మయ్హం ధీతా, మయ్హం పుత్తో’’తి ఏవం ఆదిస్స ఆదిస్స దేవన్తి రోదన్తి ఏతేనాతి ఆదేవో. తం తం వణ్ణం పరికిత్తేత్వా పరికిత్తేత్వా దేవన్తి ఏతేనాతి పరిదేవో. తతో పరాని ద్వే ద్వే పదాని పురిమద్వయస్సేవ ఆకారభావనిద్దేసవసేన వుత్తాని. వాచాతి వచనం. పలాపోతి తుచ్ఛం నిరత్థకవచనం. ఉప్పడ్ఢభణితఅఞ్ఞభణితాదివసేన విరూపో పలాపో విప్పలాపో. లాలప్పోతి పునప్పునం లపనం. లాలప్పనాకారో లాలప్పనా. లాలప్పితస్స భావో లాలప్పితత్తం. మచ్ఛరియాదీని వుత్తత్థానేవ.

౪౫. సత్తమగాథా ఏవం మరణబ్భాహతే లోకే అనురూపపటిపత్తిదస్సనత్థం వుత్తా. తత్థ పతిలీనచరస్సాతి తతో తతో పతిలీనం చిత్తం కత్వా చరన్తస్స. భిక్ఖునోతి కల్యాణపుథుజ్జనస్స వా సేక్ఖస్స వా. సామగ్గియమాహు తస్స తం, యో అత్తానం భవనే న దస్సయేతి తస్సేతం పతిరూపమాహు, యో ఏవంపటిపన్నో నిరయాదిభేదే భవనే అత్తానం న దస్సయే. ఏవఞ్హి సో ఇమమ్హా మరణా ముచ్చేయ్యాతి అధిప్పాయో.

పతిలీనచరా వుచ్చన్తీతి తతో తతో లీనచిత్తాచారా కథీయన్తి. సత్త సేక్ఖాతి అధిసీలాదీసు తీసు సిక్ఖాసు సిక్ఖన్తీతి సోతాపత్తిమగ్గట్ఠం ఆదిం కత్వా యావ అరహత్తమగ్గట్ఠా సత్త సేక్ఖా. అరహాతి ఫలట్ఠో. సో నిట్ఠితచిత్తత్తా పతిలీనో. సేక్ఖానం పతిలీనచరణభావే కారణం దస్సేన్తో ‘‘కిం కారణా’’తిఆదిమాహ. తే తతో తతోతి తే సత్త సేక్ఖా తేహి తేహి ఆరమ్మణేహి చిత్తం పతిలీనేన్తాతి అత్తనో చిత్తం నిలీనేన్తా. పతికుటేన్తాతి సఙ్కోచేన్తా. పతివట్టేన్తాతి కటసారకం వియ ఆభుజేన్తా. సన్నిరుద్ధన్తాతి సన్నిరుజ్ఝన్తా. సన్నిగణ్హన్తాతి నిగ్గహం కురుమానా. సన్నివారేన్తాతి వారయమానా. రక్ఖన్తాతి రక్ఖం కురుమానా. గోపేన్తాతి చిత్తమఞ్జూసాయ గోపయమానా.

ఇదాని ద్వారవసేన దస్సేన్తో ‘‘చక్ఖుద్వారే’’తిఆదిమాహ. తత్థ చక్ఖుద్వారేతి చక్ఖువిఞ్ఞాణద్వారే. సోతద్వారాదీసుపి ఏసేవ నయో. భిక్ఖునోతి పుథుజ్జనకల్యాణకస్స వా భిక్ఖునో, సేక్ఖస్స వా భిక్ఖునోతి భిక్ఖుసద్దస్స వచనత్థం అవత్వా ఇధాధిప్పేతభిక్ఖుయేవ దస్సితో. తత్థ పుథుజ్జనో చ సో కిలేసానం అసముచ్ఛిన్నత్తా, కల్యాణో చ సీలాదిపటిపత్తియుత్తత్తాతి పుథుజ్జనకల్యాణోవ పుథుజ్జనకల్యాణకో, తస్స పుథుజ్జనకల్యాణకస్స. అధిసీలాదీని సిక్ఖతీతి సేక్ఖో, తస్స సేక్ఖస్స వా సోతాపన్నస్స వా సకదాగామినో వా అనాగామినో వా.

ఆసన్తి నిసీదన్తి ఏత్థాతి ఆసనం. యత్థాతి యేసు మఞ్చపీఠాదీసు. మఞ్చోతిఆదీని ఆసనస్స పభేదవచనాని. మఞ్చోపి హి నిసజ్జాయపి ఓకాసత్తా ఇధ ఆసనేసు వుత్తో, సో పన మసారకబున్దికాబద్ధకుళీరపాదకఆహచ్చపాదకానం అఞ్ఞతరో. పీఠమ్పి తేసం అఞ్ఞతరమేవ. భిసీతి ఉణ్ణభిసి చోళభిసి వాకభిసి తిణభిసి పణ్ణభిసీనం అఞ్ఞతరా. తట్టికాతి తాలపణ్ణాదీహి వినిత్వా కతా. చమ్మఖణ్డోతి నిసజ్జారహో యో కోచి చమ్మఖణ్డో. తిణసన్థారాదయో తిణాదీని గుమ్బేత్వా కతా. అసప్పాయరూపదస్సనేనాతి అసప్పాయానం ఇట్ఠరూపానం ఓలోకనేన. రిత్తన్తి అబ్భన్తరతో తుచ్ఛం. వివిత్తన్తి బహిద్ధాపవేసనేన సుఞ్ఞం. పవివిత్తన్తి కోచి గహట్ఠో తత్థ నత్థీతి అతిరేకేన సుఞ్ఞం. అసప్పాయసద్దస్సవనేపి ఏసేవ నయో. పఞ్చహి కామగుణేహీతి ఇత్థిరూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బేహి పఞ్చహి కామకోట్ఠాసేహి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘రూపా సద్దా రసా గన్ధా, ఫోట్ఠబ్బా చ మనోరమా;

పఞ్చ కామగుణా లోకే, ఇత్థిరూపస్మిం దిస్సరే’’తి. (అ. ని. ౫.౫౫);

భజతోతి చిత్తేన సేవనం కరోన్తస్స. సమ్భజతోతి సమ్మా సేవన్తస్స. సేవతోతి ఉపసఙ్కమన్తస్స. నిసేవతోతి నిస్సయం కత్వా సేవన్తస్స. సంసేవతోతి సుట్ఠు సేవన్తస్స. పటిసేవతోతి పునప్పునం ఉపసఙ్కమన్తస్స.

గణసామగ్గీతి సమణానం ఏకీభావో సమగ్గభావో. ధమ్మసామగ్గీతి సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మానం సమూహభావో. అనభినిబ్బత్తిసామగ్గీతి అనిబ్బత్తమానానం అనుప్పజ్జమానానం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతానం అరహన్తానం సమూహో. సమగ్గాతి కాయేన అవియోగా. సమ్మోదమానాతి చిత్తేన సుట్ఠు మోదమానా తుస్సమానా. అవివదమానాతి వాచాయ వివాదం అకురుమానా. ఖీరోదకీభూతాతి ఖీరేన సంసట్ఠఉదకసదిసా.

తే ఏకతో పక్ఖన్దన్తీతి తే బోధిపక్ఖియధమ్మా ఏకం ఆరమ్మణం పవిసన్తి. పసీదన్తీతి తస్మింయేవ ఆరమ్మణే పసాదమాపజ్జన్తి. అనుపాదిసేసాయాతి ఉపాదివిరహితాయ.

నిబ్బానధాతుయాతి అమతమహానిబ్బానధాతుయా. ఊనత్తం వాతి ఏత్థ ఉనభావో ఊనత్తం, అపరిపుణ్ణభావోతి అత్థో. పుణ్ణత్తం వాతి పరిపుణ్ణభావో పుణ్ణత్తం, పుణ్ణభావో వా న పఞ్ఞాయతి నత్థీతి అత్థో.

నేరయికానన్తి నిరయే నిబ్బత్తనకకమ్మానం అత్థిభావేన. నిరయం అరహన్తీతి నేరయికా, తేసం నేరయికానం. నిరయో భవనన్తి నిరయో ఏవ తేసం వసనట్ఠానం ఘరం. తిరచ్ఛానయోనికానన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. తస్సేసా సామగ్గీతి తస్స ఖీణాసవస్స ఏసా నిబ్బానసామగ్గీ. ఏతం ఛన్నన్తి ఏతం అనుచ్ఛవికం. పతిరూపన్తి సదిసం పటిభాగం, అసదిసం అప్పటిభాగం న హోతి. అనుచ్ఛవికన్తి ఏతం సమణబ్రాహ్మణానం వా ధమ్మానం, మగ్గఫలనిబ్బానసాసనధమ్మానం వా అనుచ్ఛవికం. తేసం ఛవిం ఛాయం సున్దరభావం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి, అథ ఖో సన్తికావ తేహి ధమ్మేహి అనుచ్ఛవికత్తా ఏవ చ అనులోమం. తేసఞ్చ అనులోమేతి, అథ ఖో న విలోమం న పచ్చనీకభావే ఠితం.

౪౬. ఇదాని ‘‘యో అత్తానం భవనే న దస్సయే’’తి ఏవం ఖీణాసవో విభావితో, తస్స వణ్ణభణనత్థం ఇతో పరా తిస్సో గాథాయో ఆహ. తత్థ పఠమగాథాయ సబ్బత్థాతి ద్వాదససు ఆయతనేసు. న పియం కుబ్బతి నోపి అప్పియన్తి నిద్దేసే పియాతి చిత్తే పీతికరా. తే విభాగతో దస్సేన్తో ‘‘కతమే సత్తా పియా, ఇధ యస్స తే హోన్తీ’’తి ఆహ. తత్థ యస్స తేతి యే అస్స తే. హోన్తీతి భవన్తి. అత్థకామాతి వడ్ఢికామా. హితకామాతి సుఖకామా. ఫాసుకామాతి సుఖవిహారకామా. యోగక్ఖేమకామాతి చతూహి యోగేహి ఖేమం నిబ్భయం కామా. మమాయతీతి మాతా. పియాయతీతి పితా. భజతీతి భాతా. భగినీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పుం తాయతి రక్ఖతీతి పుత్తో. కులవంసం ధారేతీతి ధీతా. మిత్తా సహాయా. అమచ్చా భచ్చా. ఞాతీ పితుపక్ఖికా. సాలోహితా మాతిపక్ఖికా. ఇమే సత్తా పియాతి ఇమే సత్తా పీతిజనకా. వుత్తవిపరియాయేన అప్పియా వేదితబ్బా.

౪౭. యదిదం దిట్ఠసుతముతేసు వాతి ఏత్థ పన యదిదం దిట్ఠసుతం, ఏత్థ వా ముతేసు వా ధమ్మేసు; ఏవం ముని న ఉపలిమ్పతీతి ఏవం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో.

ఉదకథేవోతి ఉదకస్స థేవో. ‘‘ఉదకత్థేవకో’’తిపి పాఠో. పదుమపత్తేతి పదుమినిపత్తే.

౪౮. ధోనో న హి తేన మఞ్ఞతి, యదిదం దిట్ఠసుతముతేసు వాతి అత్రాపి యదిదం దిట్ఠసుతం, తేన వత్థునా న మఞ్ఞతి, ముతేసు వా ధమ్మేసు న మఞ్ఞతీతి ఏవమేవ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. న హి సో రజ్జతి, నో విరజ్జతీతి బాలపుథుజ్జనో వియ న రజ్జతి, కల్యాణపుథుజ్జనసేక్ఖా వియ న విరజ్జతి, రాగస్స ఖీణత్తా ‘‘విరత్తో’’త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. సేసం పాకటమేవాతి.

తాయ పఞ్ఞాయ కాయదుచ్చరితన్తి సమ్పయుత్తాయ పుబ్బభాగాయేవ వా పఞ్ఞాయ పరిగ్గహేతబ్బే పరిగ్గణ్హన్తో యోగీ తివిధం కాయదుచ్చరితం సముచ్ఛేదవసేన ధునాతి. అయఞ్చ పుగ్గలో విపన్నధమ్మం దేసనాధమ్మేసు ధునన్తేసు తంధమ్మసమఙ్గీపుగ్గలోపి ధునాతి నామ. తే చ ధమ్మే పఞ్ఞాయ అత్తనో పవత్తిక్ఖణే ధునితుమారద్ధో ధుతాతి వుచ్చతి, యథా భుఞ్జితుమారద్ధో భుత్తోతి వుచ్చతి. లక్ఖణం పనేత్థ సద్దసత్థతో వేదితబ్బం. ధుతన్తి కత్తుసాధనం. ధుతం పఠమమగ్గేన. ధోతం దుతియమగ్గేన. సన్ధోతం తతియమగ్గేన. నిద్ధోతం చతుత్థమగ్గేన.

ధోనో దిట్ఠం న మఞ్ఞతీతి అరహా మంసచక్ఖునా దిట్ఠం దిబ్బచక్ఖునా దిట్ఠం రూపాయతనం న మఞ్ఞతి తీహి మఞ్ఞనాహి, కథం? రూపాయతనం సుభసఞ్ఞాయ సుఖసఞ్ఞాయ చ పస్సన్తో న తత్థ ఛన్దరాగం జనేతి న తం అస్సాదేతి నాభినన్దతి, ఏవం దిట్ఠం తణ్హామఞ్ఞనాయ న మఞ్ఞతి. ‘‘ఇతి మే రూపం సియా అనాగతమద్ధాన’’న్తి వా పనేత్థ నన్దిం న సమన్నానేతి. రూపసమ్పదం వా ఆకఙ్ఖమానో దానం న దేతి, సీలం న సమాదియతి, ఉపోసథకమ్మం న కరోతి. ఏవమ్పి దిట్ఠం తణ్హామఞ్ఞనాయ న మఞ్ఞతి, అత్తనో పన పరస్స చ రూపసమ్పత్తివిపత్తిం నిస్సాయ మానం న జనేతి. ‘‘ఇమినాహం సేయ్యోస్మీతి వా, సదిసోస్మీతి వా, హీనోస్మీతి వా’’తి ఏవం దిట్ఠం మానమఞ్ఞనాయ న మఞ్ఞతి. రూపాయతనం పన ‘‘నిచ్చం ధువం సస్సత’’న్తి న మఞ్ఞతి. అత్తానం ‘‘అత్తనియ’’న్తి న మఞ్ఞతి. మఙ్గలం ‘‘అమఙ్గల’’న్తి న మఞ్ఞతి. ఏవం దిట్ఠం దిట్ఠిమఞ్ఞనాయ న మఞ్ఞతి. దిట్ఠస్మిం న మఞ్ఞతీతి రూపస్మిం అత్తానం సమనుపస్సననయేన అమఞ్ఞన్తో దిట్ఠస్మిం న మఞ్ఞతి. యథా వా థనే థఞ్ఞం, ఏవం రూపస్మిం రాగాదయోతి అమఞ్ఞన్తోపి దిట్ఠస్మిం న మఞ్ఞతి. తస్మింయేవ పనస్స దిట్ఠిమఞ్ఞనాయ అమఞ్ఞితే వత్థుస్మిం సినేహం మానఞ్చ న ఉప్పాదయతో తణ్హామానమఞ్ఞనాపి నత్థీతి వేదితబ్బా. ఏవం దిట్ఠస్మిం న మఞ్ఞతి. దిట్ఠతో న మఞ్ఞతీతి ఏత్థ పన దిట్ఠతోతి నిస్సక్కవచనం. తస్మా సఉపకారణస్స అత్తనో వా పరస్స వా యథావుత్తప్పభేదతో దిట్ఠతో ఉపపత్తి వా నిగ్గమనం వా దిట్ఠతో వా అఞ్ఞో అత్తాతి అమఞ్ఞమానో దిట్ఠతో న మఞ్ఞతీతి వేదితబ్బో. అయమస్స న దిట్ఠిమఞ్ఞనా. తస్మింయేవ పనస్స దిట్ఠిమఞ్ఞనాయ అమఞ్ఞితే వత్థుస్మిం సినేహం మానఞ్చ న ఉప్పాదయతో న తణ్హామానమఞ్ఞనాపి వేదితబ్బా.

దిట్ఠా మేతి న మఞ్ఞతీతి ఏత్థ పన ‘‘ఏతం మమా’’తి తణ్హావసేన అమమాయమానో దిట్ఠం తణ్హామఞ్ఞనాయ న మఞ్ఞతి. సుతన్తి మంససోతేనపి సుతం, దిబ్బసోతేనపి సుతం, సద్దాయతనస్సేతం అధివచనం. ముతన్తి ముత్వా మునిత్వా చ గహితం ఆహచ్చ ఉపగన్త్వాతి అత్థో. ఇన్ద్రియానం ఆరమ్మణానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సంకిలేసే విఞ్ఞాతన్తి వుత్తం హోతి. గన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనానం ఏతం అధివచనం. విఞ్ఞాతన్తి మనసా విఞ్ఞాతం, సేసానం సత్తానం ఆయతనానమేతం అధివచనం, ధమ్మారమ్మణస్స వా, ఇధ పన సక్కాయపరియాపన్నమేవ లబ్భతి. విత్థారో పనేత్థ దిట్ఠవారే వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

ఇదాని భగవతా వుత్తసుత్తవసేన దస్సేన్తో ‘‘అస్మీతి భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ అస్మీతి భవామి, నిచ్చస్సేతం అధివచనం. మఞ్ఞితమేతన్తి దిట్ఠికప్పనం ఏతం. అయమహమస్మీతి అయం అహం అస్మి భవామి.

అఞ్ఞత్ర సతిపట్ఠానేహీతి ఠపేత్వా చతుసతిపట్ఠానే.

సబ్బే బాలపుథుజ్జనా రజ్జన్తీతి సకలా అన్ధబాలా నానాజనా లగ్గన్తి. సత్త సేక్ఖా విరజ్జన్తీతి సోతాపన్నాదయో సత్త అరియజనా విరాగం ఆపజ్జన్తి. అరహా నేవ రజ్జతి నో విరజ్జతీతి కిలేసానం పరినిబ్బాపితత్తా ఉభయమ్పి న కరోతి. ఖయా రాగస్సాతిఆదయో తివిధాపి నిబ్బానమేవ.

సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ మహానిద్దేసట్ఠకథాయ

జరాసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.