౪. సుద్ధట్ఠకసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా

౨౩. చతుత్థే సుద్ధట్ఠకే పఠమగాథాయ తావత్థో – న, భిక్ఖవే, ఏవరూపేన దస్సనేన సుద్ధి హోతి, అపి చ ఖో కిలేసమలీనత్తా అసుద్ధం, కిలేసరోగానం అధిగమా సరోగమేవ చన్దాభం బ్రాహ్మణం, అఞ్ఞం వా ఏవరూపం దిస్వా దిట్ఠిగతికో బాలో అభిజానాతి ‘‘పస్సామి సుద్ధం పరమం అరోగం, తేన చ దిట్ఠిసఙ్ఖాతేన దస్సనేన సంసుద్ధి నరస్స హోతీ’’తి, సో ఏవం అభిజానన్తో తం దస్సనం ‘‘పరమ’’న్తి ఞత్వా తస్మిం దస్సనే సుద్ధానుపస్సీ సమానో తం దస్సనం ‘‘మగ్గఞాణ’’న్తి పచ్చేతి. తం పన మగ్గఞాణం న హోతి.

పరమం ఆరోగ్యప్పత్తన్తి ఉత్తమం నిబ్యాధిం పాపుణిత్వా ఠితం. తాణప్పత్తన్తి తథా పాలనప్పత్తం. లేణప్పత్తన్తి నిలీయనప్పత్తం.సరణప్పత్తన్తి పతిట్ఠాపత్తం, దుక్ఖనాసనం వా పత్తం. అభయప్పత్తన్తి నిబ్భయభావప్పత్తం. అచ్చుతప్పత్తన్తి నిచ్చలభావం పత్తం. అమతప్పత్తన్తి అమతం మహానిబ్బానం పత్తం. నిబ్బానప్పత్తన్తి వానవిరహితం పత్తం.

అభిజానన్తోతి విసేసేన జానన్తో. ఆజానన్తోతి ఆజానమానో. విజానన్తోతి అనేకవిధేన జానమానో. పటివిజానన్తోతి తం తం పటిచ్చ విజానమానో. పటివిజ్ఝన్తోతి హదయే కురుమానో.

చక్ఖువిఞ్ఞాణం రూపదస్సనేనాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపదస్సనం. ఞాణన్తి పచ్చేతీతి పఞ్ఞా ఇతి సద్దహతి. మగ్గోతి పచ్చేతీతి ‘‘ఉపాయో’’తి సద్దహతి. పథోతి సఞ్చారో. నీయానన్తి గహేత్వా యాతీతి నీయానం. ‘‘నియ్యాన’’న్తి వా పాఠో.

౨౪. ‘‘దిట్ఠేన చే సుద్ధీ’’తి దుతియగాథా. తస్సత్థో – తేన రూపదస్సనసఙ్ఖాతేన దిట్ఠేన యది కిలేససుద్ధి నరస్స హోతి, తేన వా ఞాణేన సో యది జాతిఆదిదుక్ఖం పజహాతి, ఏవం సన్తే అరియమగ్గతో అఞ్ఞేన అసుద్ధిమగ్గేనేవ సో సుజ్ఝతి, రాగాదీహి ఉపధీహి సఉపధికో ఏవ సమానో సుజ్ఝతీతి వత్తబ్బతం ఆపన్నో హోతి, న చ ఏవంవిధో సుజ్ఝతి. తస్మా దిట్ఠీ హి నం పావ తథా వదానం, సా నం దిట్ఠియేవ ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠికో అయ’’న్తి కథేతి, దిట్ఠిఅనురూపం ‘‘సస్సతో లోకో’’తిఆదినా నయేన తథా తథా వదతీతి.

రాగేన సహ వత్తతీతి సరాగో, రాగవాతి అత్థో. సదోసోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

౨౫. న బ్రాహ్మణోతి తతియగాథా. తస్సత్థో – యో పన బాహితపాపత్తా బ్రాహ్మణో హోతి, సో మగ్గేన అధిగతాసవక్ఖయో ఖీణాసవబ్రాహ్మణో అరియమగ్గఞాణతో అఞ్ఞేన అభిమఙ్గలసమ్మతరూపసఙ్ఖాతే దిట్ఠే, తథావిధసద్దసఙ్ఖాతే సుతే, అవీతిక్కమసఙ్ఖాతే సీలే, హత్థివతాదిభేదే వతే, పథవిఆదిభేదే ముతే చ ఉప్పన్నేన మిచ్ఛాఞాణేన సుద్ధిం న ఆహాతి. సేసమస్స బ్రాహ్మణస్స వణ్ణభణనాయ వుత్తం. సో హి తేధాతుకపుఞ్ఞే సబ్బస్మిఞ్చ పాపే అనూపలిత్తో, కస్మా? తస్స పహీనత్తా తస్స అత్తదిట్ఠియా, యస్స కస్సచి వా గహణస్స పహీనత్తా అత్తఞ్జహో, పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం అకరణతో ‘‘నయిధ పకుబ్బమానో’’తి వుచ్చతి. తస్మా నం ఏవం పసంసన్తో ఆహ. సబ్బస్సేవ చస్స పురిమపాదేన సమ్బన్ధో వేదితబ్బో – పుఞ్ఞే చ పాపే చ అనూపలిత్తో అత్తఞ్జహో నయిధ పకుబ్బమానో న బ్రాహ్మణో అఞ్ఞతో సుద్ధిమాహాతి. నాతి పటిక్ఖేపోతి న ఇతి పటిసేధో.

బాహిత్వా సబ్బపాపకానీతి గాథాయత్థో – యో చతుత్థమగ్గేన బాహిత్వా సబ్బపాపకాని ఠితత్తో ఠితోఇచ్చేవ వుత్తం హోతి. బాహితపాపత్తా ఏవ చ విమలో విమలభావం బ్రహ్మభావం సేట్ఠభావం పత్తో, పటినిస్సట్ఠసమాధివిక్ఖేపకరకిలేసమలేన అగ్గమగ్గఫలసమాధినా సాధుసమాహితో, సంసారహేతుసమతిక్కమేన సంసారమతిచ్చ పరినిట్ఠితకిచ్చతాయ కేవలీతి చ, తణ్హాదిట్ఠీహి అనిస్సితత్తా అనిస్సితోతి చ, లోకధమ్మేహి నిబ్బికారత్తా తాదీతి చ పవుచ్చతి. ఏవం థుతిరహో స బ్రహ్మా సో బ్రాహ్మణోతి.

అఞ్ఞత్ర సతిపట్ఠానేహీతి చత్తారో సతిపట్ఠానే ముఞ్చిత్వా. సమ్మప్పధానాదీసుపి ఏసేవ నయో.

సన్తేకే సమణబ్రాహ్మణాతి ఏకచ్చే లోకసఙ్కేతేన ‘‘సమణబ్రాహ్మణా’’తి లద్ధవోహారా సంవిజ్జన్తి. దిట్ఠసుద్ధికాతి దిట్ఠేన సుద్ధిం ఇచ్ఛమానా. తే ఏకచ్చానం రూపానం దస్సనన్తి ఏతే దిట్ఠసుద్ధికా ఏతేసం రూపారమ్మణానం ఓలోకనం. మఙ్గలం పచ్చేన్తీతి ఇద్ధికారణం బుద్ధికారణం సబ్బసమ్పత్తికారణం పతిట్ఠాపేన్తి. అమఙ్గలం పచ్చేన్తీతి అనిద్ధికారణం న బుద్ధికారణం న సమ్పత్తికారణం పతిట్ఠాపేన్తి. తే కాలతో వుట్ఠహిత్వాతి ఏతే దిట్ఠాదిమఙ్గలికా పురేతరమేవ ఉట్ఠహిత్వా. అభిమఙ్గలగతానీతి విసేసేన వుడ్ఢికారణగతాని. రూపాని పస్సన్తీతి నానావిధాని రూపారమ్మణాని దక్ఖన్తి. చాటకసకుణన్తి ఏవంనామకం. ఫుస్సవేళువలట్ఠిన్తి ఫుస్సనక్ఖత్తేన ఉప్పన్నం తరుణబేళువలట్ఠిం. గబ్భినిత్థిన్తి సగబ్భం ఇత్థిం. కుమారకం ఖన్ధే ఆరోపేత్వా గచ్ఛన్తన్తి తరుణదారకం అంసే ఉస్సాపేత్వా గచ్ఛమానం. పుణ్ణఘటన్తి ఉదకపుణ్ణఘటం. రోహితమచ్ఛన్తి రత్తరోహితమచ్ఛం. ఆజఞ్ఞరథన్తి సిన్ధవయుత్తరథం. ఉసభన్తి మఙ్గలఉసభం. గోకపిలన్తి కపిలగావిం.

పలాలపుఞ్జన్తి థుసరాసిం. తక్కఘటన్తి గోతక్కాదిపూరితచాటిం. రిత్తఘటన్తి తుచ్ఛఘటం. నటన్తి నటకాదిం. ‘‘ధుత్తకిరియ’’న్తి ఏకే. నగ్గసమణకన్తి నిచ్చోళసమణం. ఖరన్తి గద్రభం. ఖరయానన్తి గద్రభయుత్తం వయ్హాదికం. ఏకయుత్తయానన్తి ఏకేన వాహనేన సంయుత్తం యానం. కాణన్తి ఏకక్ఖిఉభయక్ఖికాణం. కుణిన్తి హత్థకుణిం. ఖఞ్జన్తి ఖఞ్జపాదం తిరియగతపాదం. పక్ఖహతన్తి పీఠసప్పిం. జిణ్ణకన్తి జరాజిణ్ణం. బ్యాధికన్తి బ్యాధిపీళితం. మతన్తి కాలఙ్కతం.

సుతసుద్ధికాతి సోతవిఞ్ఞాణేన సుతేన సుద్ధిం ఇచ్ఛమానా. సద్దానం సవనన్తి సద్దారమ్మణానం సవనం. వడ్ఢాతి వాతిఆదయో లోకే పవత్తసద్దమత్తాని గహేత్వా వుత్తా. అమఙ్గలం పన ‘‘కాణో’’తిఆదినా తేన తేన నామేన వుత్తసద్దాయేవ. ‘‘ఛిన్ద’’న్తి వాతి హత్థపాదాదిచ్ఛిన్నన్తి వా. ‘‘భిన్ద’’న్తి వాతి సీసాదిభిన్నన్తి వా. ‘‘దడ్ఢ’’న్తి వాతి అగ్గినా ఝాపితన్తి వా. ‘‘నట్ఠ’’న్తి వాతి చోరాదీహి వినాసితన్తి వా. ‘‘నత్థీ’’తి వాతి న విజ్జతీతి వా.

సీలసుద్ధికాతి సీలేన విసుద్ధిం ఇచ్ఛనకా. సీలమత్తేనాతి సంవరణమత్తేన. సంయమమత్తేనాతి ఉపరమమత్తేన. సంవరమత్తేనాతి ద్వారథకనమత్తేన. అవీతిక్కమమత్తేనాతి న అతిక్కమితమత్తేన. సమణో ముణ్డికాపుత్తోతి మాతితో లద్ధనామం. సమ్పన్నకుసలన్తి పరిపుణ్ణకుసలం. పరమకుసలన్తి ఉత్తమకుసలం. ఉత్తమపత్తిప్పత్తన్తి ఉత్తమం అరహత్తం పాపుణితబ్బతం పత్వా ఠితం. అయోజ్జన్తి పరాజేతుం అసక్కుణేయ్యం సమణం.

వతసుద్ధికాతి సమాదానేన వతేన సుద్ధిం ఇచ్ఛనకా. హత్థివతికా వాతి సమాదిన్నం హత్థివతం ఏతేసం అత్థీతి హత్థివతికా, సబ్బహత్థికిరియం కరోన్తీతి అత్థో. కథం? ‘‘అజ్జ పట్ఠాయ హత్థీహి కాతబ్బం కరిస్సామీ’’తి ఏవం ఉప్పన్నచిత్తా హత్థీనం గమనాకారం తిట్ఠనాకారం నిసీదనాకారం సయనాకారం ఉచ్చారపస్సావకరణాకారం, అఞ్ఞే హత్థీ దిస్వా సోణ్డం ఉస్సాపేత్వా గమనాకారఞ్చ సబ్బం కరోన్తీతి హత్థివతికా. అస్సవతికాదీసుపి లబ్భమానవసేన యథాయోగం యోజేతబ్బం. తేసు అవసానే దిసావతికా వాతి పురత్థిమాదిదిసానం నమస్సనవసేన సమాదిన్నదిసావతికా, ఏతేసం వుత్తప్పకారానం సమణబ్రాహ్మణానం వతసమాదానం సమ్పజ్జమానం హత్థిఆదీనం సహబ్యతం ఉపనేతి. సచే ఖో పనస్స మిచ్ఛాదిట్ఠి హోతి ‘‘ఇమినాహం సీలవతసమాదానబ్రహ్మచరియేన దేవో వా దేవఞ్ఞతరో వా హోమీ’’తి చిన్తయన్తస్స నిరయతిరచ్ఛానయోనీనం అఞ్ఞతరో హోతీతి ఞాతబ్బం. వుత్తఞ్హేతం భగవతా (మ. ని. ౨.౭౯) –

‘‘ఇధ, పుణ్ణ, ఏకచ్చో కుక్కురవతం భావేతి పరిపుణ్ణం అబ్బోకిణ్ణం, కుక్కురసీలం భావేతి పరిపుణ్ణం అబ్బోకిణ్ణం, కుక్కురచిత్తం భావేతి పరిపుణ్ణం అబ్బోకిణ్ణం, కుక్కురాకప్పం భావేతి పరిపుణ్ణం అబ్బోకిణ్ణం. సో కుక్కురవతం భావేత్వా పరిపుణ్ణం అబ్బోకిణ్ణం, కుక్కురసీలం భావేత్వా పరిపుణ్ణం అబ్బోకిణ్ణం, కుక్కురచిత్తం భావేత్వా పరిపుణ్ణం అబ్బోకిణ్ణం, కుక్కురాకప్పం భావేత్వా పరిపుణ్ణం అబ్బోకిణ్ణం కాయస్స భేదా పరం మరణా కుక్కురానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. సచే ఖో పనస్స ఏవందిట్ఠి హోతి ‘ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా తపేన వా బ్రహ్మచరియేన వా దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా’తి, సాస్స హోతి మిచ్ఛాదిట్ఠి. మిచ్ఛాదిట్ఠిస్స ఖో అహం, పుణ్ణ, ద్విన్నం గతీనం అఞ్ఞతరం గతిం వదామి నిరయం వా తిరచ్ఛానయోనిం వా. ఇతి ఖో, పుణ్ణ, సమ్పజ్జమానం కుక్కురవతం కుక్కురానం సహబ్యతం ఉపనేతి, విపజ్జమానం నిరయ’’న్తి.

గన్ధబ్బవతికాదయో గన్ధబ్బాదీనం సహబ్యతం ఉపగచ్ఛన్తీతి అత్థో న గహేతబ్బో, మిచ్ఛాదిట్ఠియా గహితత్తా నిరయతిరచ్ఛానయోనిమేవ ఉపగచ్ఛన్తీతి గహేతబ్బో.

ముతసుద్ధికాతి ఫుసితేన సుద్ధికా. పథవిం ఆమసన్తీతి ససమ్భారికం మహాపథవిం కాయేన ఫుసన్తి. హరితన్తి అల్లనీలసద్దలం. గోమయన్తి గవాదిగోమయం. కచ్ఛపన్తి అట్ఠికచ్ఛపాదిఅనేకవిధం. ఫాలం అక్కమన్తీతి అయఫాలం మద్దన్తి. తిలవాహన్తి తిలసకటం తిలరాసిం వా. ఫుస్సతిలం ఖాదన్తీతి మఙ్గలపటిసంయుత్తం తిలం ఖాదన్తి. ఫుస్సతేలం మక్ఖేన్తీతి తథారూపం తిలతేలం సరీరబ్భఞ్జనం కరోన్తి. దన్తకట్ఠన్తి దన్తపోణం. మత్తికాయ న్హాయన్తీతి కుఙ్కుట్ఠాదికాయ సణ్హమత్తికాయ సరీరం ఉబ్బట్టేత్వా న్హాయన్తి. సాటకం నివాసేన్తీతి మఙ్గలపటిసంయుత్తం వత్థం పరిదహన్తి. వేఠనం వేఠేన్తీతి సీసవేఠనం పత్తుణ్ణాదిపటం సీసే ఠపేన్తి పటిముచ్చన్తి.

తేధాతుకం కుసలాభిసఙ్ఖారన్తి కామధాతురూపధాతుఅరూపధాతూసు పటిసన్ధిదాయకం కోసల్లసమ్భూతం పచ్చయాభిసఙ్ఖారం. సబ్బం అకుసలన్తి ద్వాదసవిధం అకోసల్లసమ్భూతం అకుసలం. యతోతి యదా. తే దసవిధో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో చ, ద్వాదసవిధో అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో చ, చతుబ్బిధో ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో చ యథానురూపం సముచ్ఛేదప్పహానేన పహీనా హోన్తి. అత్తదిట్ఠిజహోతి ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి గహితదిట్ఠిం జహో. గాహం జహోతి ‘‘ఏసోహమస్మీ’’తి మానసమ్పయుత్తగహణం జహో. పున అత్తఞ్జహోతి ‘‘ఏతం మమా’’తి తణ్హాగహణవసేన చ దిట్ఠిగహణవసేన చ పరామసిత్వా గహితం, పరతో ఆమట్ఠఞ్చ, తస్మిం అభినివిట్ఠఞ్చ, బలవతణ్హావసేన గిలిత్వా అజ్ఝోసితఞ్చ, బలవముచ్ఛితఞ్చ. సబ్బం తం చత్తం హోతీతిఆదయో వుత్తనయాయేవ.

౨౬. ఏవం ‘‘న బ్రాహ్మణో అఞ్ఞతో సుద్ధిమాహా’’తి వత్వా ఇదాని యే దిట్ఠిగతికా అఞ్ఞతో సుద్ధిం బ్రువన్తి, తేసం తస్సా దిట్ఠియా అనిబ్బాహకభావం దస్సేన్తో ‘‘పురిమం పహాయా’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – తేహి అఞ్ఞతో సుద్ధివాదా సమానాపి యస్సా దిట్ఠియా అప్పహీనత్తా గహణముఞ్చనం హోతి, తాయ పురిమం సత్థారాదిం పహాయ అపరం నిస్సితా, ఏజాసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ అనుగతా అభిభూతా రాగాదిభేదం న తరన్తి సఙ్గం, తఞ్చ అతరన్తా తం తం ధమ్మం ఉగ్గణ్హన్తి చ నిరస్సజన్తి చ మక్కటోవ సాఖన్తి.

పురిమం సత్థారం పహాయాతి పురిమగహితం సత్థుపటిఞ్ఞం వజ్జేత్వా. పరం సత్థారం నిస్సితాతి అఞ్ఞం సత్థుపటిఞ్ఞం నిస్సితా అల్లీనా. పురిమం ధమ్మక్ఖానం పహాయాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

ఏజానుగాతి తణ్హాయ అనుగా. ఏజానుగతాతి తణ్హాయ అనుగతా. ఏజానుసటాతి తణ్హాయ అనుసటా పక్ఖన్దా వా. ఏజాయ పన్నా పతితాతి తణ్హాయ నిముగ్గా చ నిక్ఖిపితా చ.

మక్కటోతి వానరో. అరఞ్ఞేతి విపినే. పవనేతి మహావనే. చరమానోతి గచ్ఛమానో. ఏవమేవాతి ఓపమ్మసంసన్దనం. పుథూతి నానా. పుథుదిట్ఠిగతానీతి నానావిధాని దిట్ఠిగతాని. గణ్హన్తి చ ముఞ్చన్తి చాతి గహణవసేన గణ్హన్తి చ చజనవసేన ముఞ్చన్తి చ. ఆదియన్తి చ నిరస్సజన్తి చాతి పలిబోధం కరోన్తి చ విస్సజ్జేన్తి చ ఖిపన్తి చ.

౨౭. పఞ్చమగాథాయ చ సమ్బన్ధో – యో చ సో ‘‘దిట్ఠీ హి నం పావ తథా వదాన’’న్తి వుత్తో, సో సయం సమాదాయాతి. తత్థ సయన్తి సామం. సమాదాయాతి గహేత్వా. వతానీతి హత్థివతాదీని. ఉచ్చావచన్తి అపరాపరం, హీనపణీతం వా సత్థారతో సత్థారాదిం. సఞ్ఞసత్తోతి కామసఞ్ఞాదీసు లగ్గో. విద్వా చ వేదేహి సమేచ్చ ధమ్మన్తి పరమత్థవిద్వా చ అరహా చతూహి మగ్గఞాణవేదేహి చతుసచ్చధమ్మం అభిసమేచ్చాతి. సేసం పాకటమేవ.

సామం సమాదాయాతి సయమేవ గహేత్వా. ఆదాయాతి ఆదియిత్వా గణ్హిత్వా. సమాదాయాతి సమ్మా ఆదాయ. ఆదియిత్వాతి పలిబోధం కత్వా. సమాదియిత్వాతి సమ్మా పలిబోధం కత్వా. గణ్హిత్వాతి అవిస్సజ్జేత్వా. పరామసిత్వాతి దస్సిత్వా. అభినివిసిత్వాతి పతిట్ఠహిత్వా. కామసఞ్ఞాదయో వుత్తనయా ఏవ.

విద్వాతి మేధావీ. విజ్జాగతోతి విజాననభావం గతో. ఞాణీతి పఞ్ఞాసమ్పన్నో. విభావీతి ఞాణేన వీమంసకో. మేధావీతి అనిచ్చాదీహి తులితఞాణో. పఞ్ఞాతిఆదయో హేట్ఠా వుత్తనయాయేవ. చతుసచ్చధమ్మం విచినాతీతి ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో. బోజ్ఝఙ్గత్థో హేట్ఠా వుత్తోవ. వీమంసాతి చతుసచ్చధమ్మవిచిననా పఞ్ఞావ. ‘‘వీమంసా ధమ్మచిన్తనా’’తి హి వుత్తా. విపస్సనాతి మగ్గసమ్పయుత్తా వివిధాకారేన పస్సనా పఞ్ఞావ. సమ్మాదిట్ఠీతి సోభనా పసట్ఠా సున్దరా మగ్గసమ్పయుత్తా సమ్మాదిట్ఠి. తేహి వేదేహీతి ఏతేహేవ చతూహి మగ్గఞాణేహి. అన్తగతోతి జాతిజరామరణస్స పరియోసానం గతో. కోటిగతోతిఆదయో హేట్ఠా వుత్తనయావ. వేదానం వా అన్తగతోతి జానితబ్బానం అవసానప్పత్తో. వేదేహి వా అన్తగతోతి చతూహి మగ్గఞాణవేదేహి వట్టదుక్ఖస్స పరియన్తభావేన అన్తసఙ్ఖాతం నిబ్బానం గతో. విదితత్తాతి విదితభావేన జానితభావేన.

వేదాని విచేయ్య కేవలానీతి గాథాయ అయమత్థో – యో చతూహి మగ్గఞాణవేదేహి కిలేసక్ఖయం కరోన్తో గతో, సో పరమత్థతో వేదగూ నామ హోతి. సోవ సబ్బసమణబ్రాహ్మణానం సత్థసఞ్ఞితాని వేదాని తాయేవ మగ్గభావనాయ కిచ్చతో అనిచ్చాదివసేన విచేయ్య. తత్థ ఛన్దరాగప్పహానేన తమేవ సబ్బం వేదమతిచ్చ యాపి వేదపచ్చయా, అఞ్ఞథా వా ఉప్పజ్జన్తి వేదనా, తాసు సబ్బవేదనాసు వీతరాగో హోతి. తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘కిం పత్తినమాహు వేదగు’’న్తి (సు. ని. ౫౩౩) పుట్ఠో ‘‘ఇదం పత్తిన’’న్తి అవత్వా ‘‘వేదాని విచేయ్య…పే… వేదగూ సో’’తి ఆహ. యస్మా వా యో పవిచయపఞ్ఞాయ వేదాని విచేయ్య, తత్థ ఛన్దరాగప్పహానేన సబ్బం వేదమతిచ్చ వత్తతి. సో సత్థసఞ్ఞితాని వేదాని గతో ఞాతో అతిక్కన్తోవ హోతి. యో వేదనాసు వీతరాగో, సోపి వేదనాసఞ్ఞితాని వేదాని గతో అతిక్కన్తో, అతివేదనం గతోతిపి వేదగూ. తస్మా తమ్పి అత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఇదం పత్తిన’’న్తి అవత్వా ‘‘వేదాని విచేయ్య…పే… వేదగూ సో’’తి ఆహ.

సమేచ్చాతి ఞాణేన సమాగన్త్వా. అభిసమేచ్చాతి ఞాణేన పటివిజ్ఝిత్వా. ధమ్మన్తి చతుసచ్చధమ్మం. సబ్బే సఙ్ఖారాతి సబ్బే సప్పచ్చయా ధమ్మా. తే హి సఙ్ఖతసఙ్ఖారా నామ. పచ్చయేహి సఙ్గమ్మ కరీయన్తీతి సఙ్ఖారా, తే ఏవం పచ్చయేహి సఙ్గమ్మ కతత్తా ‘‘సఙ్ఖతా’’తి విసేసేత్వా వుత్తా. ‘‘కమ్మనిబ్బత్తా తేభూమకరూపారూపధమ్మా అభిసఙ్ఖతసఙ్ఖారా’’తి (విసుద్ధి. ౨.౫౮౭) అట్ఠకథాసు వుత్తా. తేపి ‘‘అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౨౧, ౨౭౨; సం. ని. ౧.౧౮౬) సఙ్ఖతసఙ్ఖారేసు సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. ‘‘అవిజ్జాగతోయం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో పుఞ్ఞఞ్చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౫౧) అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారావ ఆగతా. తేభూమికకుసలాకుసలచేతనా అభిసఙ్ఖరణకసఙ్ఖారా నామ. ‘‘యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి, తావతికం గన్త్వా అక్ఖాహతం మఞ్ఞే అట్ఠాసీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౧౫) ఆగతం కాయికచేతసికవీరియం పయోగాభిసఙ్ఖారో నామ. ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నస్స ఖో, ఆవుసో విసాఖ, భిక్ఖునో పఠమం నిరుజ్ఝతి వచీసఙ్ఖారో, తతో కాయసఙ్ఖారో, తతో చిత్తసఙ్ఖారో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౬౪) ఆగతా వితక్కవిచారా వాచం సఙ్ఖరోన్తీతి వచీసఙ్ఖారా, అస్సాసపస్సాసా కాయేన సఙ్ఖరీయన్తీతి కాయసఙ్ఖారా, సఞ్ఞా చ వేదనా చ చిత్తేన సఙ్ఖరీయన్తీతి చిత్తసఙ్ఖారా. ఇధ పన సఙ్ఖతసఙ్ఖారా అధిప్పేతా. అనిచ్చా హుత్వా అభావట్ఠేన. దుక్ఖా పటిపీళనట్ఠేన. సబ్బే ధమ్మాతి నిబ్బానమ్పి అన్తోకత్వా వుత్తా. అనత్తా అవసవత్తనట్ఠేన. అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి ఏత్థ యం పటిచ్చ ఫలమేతి, సో పచ్చయో. పటిచ్చాతి న వినా, అపచ్చక్ఖిత్వాతి అత్థో. ఏతీతి ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చాతి అత్థో. అపిచ ఉపకారకట్ఠో పచ్చయట్ఠో. అవిజ్జా చ సా పచ్చయో చాతి అవిజ్జాపచ్చయో, తస్మా అవిజ్జాపచ్చయా. సఙ్ఖారా సమ్భవన్తీతి నిబ్బత్తన్తి, ఏవం సమ్భవన్తిసద్దస్స సేసపదేహిపి యోజనా కాతబ్బా.

తత్థ కతమా అవిజ్జా? దుక్ఖే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణం, అపరన్తే అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తాపరన్తే అఞ్ఞాణం, ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణం. కతమే సఙ్ఖారా? పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో, కాయసఙ్ఖారో వచీసఙ్ఖారో చిత్తసఙ్ఖారో, అట్ఠ కామావచరకుసలచేతనా, పఞ్చ రూపావచరకుసలచేతనా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో, ద్వాదస అకుసలచేతనా అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో, చతస్సో అరూపావచరకుసలచేతనా ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో, కాయసఞ్చేతనా కాయసఙ్ఖారో, వచీసఞ్చేతనా వచీసఙ్ఖారో, మనోసఞ్చేతనా చిత్తసఙ్ఖారో.

తత్థ సియా – కథం పనేతం జానితబ్బం ‘‘ఇమే సఙ్ఖారా అవిజ్జాపచ్చయా హోన్తీ’’తి? అవిజ్జాభావే భావతో. యస్స హి దుక్ఖాదీసు అవిజ్జాసఙ్ఖాతం అఞ్ఞాణం అప్పహీనం హోతి, సో దుక్ఖే తావ పుబ్బన్తాదీసు చ అఞ్ఞాణేన సంసారదుక్ఖం సుఖసఞ్ఞాయ గహేత్వా తస్సేవ హేతుభూతే తివిధేపి సఙ్ఖారే ఆరభతి. సముదయే అఞ్ఞాణేన దుక్ఖహేతుభూతేపి తణ్హాపరిక్ఖారే సఙ్ఖారే సుఖహేతుతో మఞ్ఞమానో ఆరభతి. నిరోధే పన మగ్గే చ అఞ్ఞాణేన దుక్ఖస్స అనిరోధభూతేపి గతివిసేసే దుక్ఖనిరోధసఞ్ఞీ హుత్వా నిరోధస్స చ అమగ్గభూతేసుపి యఞ్ఞామరతపాదీసు నిరోధమగ్గసఞ్ఞీ హుత్వా దుక్ఖనిరోధం పత్థయమానో యఞ్ఞామరతపాదిముఖేన తివిధేపి సఙ్ఖారే ఆరభతి.

అపి చ సో తాయ చతూసు సచ్చేసు అప్పహీనావిజ్జతాయ విసేసతో జాతిజరారోగమరణాదిఅనేకాదీనవవోకిణ్ణమ్పి పుఞ్ఞఫలసఙ్ఖాతం దుక్ఖం దుక్ఖతో అజానన్తో తస్స అధిగమాయ కాయవచీచిత్తసఙ్ఖారభేదం పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం ఆరభతి దేవచ్ఛరకామకో వియ మరుప్పపాతం. సుఖసమ్మతస్సాపి చ తస్స పుఞ్ఞఫలస్స అన్తే మహాపరిళాహజనికం విపరిణామదుక్ఖతం అప్పస్సాదతఞ్చ అపస్సన్తోపి తప్పచ్చయం వుత్తప్పకారమేవ పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం ఆరభతి సలభో వియ దీపసిఖాభినిపాతం, మధుబిన్దుగిద్ధో వియ చ మధులిత్తసత్థధారాలేహనం.

కాముపసేవనాదీసు చ సవిపాకేసు ఆదీనవం అపస్సన్తో సుఖసఞ్ఞాయ చేవ కిలేసాభిభూతతాయ చ ద్వారత్తయప్పవత్తమ్పి అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం ఆరభతి బాలో వియ గూథకీళనం, మరితుకామో వియ చ విసఖాదనం. ఆరుప్పవిపాకేసు చాపి సఙ్ఖారవిపరిణామదుక్ఖతం అనవబుజ్ఝమానో సస్సతాదివిపల్లాసేన చిత్తసఙ్ఖారభూతం ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారం ఆరభతి దిసామూళ్హో వియ పిసాచనగరాభిముఖమగ్గగమనం. ఏవం యస్మా అవిజ్జాభావతోవ సఙ్ఖారభావో, న అభావతో. తస్మా జానితబ్బమేతం ‘‘ఇమే సఙ్ఖారా అవిజ్జాపచ్చయా హోన్తీ’’తి.

ఏత్థాహ – గణ్హామ తావ ఏతం ‘‘అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయో’’తి, కిం పనాయమేకావ అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయో, ఉదాహు అఞ్ఞేపి పచ్చయా సన్తీతి? కిం పనేత్థ యది తావ ఏకావ, ఏకకారణవాదో ఆపజ్జతి. అథ అఞ్ఞేపి సన్తి, ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి ఏకకారణనిద్దేసో నుపపజ్జతీతి? న నుపపజ్జతి. కస్మా? యస్మా –

‘‘ఏకం న ఏకతో ఇధ, నానేకమనేకతోపి నో ఏకం;

ఫలమత్థి అత్థి పన ఏక-హేతుఫలదీపనే అత్థో’’. (విభ. అట్ఠ. ౨౨౬, సఙ్ఖారపదనిద్దేస; పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౧౦౫; విసుద్ధి. ౨.౬౧౭);

భగవా హి కత్థచి పధానత్తా, కత్థచి పాకటత్తా, కత్థచి అసాధారణత్తా దేసనావిలాసస్స చ వేనేయ్యానఞ్చ అనురూపతో ఏకమేవ హేతుం వా ఫలం వా దీపేతి. తస్మా అయమిధ అవిజ్జా విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు వత్థారమ్మణసహజాతధమ్మాదీసు సఙ్ఖారకారణేసు ‘‘అస్సాదానుపస్సినో తణ్హా పవడ్ఢతీ’’తి (సం. ని. ౨.౫౨) చ, ‘‘అవిజ్జాసముదయా ఆసవసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౪) చ వచనతో అఞ్ఞేసమ్పి తణ్హాదీనం సఙ్ఖారహేతూనం హేతూతి పధానత్తా, ‘‘అవిద్వా, భిక్ఖవే, అవిజ్జాగతో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారమ్పి అభిసఙ్ఖరోతీ’’తి పాకటత్తా, అసాధారణత్తా చ సఙ్ఖారానం హేతుభావేన దీపితాతి వేదితబ్బా. ఏతేనేవ చ ఏకేకహేతుఫలదీపనపరిహారవచనేన సబ్బత్థ ఏకేకహేతుఫలదీపనే పయోజనం వేదితబ్బన్తి.

ఏత్థాహ – ఏవం సన్తేపి ఏకన్తానిట్ఠఫలాయ సావజ్జాయ అవిజ్జాయ కథం పుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారపచ్చయత్తం యుజ్జతి? న హి నిమ్బబీజతో ఉచ్ఛు ఉప్పజ్జతీతి. కథం న యుజ్జిస్సతి? లోకస్మిఞ్హి –

‘‘విరుద్ధో చా విరుద్ధో చ, సదిసాసదిసో తథా;

ధమ్మానం పచ్చయో సిద్ధో, విపాకా ఏవ తే చ న’’.

ఇతి అయం అవిజ్జా విపాకవసేన ఏకన్తానిట్ఠఫలా, సభావవసేన చ సావజ్జాపి సమానా సబ్బేసమ్పి ఏతేసం పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం యథానురూపం ఠానకిచ్చసభావవిరుద్ధావిరుద్ధపచ్చయవసేన, సదిసాసదిసపచ్చయవసేన చ పచ్చయో హోతీతి వేదితబ్బా. అపి చ అయం అఞ్ఞోపి పరియాయో –

‘‘చుతూపపాతే సంసారే, సఙ్ఖారానఞ్చ లక్ఖణే;

యో పటిచ్చసముప్పన్న-ధమ్మేసు చ విముయ్హతి.

‘‘అభిసఙ్ఖరోతి సో ఏతే, సఙ్ఖారే తివిధే యతో;

అవిజ్జా పచ్చయో తేసం, తివిధానమ్పయం తతో.

‘‘యథాపి నామ జచ్చన్ధో, నరో అపరిణాయకో;

ఏకదా యాతి మగ్గేన, ఉమ్మగ్గేనాపి ఏకదా.

‘‘సంసారే సంసరం బాలో, తథా అపరిణాయకో;

కరోతి ఏకదా పుఞ్ఞం, అపుఞ్ఞమపి ఏకదా.

‘‘యదా చ ఞత్వా సో ధమ్మం, సచ్చాని అభిసమేస్సతి;

తదా అవిజ్జూపసమా, ఉపసన్తో చరిస్సతీ’’తి.

సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణన్తి ఛవిఞ్ఞాణకాయా చక్ఖువిఞ్ఞాణం సోతవిఞ్ఞాణం ఘానవిఞ్ఞాణం జివ్హావిఞ్ఞాణం కాయవిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణం. తత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణం కుసలవిపాకం అకుసలవిపాకన్తి దువిధం. తథా సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని. మనోవిఞ్ఞాణం పన ద్వే విపాకమనోధాతుయో, తిస్సో అహేతుకవిపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయో, అట్ఠ సహేతుకవిపాకచిత్తాని, పఞ్చ రూపావచరవిపాకచిత్తాని, చత్తారి అరూపావచరవిపాకచిత్తానీతి బావీసతివిధం. ఇతి సబ్బాని బాత్తింసలోకియవిపాకవిఞ్ఞాణాని.

తత్థ సియా – కథం పనేతం జానితబ్బం ‘‘ఇదం వుత్తప్పకారం విఞ్ఞాణం సఙ్ఖారపచ్చయా హోతీ’’తి? ఉపచితకమ్మాభావే విపాకాభావతో. విపాకఞ్హేతం, విపాకఞ్చ న ఉపచితకమ్మాభావే ఉప్పజ్జతి, యది ఉప్పజ్జేయ్య, సబ్బేసం సబ్బవిపాకాని ఉప్పజ్జేయ్యుం, న చ ఉప్పజ్జన్తీతి జానితబ్బమేతం ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా ఇదం విఞ్ఞాణం హోతీ’’తి. సబ్బమేవ హి ఇదం పవత్తిపటిసన్ధివసేన ద్వేధా పవత్తతి. తత్థ ద్వే పఞ్చవిఞ్ఞాణాని, ద్వే మనోధాతుయో, సోమనస్ససహగతా అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతూతి ఇమాని తేరస పఞ్చవోకారభవే పవత్తియంయేవ పవత్తన్తి. సేసాని ఏకూనవీసతి తీసు భవేసు యథానురూపం పవత్తియమ్పి పటిసన్ధియమ్పి పవత్తన్తి.

‘‘లద్ధప్పచ్చయమితి ధమ్మ-మత్తమేతం భవన్తరముపేతి;

నాస్స తతో సఙ్కన్తి, న తతో హేతుం వినా హోతి’’.

ఇతి హేతం లద్ధప్పచ్చయం రూపారూపధమ్మమత్తం ఉప్పజ్జమానం ‘‘భవన్తరముపేతీ’’తి వుచ్చతి, న సత్తో న జీవో. తస్స చ నాపి అతీతభవతో ఇధ సఙ్కన్తి అత్థి, నాపి తతో హేతుం వినా ఇధ పాతుభావో. ఏత్థ చ పురిమం చవనతో చుతి, పచ్ఛిమం భవన్తరాదిపటిసన్ధానతో పటిసన్ధీతి వుచ్చతి.

ఏత్థాహ – నను ఏవం అసఙ్కన్తిపాతుభావే సతి యే ఇమస్మిం మనుస్సత్తభావే ఖన్ధా, తేసం నిరుద్ధత్తా, ఫలపచ్చయస్స చ కమ్మస్స తత్థ అగమనతో, అఞ్ఞస్స అఞ్ఞతో చ తం ఫలం సియా, ఉపభుఞ్జకే చ అసతి కస్స తం ఫలం సియా, తస్మా న సున్దరమిదం విధానన్తి? తత్రిదం వుచ్చతి –

‘‘సన్తానే యం ఫలం ఏతం, నాఞ్ఞస్స న చ అఞ్ఞతో;

బీజానం అభిసఙ్ఖారో, ఏతస్సత్థస్స సాధకో.

‘‘ఫలస్సుప్పత్తియా ఏవ, సిద్ధా భుఞ్జకసమ్ముతి;

ఫలుప్పాదేన రుక్ఖస్స, యథా ఫలతి సమ్ముతీ’’తి.

యోపి వదేయ్య ‘‘ఏవం సన్తేపి ఏతే సఙ్ఖారా విజ్జమానా వా ఫలస్స పచ్చయా సియుం, అవిజ్జమానా వా. యది చ విజ్జమానా, పవత్తిక్ఖణేయేవ నేసం విపాకేన భవితబ్బం. అథ అవిజ్జమానా, పవత్తితో పుబ్బే పచ్ఛా చ నిచ్చం ఫలావహా సియు’’న్తి. సో ఏవం వత్తబ్బో –

‘‘కతత్తా పచ్చయా ఏతే, న చ నిచ్చం ఫలావహా;

పాటిభోగాదికం తత్థ, వేదితబ్బం నిదస్సన’’న్తి.

విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపన్తి ఇధ వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధా నామం, చత్తారి మహాభూతాని చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూపం రూపం. అభావకగబ్భసేయ్యకానం అణ్డజానఞ్చ పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థుదసకం కాయదసకన్తి వీసతి రూపరూపాని, తయో చ అరూపినో ఖన్ధాతి ఏతే తేవీసతి ధమ్మా ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి వేదితబ్బా. సభావకానం భావదసకం పక్ఖిపిత్వా తేత్తింస, ఓపపాతికసత్తేసు బ్రహ్మకాయికాదీనం పటిసన్ధిక్ఖణే చక్ఖుసోతవత్థుదసకాని జీవితిన్ద్రియనవకఞ్చాతి ఏకూనచత్తాలీస రూపరూపాని, తయో చ అరూపినో ఖన్ధాతి ఏతే బాచత్తాలీస ధమ్మా ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి వేదితబ్బా. కామభవే పన సేసఓపపాతికానం, సంసేదజానం వా సభావకపరిపుణ్ణాయతనానం పటిసన్ధిక్ఖణే చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయవత్థుభావదసకానీతి సత్తతి రూపరూపాని, తయో చ అరూపినో ఖన్ధాతి ఏతే తేసత్తతి ధమ్మా ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి వేదితబ్బా. ఏస ఉక్కంసో, అవకంసేన పన తంతందసకవికలానం తస్స తస్స వసేన హాపేత్వా హాపేత్వా పటిసన్ధియం విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపసఙ్ఖా వేదితబ్బా. అరూపీనం పన తయోవ అరూపినో ఖన్ధా. అసఞ్ఞీనం రూపతో జీవితిన్ద్రియనవకమేవాతి. ఏస తావ పటిసన్ధియం నయో.

పవత్తే పన సబ్బత్థ రూపపవత్తిదేసే పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణే పటిసన్ధిచిత్తేన సహ పవత్తఉతుతో ఉతుసముట్ఠానం సుద్ధట్ఠకం పాతుభవతి. పఠమభవఙ్గతో పభుతి చిత్తసముట్ఠానం సుద్ధట్ఠకం, సద్దపాతుభావకాలే ఉతుతో చేవ చిత్తతో చ సద్దనవకం, కబళీకారాహారూపజీవీనం ఆహారసముట్ఠానం సుద్ధట్ఠకన్తి ఏవం ఆహారసముట్ఠానస్స, సుద్ధట్ఠకస్స, ఉతుచిత్తసముట్ఠానానఞ్చ ద్విన్నం నవకానం వసేన ఛబ్బీసతివిధం, ఏకేకచిత్తే తిక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జమానం వుత్తకమ్మసముట్ఠానఞ్చ సత్తతివిధన్తి ఛన్నవుతివిధం రూపం, తయో చ అరూపినో ఖన్ధాతి నవనవుతిధమ్మా యథాసమ్భవం ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి వేదితబ్బా.

తత్థ సియా – కథం పనేతం జానితబ్బం ‘‘పటిసన్ధినామరూపం విఞ్ఞాణపచ్చయా హోతీ’’తి? సుత్తతో యుత్తితో చ. సుత్తే హి ‘‘చిత్తానుపరివత్తినో ధమ్మా’’తిఆదినా (ధ. స. దుకమాతికా ౬౨) నయేన బహుధా వేదనాదీనం విఞ్ఞాణపచ్చయతా సిద్ధా. యుత్తితో పన –

‘‘చిత్తజేన హి రూపేన, ఇధ దిట్ఠేన సిజ్ఝతి;

అదిట్ఠస్సాపి రూపస్స, విఞ్ఞాణం పచ్చయో ఇతీ’’తి.

నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తి నామం వుత్తమేవ. ఇధ పన రూపం నియమతో చత్తారి మహాభూతాని, ఛ వత్థూని, జీవితిన్ద్రియన్తి ఏకాదసవిధం. సళాయతనం పన చక్ఖాయతనం సోతఘానజివ్హాకాయమనాయతనం.

తత్థ సియా – కథం పనేతం జానితబ్బం ‘‘నామరూపం సళాయతనస్స పచ్చయో’’తి? నామరూపభావే భావతో. తస్స తస్స హి నామస్స రూపస్స చ భావే తం తం ఆయతనం హోతి, న అఞ్ఞథాతి.

సళాయతనపచ్చయా ఫస్సోతి –

‘‘ఛళేవ ఫస్సా సఙ్ఖేపా, చక్ఖుసమ్ఫస్సఆదయో;

విఞ్ఞాణమివ బాత్తింస, విత్థారేన భవన్తి తే’’.

ఫస్సపచ్చయా వేదనాతి –

‘‘ద్వారతో వేదనా వుత్తా, చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదికా;

ఛళేవ తా పభేదేన, ఇధ బాత్తింస వేదనా’’.

వేదనాపచ్చయా తణ్హాతి –

‘‘రూపతణ్హాదిభేదేన, ఛ తణ్హా ఇధ దీపితా;

ఏకేకా తివిధా తత్థ, పవత్తాకారతో మతా.

‘‘దుక్ఖీ సుఖం పత్థయతి, సుఖీ భియ్యోపి ఇచ్ఛతి;

ఉపేక్ఖా పన సన్తత్తా, సుఖమిచ్చేవ భాసితా.

‘‘తణ్హాయ పచ్చయా తస్మా, హోన్తి తిస్సోపి వేదనా;

వేదనాపచ్చయా తణ్హా, ఇతి వుత్తా మహేసినా’’తి.

తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానన్తి చత్తారి ఉపాదానాని కాముపాదానం దిట్ఠుపాదానం సీలబ్బతుపాదానం అత్తవాదుపాదానం. ఉపాదానపచ్చయా భవోతి ఇధ కమ్మభవో అధిప్పేతో, ఉపపత్తిభవో పన పదుద్ధారవసేన వుత్తో. భవపచ్చయా జాతీతి కమ్మభవపచ్చయా జాతి పటిసన్ధిఖన్ధానం పాతుభవో.

తత్థ సియా – కథం పనేతం జానితబ్బం ‘‘భవో జాతియా పచ్చయో’’తి చే? బాహిరపచ్చయసమత్తేపి హీనపణీతతాదివిసేసదస్సనతో. బాహిరానఞ్హి జనకజననిసుక్కసోణితాహారాదీనం పచ్చయానం సమత్తేపి సత్తానం యమకానమ్పి సతం హీనపణీతతాదివిసేసో దిస్సతి. సో చ న అహేతుకో సబ్బదా చ సబ్బేసఞ్చ అభావతో, న కమ్మభవతో అఞ్ఞహేతుకో తదభినిబ్బత్తకసత్తానం అజ్ఝత్తసన్తానే అఞ్ఞస్స కారణస్స అభావతోతి కమ్మభవహేతుకోవ. కమ్మఞ్హి సత్తానం హీనపణీతతాదివిసేసస్స హేతు. తేనాహ భగవా – ‘‘కమ్మం సత్తే విభజతి యదిదం హీనపణీతతాయా’’తి (మ. ని. ౩.౨౮౯). తస్మా జానితబ్బమేతం ‘‘భవో జాతియా పచ్చయో’’తి.

జాతిపచ్చయా జరామరణన్తిఆదీసు యస్మా అసతి జాతియా జరామరణఞ్చేవ సోకాదయో చ ధమ్మా న హోన్తి, జాతియా పన సతి జరామరణఞ్చేవ జరామరణసఙ్ఖాతదుక్ఖధమ్మఫుట్ఠస్స బాలస్స జరామరణాదిసమ్బన్ధా వా తేన తేన దుక్ఖధమ్మేన ఫుట్ఠస్స అనభిసమ్బన్ధా వా సోకాదయో చ ధమ్మా హోన్తి. తస్మా జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి. సమేచ్చ అభిసమేచ్చ ధమ్మన్తి ఞాణేన సమాగన్త్వా చతుసచ్చధమ్మం పటివిజ్ఝిత్వా.

ఏవం ద్వాదసపదికం పచ్చయాకారప్పవత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని వివట్టవసేన అవిజ్జాదీనం నిరోధదస్సనత్థం ‘‘అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధోతి సమేచ్చ అభిసమేచ్చ ధమ్మ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అవిజ్జానిరోధాతి అవిజ్జాయ అనుప్పాదనిరోధా పున అప్పవత్తినిరోధేన. సఙ్ఖారనిరోధోతి సఙ్ఖారానం అనుప్పాదనిరోధో హోతి. ఏవం సేసపదేసుపి. ఇదం దుక్ఖన్తిఆదయో పుబ్బే వుత్తనయా ఏవ. ఇమే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యాతి ఇమే తేభూమకా ధమ్మా సభావలక్ఖణావబోధవసేన సోభనాకారేన, అధికేన ఞాణేన వా సభావతో జానితబ్బా. పరిఞ్ఞేయ్యాతి సామఞ్ఞలక్ఖణావబోధవసేన, కిచ్చసమాపనవసేన చ బ్యాపిత్వా జానితబ్బా. ఇమే ధమ్మా పహాతబ్బాతి ఇమే సముదయపక్ఖికా ధమ్మా తేన తేన గుణఙ్గేన పహాతబ్బా. భావేతబ్బాతి వడ్ఢేతబ్బా. సచ్ఛికాతబ్బాతి పచ్చక్ఖం కాతబ్బా. దువిధా సచ్ఛికిరియా పటిలాభసచ్ఛికిరియా చ ఆరమ్మణసచ్ఛికిరియా చ. ఛన్నం ఫస్సాయతనానన్తి చక్ఖాదీనం ఛన్నం ఆయతనానం. సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చాతి ఉప్పాదఞ్చ నిరోధఞ్చ.

భూరిపఞ్ఞోతి భూరి వియాతి భూరి, తాయ భూరిపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో భూరిపఞ్ఞో. మహాపఞ్ఞోతిఆదీసు మహాపఞ్ఞాదీహి సమన్నాగతోతి అత్థో.

తత్రిదం మహాపఞ్ఞాదీనం నానత్తం – కతమా మహాపఞ్ఞా? మహన్తే అత్థే పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా. మహన్తే ధమ్మే…పే… మహన్తా నిరుత్తియో… మహన్తాని పటిభానాని పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా. మహన్తే సీలక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా. మహన్తే సమాధిక్ఖన్ధే…పే… పఞ్ఞాక్ఖన్ధే… విముత్తిక్ఖన్ధే… విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా. మహన్తాని ఠానాఠానాని…పే… మహావిహారసమాపత్తియో… మహన్తాని అరియసచ్చాని… మహన్తే సతిపట్ఠానే… సమ్మప్పధానే… ఇద్ధిపాదే… మహన్తాని ఇన్ద్రియాని … బలాని… బోజ్ఝఙ్గాని… మహన్తే అరియమగ్గే… మహన్తాని సామఞ్ఞఫలాని… మహాఅభిఞ్ఞాయో… మహన్తం పరమత్థం నిబ్బానం పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా.

కతమా పుథుపఞ్ఞా? పుథునానాఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాధాతూసు…పే… పుథునానాఆయతనేసు… పుథునానాపటిచ్చసముప్పాదేసు… పుథునానాసుఞ్ఞతమనుపలబ్భేసు… పుథునానాఅత్థేసు… ధమ్మేసు… నిరుత్తీసు… పటిభానేసు… పుథునానాసీలక్ఖన్ధేసు… పుథునానాసమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధేసు… పుథునానాఠానాఠానేసు… పుథునానావిహారసమాపత్తీసు… పుథునానాఅరియసచ్చేసు… పుథునానాసతిపట్ఠానేసు… సమ్మప్పధానేసు… ఇద్ధిపాదేసు… ఇన్ద్రియేసు… బలేసు… బోజ్ఝఙ్గేసు… పుథునానాఅరియమగ్గేసు… సామఞ్ఞఫలేసు… అభిఞ్ఞాసు… పుథునానాజనసాధారణే ధమ్మే సమతిక్కమ్మ పరమత్థే నిబ్బానే ఞాణం పవత్తతీతి పుథుపఞ్ఞా.

కతమా హాసపఞ్ఞా? ఇధేకచ్చో హాసబహులో వేదబహులో తుట్ఠిబహులో పామోజ్జబహులో సీలం పరిపూరేతి. ఇన్ద్రియసంవరం పరిపూరేతి. భోజనే మత్తఞ్ఞుతం…పే… జాగరియానుయోగం… సీలక్ఖన్ధం… సమాధిక్ఖన్ధం… పఞ్ఞాక్ఖన్ధం… విముత్తిక్ఖన్ధం… విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధం పరిపూరేతీతి హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో…పే… పామోజ్జబహులో ఠానాఠానం పటివిజ్ఝతీతి హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో విహారసమాపత్తియో పరిపూరేతీతి హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతీతి హాసపఞ్ఞా. సతిపట్ఠానే భావేతి సమ్మప్పధానే… ఇద్ధిపాదే… ఇన్ద్రియాని… బలాని… బోజ్ఝఙ్గే… అరియమగ్గం భావేతీతి హాసపఞ్ఞా, హాసబహులో సామఞ్ఞఫలాని సచ్ఛికరోతీతి హాసపఞ్ఞా, అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతీతి హాసపఞ్ఞా, హాసబహులో పరమత్థం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతీతి హాసపఞ్ఞా.

కతమా జవనపఞ్ఞా? యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం అనిచ్చతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. దుక్ఖతో, అనత్తతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. యా కాచి వేదనా…పే… యా కాచి సఞ్ఞా… యే కేచి సఙ్ఖారా… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం…పే… యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం విఞ్ఞాణం అనిచ్చతో… దుక్ఖతో… అనత్తతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. చక్ఖుం…పే… జరామరణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చతో… దుక్ఖతో… అనత్తతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా.

రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం ఖయట్ఠేన, దుక్ఖం భయట్ఠేన, అనత్తా అసారకట్ఠేనాతి తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా రూపనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం… చక్ఖుం…పే… జరామరణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం ఖయట్ఠేన, దుక్ఖం భయట్ఠేన, అనత్తా అసారకట్ఠేనాతి తులయిత్వా…పే… విభూతం కత్వా జరామరణనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా.

రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మన్తి తులయిత్వా…పే… విభూతం కత్వా రూపనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. వేదనా…పే… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం… చక్ఖుం…పే… జరామరణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం…పే… నిరోధధమ్మన్తి తులయిత్వా…పే… విభూతం కత్వా జరామరణనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా.

కతమా తిక్ఖపఞ్ఞా? ఖిప్పం కిలేసే ఛిన్దతీతి తిక్ఖపఞ్ఞా. ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి. ఉప్పన్నం బ్యాపాదవితక్కం… ఉప్పన్నం విహింసావితక్కం… ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే… ఉప్పన్నం రాగం… ఉప్పన్నం దోసం… మోహం… కోధం… ఉపనాహం… మక్ఖం… పళాసం… ఇస్సం… మచ్ఛరియం… మాయం… సాఠేయ్యం… థమ్భం… సారమ్భం… మానం… అతిమానం… మదం… పమాదం… సబ్బే కిలేసే… సబ్బే దుచ్చరితే… సబ్బే అభిసఙ్ఖారే… సబ్బే భవగామికమ్మే నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతీతి తిక్ఖపఞ్ఞా. ఏకమ్హి ఆసనే చత్తారో అరియమగ్గా, చత్తారి చ సామఞ్ఞఫలాని, చతస్సో చ పటిసమ్భిదాయో, ఛ అభిఞ్ఞాయో అధిగతా హోన్తి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయాతి తిక్ఖపఞ్ఞా.

కతమా నిబ్బేధికపఞ్ఞా? ఇధేకచ్చో సబ్బసఙ్ఖారేసు ఉబ్బేగబహులో హోతి ఉత్తాసబహులో ఉక్కణ్ఠనబహులో అరతిబహులో అనభిరతిబహులో బహిముఖో న రమతి సబ్బసఙ్ఖారేసు, అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అపదాలితపుబ్బం లోభక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి నిబ్బేధికపఞ్ఞా. అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అపదాలితపుబ్బం దోసక్ఖన్ధం…పే… మోహక్ఖన్ధం… కోధం… ఉపనాహం…పే… సబ్బే భవగామికమ్మే నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి నిబ్బేధికపఞ్ఞా.

౨౮. స సబ్బధమ్మేసు విసేనిభూతో, యం కిఞ్చి దిట్ఠం వ సుతం ముతం వాతి సో భూరిపఞ్ఞో ఖీణాసవో యం కిఞ్చి దిట్ఠం వా సుతం వా ముతం వా తేసు సబ్బధమ్మేసు మారసేనం వినాసేత్వా ఠితభావేన విసేనిభూతో. తమేవ దస్సిన్తి తం ఏవ విసుద్ధదస్సిం. వివటం చరన్తన్తి తణ్హాఛదనాదివిగమేన వివటం హుత్వా చరన్తం. కేనీధ లోకస్మి వికప్పయేయ్యాతి కేన ఇధ లోకే తణ్హాకప్పేన వా దిట్ఠికప్పేన వా కోచి వికప్పేయ్య, తేసం వా పహీనత్తా రాగాదినా పుబ్బే వుత్తేనాతి.

కామా తే పఠమా సేనాతిఆదీసు చతూసు గాథాసు అయమత్థో – యస్మా ఆదితోవ అగారియభూతే సత్తే వత్థుకామేసు కిలేసకామా మోహయన్తి, తే అభిభుయ్య అనగారియభావం ఉపగతానం పన్తేసు వా సేనాసనేసు, అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేసు వా అధికుసలేసు ధమ్మేసు అరతి ఉప్పజ్జతి. వుత్తఞ్చేతం – ‘‘పబ్బజితేన ఖో, ఆవుసో, అభిరతి దుక్కరా’’తి (సం. ని. ౪.౩౩౧). తతో తే పరపటిబద్ధజీవికత్తా ఖుప్పిపాసా బాధేతి, తాయ బాధితానం పరియేసనతణ్హా చిత్తం కిలమయతి, అథ నేసం కిలన్తచిత్తానం థినమిద్ధం ఓక్కమతి తతో విసేసమనధిగచ్ఛన్తానం దురభిసమ్భవేసు అరఞ్ఞవనపత్థేసు సేనాసనేసు విహరతం ఉత్రాససఞ్ఞితా భీరు జాయతి, తేసం ఉస్సఙ్కితపరిసఙ్కితానం దీఘరత్తం వివేకరసమనస్సాదయమానానం విహరతం ‘‘న సియా ను ఖో ఏస మగ్గో’’తి పటిపత్తియం విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, తం వినోదేత్వా విహరతం అప్పమత్తకేన విసేసాధిగమేన మానమక్ఖథమ్భా జాయన్తి, తేపి వినోదేత్వా విహరతం తతో అధికతరం విసేసాధిగమం నిస్సాయ లాభసక్కారసిలోకా ఉప్పజ్జన్తి, లాభాదిముచ్ఛితా ధమ్మపటిరూపకాని పకాసేన్తా మిచ్ఛాయసం అధిగన్త్వా తత్థ ఠితా జాతిఆదీహి అత్తానం ఉక్కంసేన్తి, పరం వమ్భేన్తి. తస్మా కామాదీనం పఠమసేనాదిభావో వేదితబ్బో.

ఏవమేతం దసవిధం సేనం ఉద్దిసిత్వా యస్మా సా కణ్హధమ్మసమన్నాగతత్తా కణ్హస్స నముచినో ఉపకారాయ సంవత్తతి, తస్మా నం ‘‘తవ సేనా’’తి నిద్దిసన్తో ఆహ – ‘‘ఏసా నముచి తే సేనా, కణ్హస్సాభిప్పహారినీ’’తి. తత్థ అభిప్పహారినీతి సమణబ్రాహ్మణానం ఘాతినీ నిప్పోథినీ, అన్తరాయకరీతి అత్థో. న నం అసూరో జినాతి, జేత్వావ లభతే సుఖన్తి ఏవం తవ సేనం అసూరో కాయే చ జీవితే చ సాపేక్ఖో పురిసో న జినాతి, సూరో పన జినాతి, జేత్వావ మగ్గసుఖం ఫలసుఖఞ్చ అధిగచ్ఛతి.

యతో చతూహి అరియమగ్గేహీతి యదా చతూహి నిద్దోసనిబ్బానమగ్గనసఙ్ఖాతేహి మగ్గేహి. మారసేనాతి మారస్స సేనా వచనకరా కిలేసా. పటిసేనికరాతి పటిపక్ఖకరా. జితా చాతి పరాజయమానా హనితా చ. పరాజితా చాతి నిగ్గహితా చ. భగ్గాతి భిన్నా. విప్పలుగ్గాతి చుణ్ణవిచుణ్ణా. పరమ్ముఖాతి విముఖభావం పాపితా. విసేనిభూతోతి నిక్కిలేసో హుత్వా ఠితో.

వోదాతదస్సిన్తి బ్యవదాతదస్సిం. తాని ఛదనానీతి ఏతాని తణ్హాదికిలేసఛదనాని. వివటానీతి పాకటీకతాని. విద్ధంసితానీతి ఠితట్ఠానతో అపహతాని. ఉగ్ఘాటితానీతి ఉప్పాటితాని. సముగ్ఘాటితానీతి విసేసేన ఉప్పాటితాని.

౨౯. న కప్పయన్తీతి గాథాయ సమ్బన్ధో అత్థో చ – కిఞ్చ భియ్యో? తే హి తాదిసా సన్తో ద్విన్నం కప్పానం పురేక్ఖారానఞ్చ కేనచి న కప్పయన్తి, న పురేక్ఖరోన్తి. పరమత్థం అచ్చన్తసుద్ధిం అధిగతత్తా అనచ్చన్తసుద్ధింయేవ అకిరియసస్సతదిట్ఠిం ‘‘అచ్చన్తసుద్ధీ’’తి న తే వదన్తి. ఆదానగన్థం గతితం విసజ్జాతి చతుబ్బిధమ్పి రూపాదీనం ఆదాయకత్తా ఆదానగన్థం అత్తనో చిత్తసన్తానే గథితం బద్ధం అరియమగ్గసత్థేన విస్సజ్జ ఛిన్దిత్వా. సేసం పాకటమేవ.

అచ్చన్తసుద్ధిన్తి అచ్చన్తం పరమత్థం సుద్ధిం. సంసారసుద్ధిన్తి సంసారతో సుద్ధిం. అకిరియదిట్ఠిన్తి కరోతో న కరీయతి పాపన్తి అకిరియదిట్ఠిం. సస్సతవాదన్తి ‘‘నిచ్చో ధువో సస్సతో’’తి వచనం. న వదన్తి న కథేన్తి.

గన్థాతి నామకాయం గన్థేన్తి, చుతిపటిసన్ధివసేన వట్టస్మిం ఘటేన్తీతి గన్థా. అభిజ్ఝా చ సా నామకాయఘటనవసేన గన్థో చాతి అభిజ్ఝాకాయగన్థో. హితసుఖం బ్యాపాదయతీతి బ్యాపాదో. బ్యాపాదో చ సో వుత్తనయేన గన్థో చాతి బ్యాపాదో కాయగన్థో. సీలబ్బతపరామాసోతి ‘‘ఇతో బహిద్ధా సమణబ్రాహ్మణానం సీలేన సుద్ధి వతేన సుద్ధీ’’తి (ధ. స. ౧౧౪౩, ౧౨౨౨) పరతో ఆమాసో. ఇదంసచ్చాభినివేసోతి సబ్బఞ్ఞుభాసితమ్పి పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తి (ధ. స. ౧౧౪౪) ఇమినా ఆకారేన అభినివేసో ఇదంసచ్చాభినివేసో. అత్తనో దిట్ఠియా రాగోతి అత్తనా అభినివిసిత్వా గహితాయ దిట్ఠియా ఛన్దరాగో. పరవాదేసు ఆఘాతోతి పరస్స వచనేసు కోపో. అప్పచ్చయోతి అతుట్ఠాకారో. అత్తనో సీలం వాతి అత్తనా సమాదిన్నం గోసీలాదిసీలం వా. అత్తనో దిట్ఠీతి అత్తనా గహితా పరామట్ఠా దిట్ఠి. తేహి గన్థేహీతి ఏతేహి వుత్తేహి నామకాయఘటనేహి. రూపం ఆదియన్తీతి చతుసముట్ఠానికం రూపారమ్మణం ఆదియన్తి గణ్హన్తి. ఉపాదియన్తీతి ఉపగన్త్వా గణ్హన్తి తణ్హాగహణేన. పరామసన్తి దిట్ఠిగహణేన. అభినివిసన్తి మానగహణేన. వట్టన్తి తేభూమకవట్టం. గన్థేతి బన్ధనే.

వోసజ్జిత్వా వాతి సమ్మా విస్సజ్జిత్వా వా. గథితేతి బన్ధనే. గన్థితేతి గన్థనేన గన్థితే. విబన్ధేతి విసేసేన బన్ధే. ఆబన్ధేతి అనేకవిధేన బన్ధే. పలిబుద్ధేతి అముఞ్చితే. బన్ధనే పోటయిత్వాతి తణ్హామానదిట్ఠిబన్ధనాని పప్పోటయిత్వా. విసజ్జాతి చజిత్వా.

ఇమే పన చత్తారో గన్థే కిలేసపటిపాటియాపి ఆహరితుం వట్టతి, మగ్గపటిపాటియాపి – కిలేసపటిపాటియా అభిజ్ఝాకాయగన్థో అరహత్తమగ్గేన పహీయతి, బ్యాపాదో కాయగన్థో అనాగామిమగ్గేన, సీలబ్బతపరామాసో కాయగన్థో ఇదంసచ్చాభినివేసో కాయగన్థో సోతాపత్తిమగ్గేన. మగ్గపటిపాటియా సీలబ్బతపరామాసో కాయగన్థో ఇదంసచ్చాభినివేసో కాయగన్థో సోతాపత్తిమగ్గేన, బ్యాపాదో కాయగన్థో అనాగామిమగ్గేన, అభిజ్ఝాకాయగన్థో అరహత్తమగ్గేనాతి. ఏతే చత్తారో గన్థా యస్స సంవిజ్జన్తి, తం చుతిపటిసన్ధివసేన వట్టస్మిం గన్థేన్తి ఘటేన్తీతి గన్థా. తే చతుప్పభేదా అభిజ్ఝాయన్తి ఏతాయ, సయం వా అభిజ్ఝాయతి, అభిజ్ఝాయనమత్తమేవ వా ఏసాతి అభిజ్ఝా. లోభోయేవ నామకాయం గన్థేతి చుతిపటిసన్ధివసేన వట్టస్మిం ఘటేతీతి కాయగన్థో. బ్యాపజ్జతి తేన చిత్తం పూతిభావం గచ్ఛతి, బ్యాపాదయతి వా వినయాచారరూపసమ్పత్తిహితసుఖాదీనీతి బ్యాపాదో. ‘‘ఇతో బహిద్ధా సమణబ్రాహ్మణానం సీలేన సుద్ధి వతేన సుద్ధీ’’తి పరామసనం సీలబ్బతపరామాసో, సబ్బఞ్ఞుభాసితమ్పి పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తిఆదినా ఆకారేన అభినివిసతీతి ఇదంసచ్చాభినివేసో. యథా వయ్హం వాతిఆదిం వయ్హాదివిసఙ్ఖరణం గన్థానం వియోగకరణే ఉపమం దస్సేన్తో ఆహ.

న జనేన్తీతి న ఉప్పాదేన్తి. న సఞ్జనేన్తీతి న నిబ్బత్తేన్తి. నాభినిబ్బత్తేన్తీతి ఉపసగ్గవసేన పదం వడ్ఢితం. న సఞ్జనేన్తీతి ఉప్పాదక్ఖణం. న నిబ్బత్తేన్తి నాభినిబ్బత్తేన్తీతి పవత్తిక్ఖణం సన్ధాయ వుత్తం.

౩౦. సీమాతిగోతి గాథా ఏకపుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ వుత్తా. పుబ్బసదిసో ఏవ పనస్సా సమ్బన్ధో, సో ఏవం అత్థవణ్ణనాయ సద్ధిం వేదితబ్బో – కిఞ్చ భియ్యో? సో ఈదిసో భూరిపఞ్ఞో చతున్నం కిలేససీమానం అతీతత్తా సీమాతిగో, బాహితపాపత్తా చ బ్రాహ్మణో, ఇత్థమ్భూతస్స చ తస్స నత్థి, పరచిత్తపుబ్బేనివాసఞాణేహి ఞత్వా వా మంసదిబ్బచక్ఖూహి దిస్వా వా కిఞ్చి సముగ్గహీతం, అభినివిట్ఠన్తి వుత్తం హోతి. సో చ కామరాగాభావతో న రాగరాగీ రూపారూపరాగాభావతో న విరాగరత్తో, యతో ఏవంవిధస్స తస్స ‘‘ఇదం పరమ’’న్తి కిఞ్చి ఇధ ఉగ్గహీతం నత్థీతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి.

చతస్సో సీమాయోతి చత్తారో పరిచ్ఛేదా. దిట్ఠానుసయోతి దిట్ఠి చ సా అప్పహీనట్ఠేన అనుసయో చాతి దిట్ఠానుసయో. విచికిచ్ఛానుసయాదీసుపి ఏసేవ నయో. కేనట్ఠేన అనుసయా? అనుసయనట్ఠేన. కో ఏస అనుసయట్ఠో నామాతి? అప్పహీనట్ఠో. ఏతే హి అప్పహీనట్ఠేన తస్స తస్స సన్తానే అనుసేన్తి నామ, తస్మా ‘‘అనుసయా’’తి వుచ్చన్తి. అనుసేన్తీతి అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. అథాపి సియా – అనుసయట్ఠో నామ అప్పహీనాకారో, అప్పహీనాకారో చ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వత్తుం న యుజ్జతి, తస్మా న అనుసయా ఉప్పజ్జన్తీతి. తత్రిదం పటివచనం – అప్పహీనాకారో అనుసయో, అనుసయోతి పన అప్పహీనట్ఠేన థామగతా కిలేసా వుచ్చన్తి. సో చిత్తసమ్పయుత్తో సారమ్మణో సప్పచ్చయట్ఠేన సహేతుకో ఏకన్తాకుసలో అతీతోపి హోతి అనాగతోపి పచ్చుప్పన్నోపి, తస్మా ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వత్తుం యుజ్జతి.

తత్రిదం పమాణం – పటిసమ్భిదాయం తావ అభిసమయకథాయం (పటి. మ. ౩.౨౧) ‘‘పచ్చుప్పన్నే కిలేసే పజహతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా అనుసయానం పచ్చుప్పన్నభావస్స అత్థితాయ ‘‘థామగతో అనుసయం పజహతీ’’తి వుత్తం. ధమ్మసఙ్గణియం మోహస్స పదభాజనే (ధ. స. ౩౯౦) ‘‘అవిజ్జానుసయో అవిజ్జాపరియుట్ఠానం, అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం, అయం తస్మిం సమయే మోహో హోతీ’’తి అకుసలచిత్తేన సద్ధిం అవిజ్జానుసయస్స ఉప్పన్నభావో వుత్తో. కథావత్థుస్మిం ‘‘అనుసయా అబ్యాకతా అనుసయా అహేతుకా అనుసయా చిత్తవిప్పయుత్తా’’తి (కథా. ౬౦౫) సబ్బే వాదా పటిసేధితా. అనుసయయమకే సత్తన్నం మహావారానం అఞ్ఞతరస్మిం ఉప్పజ్జనవారే ‘‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆది వుత్తం. తస్మా ‘‘అనుసేన్తీతి అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి యం వుత్తం, తం ఇమినా తన్తిప్పమాణేన సువుత్తన్తి వేదితబ్బం. యమ్పి ‘‘చిత్తసమ్పయుత్తో సారమ్మణో’’తిఆది వుత్తం, తమ్పి సువుత్తమేవ. అనుసయో హి నామేస పరినిప్ఫన్నో చిత్తసమ్పయుత్తో అకుసలధమ్మోతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.

తత్థ దిట్ఠానుసయో చతూసు దిట్ఠిసమ్పయుత్తేసు, విచికిచ్ఛానుసయో విచికిచ్ఛాసహగతే, అవిజ్జానుసయో ద్వాదససు అకుసలచిత్తేసు సహజాతవసేన ఆరమ్మణవసేన చ; తయోపి అవసేసతేభూమకధమ్మేసు ఆరమ్మణవసేన దిట్ఠివిచికిచ్ఛామోహా. కామరాగానుసయో చేత్థ లోభసహగతచిత్తేసు సహజాతవసేన ఆరమ్మణవసేన చ, మనాపేసు అవసేసకామావచరధమ్మేసు ఆరమ్మణవసేన ఉప్పజ్జమానో లోభో. పటిఘానుసయో దోమనస్ససహగతచిత్తేసు సహజాతవసేన ఆరమ్మణవసేన చ, అమనాపేసు అవసేసకామావచరధమ్మేసు ఆరమ్మణవసేనేవ ఉప్పజ్జమానో దోసో. మానానుసయో దిట్ఠివిప్పయుత్తలోభసహగతచిత్తేసు సహజాతవసేన ఆరమ్మణవసేన చ, దుక్ఖవేదనావజ్జేసు అవసేసకామావచరధమ్మేసు రూపారూపావచరధమ్మేసు చ ఆరమ్మణవసేనేవ ఉప్పజ్జమానో మానో. భవరాగానుసయో చతూసు దిట్ఠివిప్పయుత్తేసు ఉప్పజ్జమానోపి సహజాతవసేన వుత్తో. ఆరమ్మణవసేనేవ పన రూపారూపావచరధమ్మేసు ఉప్పజ్జమానో లోభో వుత్తో.

తత్థ దిట్ఠానుసయోతి ద్వాసట్ఠివిధా దిట్ఠి. విచికిచ్ఛానుసయోతి అట్ఠవత్థుకా విచికిచ్ఛా. తదేకట్ఠా చ కిలేసాతి సహజేకట్ఠవసేన దిట్ఠియా విచికిచ్ఛాయ, సహజేకట్ఠవసేన ఏకతో ఠితా. మానానుసయోతి నవవిధమానో. పరమత్థఞాణేన వా ఞత్వాతి పరేసం చిత్తాచారజాననపఞ్ఞాయ జానిత్వా, చేతోపరియఞాణేన జానిత్వాతి వుత్తం హోతి. పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన వాతి అతీతే నివుట్ఠక్ఖన్ధానుస్సరణఞాణేన జానిత్వా. మంసచక్ఖునా వాతి పకతిచక్ఖునా. దిబ్బచక్ఖునా వాతి దిబ్బసదిసేన దిబ్బవిహారసన్నిస్సితేన వా దిబ్బచక్ఖునా పస్సిత్వా. రాగరత్తాతి రాగేన రఞ్జితా. యే పఞ్చసు కామగుణేసూతి యే పఞ్చసు రూపాదివత్థుకామకోట్ఠాసేసు. విరాగరత్తాతి విరాగసఙ్ఖాతాసు రూపారూపసమాపత్తీసు అతిరత్తా అల్లీనా. యతో కామరాగో చాతి యదా కామభవే రాగో చ. రూపారూపరాగేసుపి ఏసేవ నయో.

సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ మహానిద్దేసట్ఠకథాయ

సుద్ధట్ఠకసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.