౫. పరమట్ఠకసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా

౩౧. పఞ్చమే పరమట్ఠకసుత్తే పరమన్తి దిట్ఠీసు పరిబ్బసానోతి ఇదం పరమన్తి గహేత్వా సకాయ సకాయ దిట్ఠియా వసమానో. యదుత్తరిం కురుతేతి యం అత్తనో సత్థారాదిం సేట్ఠం కరోతి. హీనాతి అఞ్ఞే తతో సబ్బమాహాతి తం అత్తనో సత్థారాదిం ఠపేత్వా తతో అఞ్ఞే సబ్బే ‘‘హీనా ఇమే’’తి ఆహ. తస్మా వివాదాని అవీతివత్తోతి తేన కారణేన సో దిట్ఠికలహే అవీతివత్తోవ హోతి.

వసన్తీతి పఠముప్పన్నదిట్ఠివసేన వసన్తి. పవసన్తీతి పవిసిత్వా వసన్తి. ఆవసన్తీతి విసేసేన వసన్తి. పరివసన్తీతి సబ్బభాగేన వసన్తి. తం ఉపమాయ సాధేన్తో ‘‘యథా ఆగారికా వా’’తిఆదిమాహ. ఆగారికా వాతి ఘరసామికా. ఘరేసు వసన్తీతి అత్తనో ఘరేసు ఆసఙ్కవిరహితా హుత్వా నివసన్తి. సాపత్తికా వాతి ఆపత్తిబహులా. సకిలేసా వాతి రాగాదికిలేసబహులా. ఉత్తరిం కరోతీతి అతిరేకం కరోతి. అయం సత్థా సబ్బఞ్ఞూతి ‘అయం అమ్హాకం సత్థా సబ్బం జానాతి’.

సబ్బే పరప్పవాదే ఖిపతీతి సబ్బా పరలద్ధియో ఛడ్డేతి. ఉక్ఖిపతీతి నీహరతి. పరిక్ఖిపతీతి పరమ్ముఖే కరోతి. దిట్ఠిమేధగానీతి దిట్ఠివిహేసకాని.

౩౨. దుతియగాథాయత్థో – ఏవం అవీతివత్తో చ యం దిట్ఠే సుతే సీలవతే ముతేతి ఏతేసు చతూసు వత్థూసు ఉప్పన్నదిట్ఠిసఙ్ఖాతే అత్తని పుబ్బే వుత్తప్పకారం ఆనిసంసం పస్సతి, తదేవ సో తత్థ సకాయ దిట్ఠియా ఆనిసంసం ‘‘ఇదం సేట్ఠ’’న్తి అభినివిసిత్వా అఞ్ఞం సబ్బం పరసత్థారాదికం నిహీనతో పస్సతి.

ద్వే ఆనిసంసే పస్సతీతి ద్వే గుణే ఓలోకేతి. దిట్ఠధమ్మికఞ్చాతి దిట్ఠే పచ్చక్ఖే అత్తభావే విపచ్చనకరణం. సమ్పరాయికఞ్చాతి పరలోకే పటిలభితబ్బగుణఞ్చ. యందిట్ఠికో సత్థాతి యంలద్ధికో తిత్థాయతనసామికో. అలం నాగత్తాయ వాతి నాగరాజభావాయ వా పరియత్తం. సుపణ్ణత్తాదీసుపి ఏసేవ నయో. దేవత్తాయ వాతి సమ్ముతిదేవాదిభావాయ. ఆయతిం ఫలపాటికఙ్ఖీ హోతీతి అనాగతే విపాకఫలం పత్థయానో హోతి. దిట్ఠసుద్ధియాపి ద్వే ఆనిసంసే పస్సతీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠరూపాయతనస్స వసేన సుద్ధియా హేతుత్తాపి అత్తనో గహితగహణేన ద్వే గుణే ఓలోకేతి. సుతసుద్ధియాదీసుపి ఏసేవ నయో.

౩౩. తతియగాథాయత్థో – ఏవం పస్సతో చ యం అత్తనో సత్థారాదిం నిస్సితో అఞ్ఞం పరసత్థారాదిం హీనం పస్సతి, తం పన దస్సనం గన్థమేవ కుసలా వదన్తి, బన్ధనన్తి వుత్తం హోతి. యస్మా ఏతదేవ, తస్మా హి దిట్ఠం వ సుతం ముతం వా, సీలబ్బతం భిక్ఖు న నిస్సయేయ్య, నాభినివేసేయ్యాతి వుత్తం హోతి.

కుసలాతి ఖన్ధాదిజాననే ఛేకా. ఖన్ధకుసలాతి రూపాదీసు పఞ్చసు ఖన్ధేసు కుసలా. ధాతుఆయతనపటిచ్చసముప్పాదసతిపట్ఠానసమ్మప్పధానఇద్ధిపాదఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గఫలనిబ్బానేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ మగ్గకుసలాతి చతూసు మగ్గేసు. ఫలకుసలాతి చతూసు ఫలేసు. నిబ్బానకుసలాతి దువిధే నిబ్బానే ఛేకా. తే కుసలాతి తే ఏతేసు వుత్తప్పకారేసు ఛేకా. ఏవం వదన్తీతి ఏవం కథేన్తి. గన్థో ఏసోతి పస్సతో చ అత్తనో సత్థారాదినిస్సితఞ్చ అఞ్ఞం పరసత్థారాదిం హీనతో దస్సనఞ్చ గన్థో బన్ధనో ఏసోతి వదన్తి. లగ్గనం ఏతన్తి ఏతం వుత్తప్పకారం నాగదన్తే లగ్గితం వియ అధోలమ్బనం. బన్ధనం ఏతన్తి నిచ్ఛిన్దితుం దుక్ఖట్ఠేన సఙ్ఖలికాదిబన్ధనం వియ ఏతం బన్ధనం. పలిబోధో ఏసోతి సంసారతో నిక్ఖమితుం అప్పదానట్ఠేన ఏసో పలిబోధో.

౩౪. చతుత్థగాథాయత్థో – న కేవలం దిట్ఠసుతాదీసు న నిస్సయేయ్య, అపిచ ఖో పన అసఞ్జాతం ఉపరూపరి దిట్ఠిమ్పి లోకస్మిం న కప్పయేయ్య, న జనేయ్యాతి వుత్తం హోతి. కీదిసం? ఞాణేన వా సీలవతేన వాపి, సమాపత్తిఞాణాదిఞాణేన వా సీలవతేన వా యా కప్పియతి, ఏతం దిట్ఠిం న కప్పేయ్య. న కేవలఞ్చ దిట్ఠిం న కప్పయేయ్య, అపిచ ఖో పన మానేనపి జాతిఆదీహి వత్థూహి సమోతి అత్తానమనూపనేయ్య, హీనో న మఞ్ఞేథ విసేసి వాపీతి.

అట్ఠసమాపత్తిఞాణేన వాతి పఠమజ్ఝానాదీనం అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం సమ్పయుత్తపఞ్ఞాయ వా. పఞ్చాభిఞ్ఞాఞాణేన వాతి లోకియానం పఞ్చన్నం అభిఞ్ఞానం సమ్పయుత్తపఞ్ఞాయ వా. మిచ్ఛాఞాణేన వాతి విపరీతసభావేన పవత్తాయ పఞ్ఞాయ అముత్తే ముత్తం పస్సాతి ఏవం ఉప్పన్నేన మిచ్ఛాఞాణేన వా.

౩౫. పఞ్చమగాథాయత్థో – ఏవఞ్హి దిట్ఠిం అకప్పేన్తో అమఞ్ఞమానో చ అత్తం పహాయ అనుపాదియానో యం పుబ్బే గహితం, తం పహాయ పరం అగ్గణ్హన్తో తస్మిమ్పి వుత్తప్పకారే ఞాణే దువిధం నిస్సయం నో కరోతి, అకరోన్తో చ స వే వియత్తేసు నానాదిట్ఠివసేన భిన్నేసు సత్తేసు న వగ్గసారీ ఛన్దాదివసేన అగచ్ఛనధమ్మో హుత్వా ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠీసు కిఞ్చి దిట్ఠిం న పచ్చేతి, న పచ్చాగచ్ఛతీతి వుత్తం హోతి.

చతూహి ఉపాదానేహీతి కాముపాదానాదీహి చతూహి భుసం గహణేహి స వే వియత్తేసూతి సో పుగ్గలో నిచ్ఛితేసు. భిన్నేసూతి ద్విధా భిన్నేసు.

౩౬. ఇదాని యో సో ఇమాయ గాథాయ వుత్తో ఖీణాసవో, తస్స వణ్ణభణనత్థం ‘‘యస్సూభయన్తే’’తిఆదికా తిస్సో గాథాయో ఆహ. తత్థ పఠమగాథాయ యస్సూభయన్తేతి పుబ్బే వుత్తే ఫస్సాదిభేదే. పణిధీతి తణ్హా. భవాభవాయాతి పునప్పునభవాయ. ఇధ వా హురం వాతి సకత్తభావాదిభేదే ఇధ వా పరత్తభావాదిభేదే పరత్థ వా.

ఫస్సో ఏకో అన్తోతి చక్ఖుసమ్ఫస్సాదికో ఏకో కోట్ఠాసో. ఫస్ససముదయోతి వత్థారమ్మణో. యతో సముదేతి ఉప్పజ్జతి, సో సముదయో. దుతియో అన్తోతి దుతియో కోట్ఠాసో. అతీతన్తి అతి ఇతం అతీతం, అతిక్కన్తన్తి వుత్తం హోతి. అనాగతన్తి న ఆగతం, అనుప్పన్నన్తి వుత్తం హోతి. సుఖా వేదనాదయో విసభాగవసేన. నామరూపదుకం నమనరుప్పనవసేన. అజ్ఝత్తికాదయో అజ్ఝత్తబాహిరవసేన. సక్కాయాదయో ఖన్ధపఞ్చకానం పవత్తిసముదయవసేన వుత్తాతి వేదితబ్బా.

సకత్తభావోతి అత్తనో అత్తభావో. పరత్తభావోతి పరస్స అత్తభావో.

౩౭. దుతియగాథాయ దిట్ఠే వాతి దిట్ఠసుద్ధియా వా. ఏస నయో సుతాదీసు. సఞ్ఞాతి సఞ్ఞాసముట్ఠాపికా దిట్ఠి.

అపరామసన్తన్తి తణ్హామానదిట్ఠీహి న పరామసన్తం. అనభినివేసన్తన్తి తేహేవ అనభినివిసన్తం.

‘‘వినిబద్ధో’’తి వాతి మానేన వినిబద్ధోతి వా. ‘‘పరామట్ఠో’’తి వాతి పరతో నిచ్చసుఖసుభాదీహి పరామట్ఠోతి వా. విక్ఖేపగతోతి ఉద్ధచ్చవసేన. అనిట్ఠఙ్గతోతి విచికిచ్ఛావసేన. థామగతోతి అనుసయవసేన. గతియాతి గన్తబ్బవసేన.

౩౮. తతియగాథాయ ధమ్మాపి తేసం న పటిచ్ఛితాసేతి ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతధమ్మాపి తేసం ‘‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తి (ఉదా. ౫౪) ఏవం న పటిచ్ఛితా. పారఙ్గతో న పచ్చేతి తాదీతి నిబ్బానపారం గతో తేన తేన మగ్గేన పహీనే కిలేసే పున నాగచ్ఛతి పఞ్చహి చ ఆకారేహి తాదీ హోతీతి. సేసం పాకటమేవ.

వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠీతి ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౧౩౨) నయేన ఏకేకస్మిం ఖన్ధే చతూహి చతూహి ఆకారేహి పఞ్చక్ఖన్ధే పతిట్ఠం కత్వా పవత్తా విజ్జమానే కాయే దిట్ఠి. దసవత్థుకా మిచ్ఛాదిట్ఠీతి ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తా (ధ. స. ౧౨౨౧) దిట్ఠి. అన్తగ్గాహికాదిట్ఠీతి ‘‘సస్సతో లోకో ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తిఆదినయప్పవత్తా (మ. ని. ౩.౨౭) ఏకేకం అన్తం అత్థీతి గహేత్వా పవత్తా దిట్ఠి. యా ఏవరూపా దిట్ఠీతి ఇదాని వుచ్చమానానం ఏకూనవీసపదానం సాధారణం మూలపదం. యా దిట్ఠి, తదేవ దిట్ఠిగతం; యా దిట్ఠి, తదేవ దిట్ఠిగహనన్తి సబ్బేసం సమ్బన్ధో కాతబ్బో. యా అయాథావదస్సనట్ఠేన దిట్ఠి, తదేవ దిట్ఠీసు గతం దస్సనం ద్వాసట్ఠిదిట్ఠియా అన్తోగతత్తాతి దిట్ఠిగతం. హేట్ఠాపిస్స అత్థో వుత్తోయేవ.

ద్విన్నం అన్తానం ఏకన్తగతత్తాతిపి దిట్ఠిగతం. తత్థ సస్సతోతి నిచ్చో. లోకోతి అత్తా. ‘‘ఇధ సరీరంయేవ నస్సతి, అత్తా పన ఇధ పరత్థ చ సోయేవా’’తి మఞ్ఞన్తి. సో హి సామఞ్ఞేవ ఆలోకేతీతి కత్వా లోకోతి మఞ్ఞతి. అసస్సతోతి అనిచ్చో. అత్తా సరీరేనేవ సహ నస్సతీతి మఞ్ఞన్తి. అన్తవాతి పరిత్తే కసిణే ఝానం ఉప్పాదేత్వా తం పరిత్తకసిణారమ్మణం చేతనం ‘‘సపరియన్తో అత్తా’’తి మఞ్ఞన్తి. అనన్త వాతి న అన్తవా అప్పమాణే కసిణే ఝానం ఉప్పాదేత్వా తం అప్పమాణకసిణారమ్మణం చేతనం ‘‘అపరియన్తో అత్తా’’తి మఞ్ఞన్తి. తం జీవం తం సరీరన్తి జీవో చ సరీరఞ్చ తంయేవ. జీవోతి అత్తా, లిఙ్గవిపల్లాసేన నపుంసకవచనం కతం. సరీరన్తి రాసట్ఠేన ఖన్ధపఞ్చకం. అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి అఞ్ఞో జీవో అఞ్ఞం ఖన్ధపఞ్చకం. హోతి తథాగతో పరం మరణాతి ఖన్ధా ఇధేవ వినస్సన్తి, సత్తో మరణతో పరం హోతి విజ్జతి న నస్సతి, తథాగతోతి చేతం సత్తాధివచనన్తి. కేచి పన ‘‘తథాగతోతి అరహా’’తి వదన్తి. ఇమే న హోతీతి పక్ఖే దోసం దిస్వా ఏవం గణ్హన్తి. న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి ఖన్ధాపి ఇధేవ నస్సన్తి, తథాగతో చ మరణతో పరం న హోతి ఉచ్ఛిజ్జతి. ఇమే హోతీతి పక్ఖే దోసం దిస్వా ఏవం గణ్హన్తి. హోతి చ న చ హోతీతి ఇమే ఏకేకపక్ఖపరిగ్గహే దోసం దిస్వా ఉభయపక్ఖం గణ్హన్తి. నేవ హోతి న న హోతీతి ఇమే ఉభయపక్ఖపరిగ్గహే ఉభయదోసాపత్తిం దిస్వా ‘‘హోతి చ న హోతీ’’తి చ ‘‘నేవ హోతి న న హోతీ’’తి చ అమరావిక్ఖేపపక్ఖం గణ్హన్తి.

అయం పనేత్థ అట్ఠకథానయో (పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౧౩) – ‘‘సస్సతో లోకో’’తి వాతిఆదీహి దసహాకారేహి దిట్ఠిపభేదోవ వుత్తో. తత్థ సస్సతోలోకోతి చ ఖన్ధపఞ్చకం లోకోతి గహేత్వా ‘‘అయం లోకో నిచ్చో ధువో సబ్బకాలికో’’తి గణ్హన్తస్స సస్సతన్తి గహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. అసస్సతోతి తమేవ లోకం ‘‘ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతీ’’తి గణ్హన్తస్స ఉచ్ఛేదగ్గహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. అన్తవాతి పరిత్తకసిణలాభినో సుప్పమత్తే వా సరావమత్తే వా కసిణే సమాపన్నస్స అన్తోసమాపత్తియం పవత్తితరూపారూపధమ్మే ‘‘లోకో’’తి చ కసిణపరిచ్ఛేదన్తేన ‘‘అన్తవా’’తి చ గణ్హన్తస్స ‘‘అన్తవా లోకో’’తి గహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. సా సస్సతదిట్ఠిపి హోతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠిపి. విపులకసిణలాభినో పన తస్మిం కసిణే సమాపన్నస్స అన్తోసమాపత్తియం పవత్తితరూపారూపధమ్మే ‘‘లోకో’’తి చ కసిణపరిచ్ఛేదన్తేన చ ‘‘అనన్తో’’తి గణ్హన్తస్స ‘‘అనన్తవా లోకో’’తి గహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. సా సస్సతదిట్ఠి హోతి, ఉచ్ఛేదదిట్ఠిపి. తం జీవం తం సరీరన్తి భేదనధమ్మస్స సరీరస్సేవ ‘‘జీవ’’న్తి గహితత్తా ‘‘సరీరే ఉచ్ఛిజ్జమానే జీవమ్పి ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి ఉచ్ఛేదగ్గహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. దుతియపదేన సరీరతో అఞ్ఞస్స జీవస్స గహితత్తా ‘‘సరీరే చ ఉచ్ఛిజ్జమానేపి జీవం న ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి సస్సతగహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. హోతి తథాగతోతిఆదీసు ‘‘సత్తో తథాగతో నామ, సో పరం మరణా హోతీ’’తి గణ్హతో పఠమా సస్సతదిట్ఠి. ‘‘న హోతీ’’తి గణ్హతో దుతియా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. ‘‘హోతి చ న చ హోతీ’’తి గణ్హతో తతియా ఏకచ్చసస్సతదిట్ఠి. ‘‘నేవ హోతి న న హోతీ’’తి గణ్హతో చతుత్థా అమరావిక్ఖేపదిట్ఠీతి వుత్తప్పకారా దసవిధా దిట్ఠి. యథాయోగం భవదిట్ఠి చ విభవదిట్ఠి చాతి ద్విధా హోతి. తాసు ఏకాపి తేసం ఖీణాసవానం న పటిచ్ఛితాతి అత్థో.

యే కిలేసాతి యే కిలేసా సోతాపత్తిమగ్గేన పహీనా, తే కిలేసే. న పునేతీతి న పున ఏతి. న పచ్చేతీతి పున నిబ్బత్తేత్వా న పటిఏతి, న పచ్చాగచ్ఛతీతి పచ్చభవే నాగచ్ఛతి. పఞ్చహాకారేహి తాదీతి పఞ్చహి కారణేహి కోట్ఠాసేహి వా సదిసో. ఇట్ఠానిట్ఠే తాదీతి ఇట్ఠారమ్మణే చ అనిట్ఠారమ్మణే చ అనునయపటిఘం ముఞ్చిత్వా ఠితత్తా ద్వీసు సదిసో. చత్తావీతి కిలేసే చజితవా. తిణ్ణావీతి సంసారం అతిక్కమితవా. ముత్తావీతి రాగాదితో ముత్తవా. తంనిద్దేసా తాదీతి తేన తేన సీలసద్ధాదినా నిద్దిసిత్వా నిద్దిసిత్వా కథేతబ్బతో సదిసో.

తం పఞ్చవిధం విత్థారేత్వా కథేతుకామో ‘‘కథం అరహా ఇట్ఠానిట్ఠే తాదీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ లాభేపీతి చతున్నం పచ్చయానం లాభేపి. అలాభేపీతి తేసం అలాభేపి. యసేపీతి పరివారేపి. అయసేపీతి పరివారవిపత్తియాపి. పసంసాయపీతి వణ్ణభణనాయపి. నిన్దాయపీతి గరహాయపి. సుఖేపీతి కాయికసుఖేపి. దుక్ఖేపీతి కాయికదుక్ఖేపి. ఏకఞ్చే బాహం గన్ధేన లిమ్పేయ్యున్తి సచే ఏకం బాహం చతుజాతియగన్ధేన లేపం ఉపరూపరి దదేయ్యుం. వాసియా తచ్ఛేయ్యున్తి యది ఏకం బాహం వడ్ఢకీ వాసియా తచ్ఛేత్వా తచ్ఛేత్వా తనుం కరేయ్యుం. అముస్మిం నత్థి రాగోతి అముస్మిం గన్ధలేపనే సినేహో నత్థి న సంవిజ్జతి. అముస్మిం నత్థి పటిఘన్తి అముస్మిం వాసియా తచ్ఛనే పటిహననసఙ్ఖాతం పటిఘం కోపం నత్థి న సంవిజ్జతి. అనునయపటిఘవిప్పహీనోతి సినేహఞ్చ కోపఞ్చ పజహిత్వా ఠితో. ఉగ్ఘాతినిఘాతివీతివత్తోతి అనునయవసేన అనుగ్గహఞ్చ పటిఘవసేన నిగ్గహఞ్చ అతిక్కమిత్వా ఠితో. అనురోధవిరోధసమతిక్కన్తోతి అనునయఞ్చ పటిఘఞ్చ సమ్మా అతిక్కన్తో.

సీలే సతీతి సీలే సంవిజ్జమానే. సీలవాతి సీలసమ్పన్నో. తేన నిద్దేసం కథనం లభతీతి తాదీ. సద్ధాయ సతి సద్ధోతి ఏవమాదీసుపి ఏసేవ నయో.

సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ మహానిద్దేసట్ఠకథాయ

పరమట్ఠకసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.