౩. దుట్ఠట్ఠకసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా

౧౫. దుట్ఠట్ఠకే పఠమగాథాయం తావ తత్థ వదన్తీతి భగవన్తం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ ఉపవదన్తి. దుట్ఠమనాపి ఏకే, అథోపి వే సచ్చమనాతి ఏకచ్చే దుట్ఠచిత్తా, ఏకచ్చే తథసఞ్ఞినోపి హుత్వా తిత్థియా తుట్ఠచిత్తా, యే తేసం సుత్వా సద్దహింసు, తే సచ్చమనాతి అధిప్పాయో. వాదఞ్చ జాతన్తి ఏతం అక్కోసవాదం ఉప్పన్నం. ముని నో ఉపేతీతి అకారకతాయ చ అకుప్పనతాయ చ బుద్ధముని న ఉపేతి. తస్మా మునీ నత్థి ఖిలో కుహిఞ్చీతి తేన కారణేన అయం ముని, రాగాదిఖిలేహి నత్థి ఖిలో కుహిఞ్చీతి వేదితబ్బో.

దుట్ఠమనాతి ఉప్పన్నేహి దోసేహి దూసితచిత్తా. విరుద్ధమనాతి తేహి కిలేసేహి కుసలస్స ద్వారం అదత్వా ఆవరితచిత్తా. పటివిరుద్ధమనాతి ఉపసగ్గవసేన పదం వడ్ఢితం. ఆహతమనాతి పటిఘేన ఆహతం చిత్తం ఏతేసన్తి ఆహతమనా. పచ్చాహతమనాతి ఉపసగ్గవసేనేవ. ఆఘాతితమనాతి విహింసావసేన ఆఘాతితం మనం ఏతేసన్తి ఆఘాతితమనా. పచ్చాఘాతితమనాతి ఉపసగ్గవసేనేవ. అథ వా ‘‘కోధవసేన దుట్ఠమనా, ఉపనాహవసేన పదుట్ఠమనా, మక్ఖవసేన విరుద్ధమనా, పళాసవసేన పటివిరుద్ధమనా, దోసవసేన ఆహతపచ్చాహతమనా, బ్యాపాదవసేన ఆఘాతితపచ్చాఘాతితమనా. పచ్చయానం అలాభేన దుట్ఠమనా పదుట్ఠమనా, అయసేన విరుద్ధమనా పటివిరుద్ధమనా, గరహేన ఆహతపచ్చాహతమనా, దుక్ఖవేదనాసమఙ్గీభావేన ఆఘాతితపచ్చాఘాతితమనా’’తి ఏవమాదినా నయేన ఏకే వణ్ణయన్తి. ఉపవదన్తీతి గరహం ఉప్పాదేన్తి. అభూతేనాతి అసంవిజ్జమానేన.

సద్దహన్తాతి పసాదవసేన సద్ధం ఉప్పాదేన్తా. ఓకప్పేన్తాతి గుణవసేన ఓతరిత్వా అవకప్పయన్తా. అధిముచ్చన్తాతి సమ్పసాదనవసేన సన్నిట్ఠానం కత్వా తేసం కథం అధివాసేన్తా. సచ్చమనాతి తచ్ఛమనా. సచ్చసఞ్ఞినోతి తచ్ఛసఞ్ఞినో. తథమనాతి అవిపరీతమనా. భూతమనాతి భూతత్థమనా. యాథావమనాతి నిచ్చలమనా. అవిపరీతమనాతి నిచ్ఛయమనా. తత్థ ‘‘సచ్చమనా సచ్చసఞ్ఞినో’’తి సచ్చవాదిగుణం, ‘‘తథమనా తథసఞ్ఞినో’’తి సచ్చసద్ధాగుణం, ‘‘భూతమనా భూతసఞ్ఞినో’’తి ఠితగుణం, ‘‘యాథావమనా యాథావసఞ్ఞినో’’తి పచ్చయికగుణం, ‘‘అవిపరీతమనా అవిపరీతసఞ్ఞినో’’తి అవిసంవాదగుణం కథితన్తి ఞాతబ్బం.

పరతోఘోసోతి అఞ్ఞేసం సన్తికా ఉప్పన్నసద్దో. అక్కోసోతి జాతిఆదీసు దససు అక్కోసేసు అఞ్ఞతరో. యో వాదం ఉపేతీతి యో పుగ్గలో ఉపవాదం ఉపగచ్ఛతి. కారకో వాతి కతదోసో వా. కారకతాయాతి దోసస్స కతభావేన వుచ్చమానోతి కథియమానో. ఉపవదియమానోతి దోసం ఉపవజ్జమానో. కుప్పతీతి కోపం కరోతి.

ఖీలజాతతాపి నత్థీతి చిత్తబన్ధభావచిత్తకచవరభావసఙ్ఖాతం పటిఘఖిలం జాతం అస్సాతి ఖిలజాతో, తస్స భావో ఖిలజాతతా, తాపి నత్థి న సన్తి. పఞ్చపి చేతోఖిలాతి కామే అవీతరాగో, కాయే అవీతరాగో, రూపే అవీతరాగో, యావదత్థం ఉదరావదేహకం భుఞ్జిత్వా సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తో విహరతి, అఞ్ఞతరం దేవనికాయం పణిధాయ బ్రహ్మచరియం చరతి ‘‘ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా తపేన వా బ్రహ్మచరియేన వా దేవో వా భవిస్సామి, దేవఞ్ఞతరో వా’’తి (మ. ని. ౧.౧౮౬) ఏవరూపా పఞ్చపి చిత్తస్స బన్ధభావకచవరభావసఙ్ఖాతా చేతోఖిలా నత్థి.

౧౬. ఇమఞ్చ గాథం వత్వా భగవా ఆనన్దత్థేరం పుచ్ఛి – ‘‘ఏవం ఖుంసేత్వా వమ్భేత్వా వుచ్చమానా భిక్ఖూ, ఆనన్ద, కిం వదన్తీ’’తి, ‘‘న కిఞ్చి భగవా’’తి. ‘‘న, ఆనన్ద, ‘అహం సీలవా’తి సబ్బత్థ తుణ్హీ భవితబ్బం. లోకే హి నాభాసమానం జానన్తి, మిస్సం బాలేహి పణ్డిత’’న్తి (సం. ని. ౨.౨౪౧) వత్వా ‘‘భిక్ఖూ, ఆనన్ద, తే మనుస్సే ఏవం పటిచోదేన్తూ’’తి ధమ్మదేసనత్థాయ ‘‘అభూతవాదీ నిరయం ఉపేతీ’’తి (ధ. ప. ౩౦౬; ఉదా. ౩౮; ఇతివు. ౪౮; సు. ని. ౬౬౬) ఇమం గాథం అభాసి. థేరో తం ఉగ్గహేత్వా భిక్ఖూ ఆహ – ‘‘మనుస్సా తుమ్హేహి ఇమాయ గాథాయ పటిచోదేతబ్బా’’తి. భిక్ఖూ తథా అకంసు. పణ్డితమనుస్సా తుణ్హీ అహేసుం. రాజాపి రాజపురిసే సబ్బత్థ పేసేత్వా యేసం ధుత్తానం లఞ్జం దత్వా తిత్థియా తం మారాపేసుం, తే గహేత్వా నిగ్గయ్హ తం పవత్తిం ఞత్వా తిత్థియే పరిభాసి. మనుస్సాపి తిత్థియే దిస్వా లేడ్డునా హనన్తి, పంసునా ఓకిరన్తి ‘‘భగవతో అయసం ఉప్పాదేసు’’న్తి. ఆనన్దత్థేరో తం దిస్వా భగవతో ఆరోచేసి, భగవా థేరస్స ఇమం గాథమభాసి ‘‘సకఞ్హి దిట్ఠిం…పే… వదేయ్యా’’తి.

తస్స అత్థో – యాయం దిట్ఠి తిత్థియజనస్స ‘‘సున్దరిం మారేత్వా సమణానం సక్యపుత్తియానం అవణ్ణం పకాసేత్వా ఏతేనుపాయేన లద్ధం సక్కారం సాదియిస్సామా’’తి సో తం దిట్ఠిం కథం అతిక్కమేయ్య? అథ ఖో సో అయసో తమేవ తిత్థియజనం పచ్చాగతో తం దిట్ఠిం అచ్చేతుం అసక్కోన్తం. యో వా సస్సతాదివాదీ, సోపి సకం దిట్ఠిం కథమచ్చయేయ్య, తేన దిట్ఠిఛన్దేన అనునీతో తాయ చ దిట్ఠిరుచియా నివిట్ఠో, అపి చ ఖో పన సయం సమత్తాని పకుబ్బమానో అత్తనావ పరిపుణ్ణాని తాని దిట్ఠిగతాని కరోన్తో యథా జానేయ్య, తథేవ వదేయ్యాతి.

అవణ్ణం పకాసయిత్వాతి అగుణం పాకటం కత్వా. సక్కారన్తి చతున్నం పచ్చయానం సక్కచ్చకరణం. సమ్మానన్తి చిత్తేన బహుమాననం. పచ్చాహరిస్సామాతి ఏతం లాభాదిం నిబ్బత్తేస్సామ. ఏవందిట్ఠికాతి ఏవంలద్ధికా. యథా తం ‘‘లాభాదిం నిబ్బత్తేస్సామా’’తి ఏవం అయం లద్ధి తేసం అత్థి, తథా ‘‘అత్థి మే వుత్తప్పకారో ధమ్మో’’తి ఏతేసం ఖమతి చేవ రుచ్చతి చ, ఏవంసభావమేవ వా తేసం చిత్తం ‘‘అత్థి మే చిత్త’’న్తి. తదా తేసం దిట్ఠి వా, దిట్ఠియా సహ ఖన్తి వా, దిట్ఠిఖన్తీహి సద్ధిం రుచి వా, దిట్ఠిఖన్తిరుచీహి సద్ధిం లద్ధి వా, దిట్ఠిఖన్తిరుచిలద్ధీహి సద్ధిం అజ్ఝాసయో వా, దిట్ఠిఖన్తిరుచిలద్ధిఅజ్ఝాసయేహి సద్ధిం అధిప్పాయో వా హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఏవందిట్ఠికా…పే… ఏవంఅధిప్పాయా’’తి ఆహ. సకం దిట్ఠిన్తి అత్తనో దస్సనం. సకం ఖన్తిన్తి అత్తనో సహనం. సకం రుచిన్తి అత్తనో రుచిం. సకం లద్ధిన్తి అత్తనో లద్ధిం. సకం అజ్ఝాసయన్తి అత్తనో అజ్ఝాసయం. సకం అధిప్పాయన్తి అత్తనో భావం. అతిక్కమితున్తి సమతిక్కమితుం. అథ ఖో స్వేవ అయసోతి సో ఏవ అయసో ఏకంసేన. తే పచ్చాగతోతి తేసం పతిఆగతో. తేతి సామిఅత్థే ఉపయోగవచనం.

అథ వాతి అత్థన్తరదస్సనం. సస్సతోతి నిచ్చో ధువో. లోకోతి అత్తభావో. ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞన్తి ఇదం ఏవ తచ్ఛం తథం, అఞ్ఞం తుచ్ఛం. సమత్తాతి సమ్పుణ్ణా. సమాదిన్నాతి సమ్మా ఆదిన్నా. గహితాతి ఉపగన్త్వా గహితా.

పరామట్ఠాతి సబ్బాకారేన పరామసిత్వా గహితా. అభినివిట్ఠాతి విసేసేన లద్ధప్పతిట్ఠా. అసస్సతోతి వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బో.

అన్తవాతి సఅన్తో. అనన్తవాతి వుద్ధిఅనన్తవా. తం జీవన్తి సో జీవో, లిఙ్గవిపల్లాసో కతో. జీవోతి చ అత్తాయేవ. తథాగతోతి సత్తో, ‘‘అరహ’’న్తి ఏకే. పరం మరణాతి మరణతో ఉద్ధం, పరలోకేతి అత్థో. న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి మరణతో ఉద్ధం న హోతి. హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతి మరణతో ఉద్ధం హోతి చ న హోతి చ. నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి ఉచ్ఛేదవసేన నేవ హోతి, తక్కికవసేన న న హోతి.

సకాయ దిట్ఠియాతిఆదయో కరణవచనం. అల్లీనోతి ఏకీభూతో.

సయం సమత్తం కరోతీతి అత్తనా ఊనభావం మోచేత్వా సమ్మా అత్తం సమత్తం కరోతి. పరిపుణ్ణన్తి అతిరేకదోసం మోచేత్వా సమ్పుణ్ణం. అనోమన్తి హీనదోసం మోచేత్వా అలామకం. అగ్గన్తి ఆదిం. సేట్ఠన్తి పధానం నిద్దోసం. విసేసన్తి జేట్ఠకం. పామోక్ఖన్తి అధికం. ఉత్తమన్తి విసేసం న హేట్ఠిమం. పవరం కరోతీతి అతిరేకేన ఉత్తమం కరోతి. అథ వా ‘‘ఆసయదోసమోచనేన అగ్గం, సంకిలేసదోసమోచనేన సేట్ఠం, ఉపక్కిలేసదోసమోచనేన విసేసం, పమత్తదోసమోచనేన పామోక్ఖం, మజ్ఝిమదోసమోచనేన ఉత్తమం, ఉత్తమమజ్ఝిమదోసమోచనేన పవరం కరోతీ’’తి ఏవమేకే వణ్ణయన్తి. అయం సత్థా సబ్బఞ్ఞూతి అయం అమ్హాకం సత్థా సబ్బజాననవసేన సబ్బఞ్ఞూ. అయం ధమ్మో స్వాక్ఖాతోతి అయం అమ్హాకం ధమ్మో సుట్ఠు అక్ఖాతో. అయం గణో సుప్పటిపన్నోతి అయం అమ్హాకం గణో సుట్ఠు పటిపన్నో. అయం దిట్ఠి భద్దికాతి అయం అమ్హాకం లద్ధి సున్దరా. అయం పటిపదా సుపఞ్ఞత్తాతి అయం అమ్హాకం పుబ్బభాగా అత్తన్త పాదిపటిపదా సుట్ఠు పఞ్ఞత్తా. అయం మగ్గో నియ్యానికోతి అయం అమ్హాకం నియ్యామోక్కన్తికో మగ్గో నియ్యానికోతి సయం సమత్తం కరోతి.

కథేయ్య ‘‘సస్సతో లోకో’’తి. భణేయ్య ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి. దీపేయ్య ‘‘అన్తవా లోకో’’తి. వోహరేయ్య నానావిధేన గణ్హాపేయ్య ‘‘హోతి చ న చ హోతీ’’తి.

౧౭. అథ రాజా సత్తాహచ్చయేన తం కుణపం ఛడ్డాపేత్వా సాయన్హసమయం విహారం గన్త్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఆహ – ‘‘నను, భన్తే, ఈదిసే అయసే ఉప్పన్నే మయ్హమ్పి ఆరోచేతబ్బం సియా’’తి? ఏవం వుత్తే భగవా ‘‘న, మహారాజ, ‘అహం సీలవా గుణసమ్పన్నో’తి పరేసం ఆరోచేతుం అరియానం పటిరూప’’న్తి వత్వా తస్సా అట్ఠుప్పత్తియా ‘‘యో అత్తనో సీలవతానీతి అవసేసగాథాయో అభాసి.

తత్థ సీలవతానీతి పాతిమోక్ఖాదీని సీలాని, ఆరఞ్ఞికాదీని ధుతఙ్గవతాని చ. అనానుపుట్ఠోతి అపుచ్ఛితో. పావాతి వదతి. అనరియధమ్మం కుసలా తమాహు, యో ఆతుమానం సయమేవ పావాతి యో ఏవం అత్తానం సయమేవ వదతి, తస్స తం వాదం ‘‘అనరియధమ్మో ఏసో’’తి కుసలా ఏవం కథేన్తి.

అత్థి సీలఞ్చేవ వతఞ్చాతి సీలనట్ఠేన సీలఞ్చేవ అత్థి, సమాదానట్ఠేన వతఞ్చ అత్థి, వతం న సీలన్తి వుత్తత్థేన వతం అత్థి, తం న సీలం. కతమన్తి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. ఇధ భిక్ఖు సీలవాతిఆదయో వుత్తనయా ఏవ. సంవరట్ఠేనాతి సంవరణట్ఠేన, వీతిక్కమద్వారం పిదహనట్ఠేన. సమాదానట్ఠేనాతి తం తం సిక్ఖాపదం సమ్మా ఆదానట్ఠేన. ఆరఞ్ఞికఙ్గన్తి అరఞ్ఞే నివాసో సీలం అస్సాతి ఆరఞ్ఞికో, తస్స అఙ్గం ఆరఞ్ఞికఙ్గం. పిణ్డపాతికఙ్గన్తి భిక్ఖాసఙ్ఖాతానం పరఆమిసపిణ్డానం పాతో పిణ్డపాతో, పరేహి దిన్నానం పిణ్డానం పత్తే నిపతనన్తి వుత్తం హోతి. తం పిణ్డపాతం ఉఞ్ఛతి తం తం కులం ఉపసఙ్కమన్తో గవేసతీతి పిణ్డపాతికో, పిణ్డాయ వా పతితుం వతమేతస్సాతి పిణ్డపాతీ. పతితున్తి చరితుం. పిణ్డపాతీ ఏవ పిణ్డపాతికో, తస్స అఙ్గం పిణ్డపాతికఙ్గం. అఙ్గన్తి కారణం వుచ్చతి. తస్మా యేన సమాదానేన సో పిణ్డపాతికో హోతి, తస్సేతం అధివచనన్తి వేదితబ్బం. ఏతేనేవ నయేన రథికాసుసానసఙ్కారకూటాదీనం యత్థ కత్థచి పంసూనం ఉపరి ఠితత్తా అబ్భుగ్గతట్ఠేన తేసు పంసుకూలమివాతి పంసుకూలం. అథ వా పంసు వియ కుచ్ఛితభావం ఉలతీతి పంసుకూలం, కుచ్ఛితభావం గచ్ఛతీతి వుత్తం హోతి. ఏవం లద్ధనిబ్బచనస్స పంసుకూలస్స ధారణం పంసుకూలం, పంసుకూలం సీలమస్సాతి పంసుకూలికో, పంసుకూలికస్స అఙ్గం పంసుకూలికఙ్గం. సఙ్ఘాటిఉత్తరాసఙ్గఅన్తరవాసకసఙ్ఖాతం తిచీవరం సీలమస్సాతి తేచీవరికో, తేచీవరికస్స అఙ్గం తేచీవరికఙ్గం. సపదానచారికఙ్గన్తి దానం వుచ్చతి అవఖణ్డనం, అపేతం దానతో అపదానం, అనవఖణ్డనన్తి అత్థో. సహ అపదానేన సపదానం, అవఖణ్డనవిరహితం, అనుఘరన్తి వుత్తం హోతి. సపదానం చరితుం ఇదమస్స సీలన్తి సపదానచారీ, సపదానచారీయేవ సపదానచారికో, తస్స అఙ్గం సపదానచారికఙ్గం. ఖలుపచ్ఛాభత్తికఙ్గన్తి ఖలూతి పటిసేధనత్థే నిపాతో. పవారితేన సతా పచ్ఛా లద్ధం భత్తం పచ్ఛాభత్తం నామ, తస్స పచ్ఛాభత్తస్స భోజనం పచ్ఛాభత్తభోజనం, తస్మిం పచ్ఛాభత్తభోజనే పచ్ఛాభత్తసఞ్ఞం కత్వా పచ్ఛాభత్తం సీలమస్సాతి పచ్ఛాభత్తికో, న పచ్ఛాభత్తికో ఖలుపచ్ఛాభత్తికో, సమాదానవసేన పటిక్ఖిత్తాతిరిత్తభోజనస్సేతం నామం, తస్స అఙ్గం ఖలుపచ్ఛాభత్తికఙ్గం. నేసజ్జికఙ్గన్తి సయనం పటిక్ఖిపిత్వా నిసజ్జాయ విహరితుం సీలమస్సాతి నేసజ్జికో, తస్స అఙ్గం నేసజ్జికఙ్గం. యథాసన్థతికఙ్గన్తి యదేవ సన్థతం యథాసన్థతం, ‘‘ఇదం తుయ్హం పాపుణాతీ’’తి ఏవం పఠమం ఉద్దిట్ఠసేనాసనస్సేతం అధివచనం. తస్మిం యథాసన్థతే విహరితుం సీలమస్సాతి యథాసన్థతికో, తస్స అఙ్గం యథాసన్థతికఙ్గం. సబ్బానేవ పనేతాని తేన తేన సమాదానేన ధుతకిలేసత్తా ధుతస్స భిక్ఖునో అఙ్గాని, కిలేసధుననతో వా ధుతన్తి లద్ధవోహారం ఞాణం అఙ్గం ఏతేసన్తి ధుతఙ్గాని. అథ వా ధుతాని చ తాని పటిపక్ఖానం ధుననతో అఙ్గాని చ పటిపత్తియాతిపి ధుతఙ్గాని. ఏవం తావేత్థ అత్థతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో. సబ్బానేవ చేతాని సమాదానచేతనాలక్ఖణాని. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యో సమాదియతి, సో పుగ్గలో. యేన సమాదియతి, చిత్తచేతసికా ఏతే ధమ్మా. యా సమాదానచేతనా, తం ధుతఙ్గం. యం పటిక్ఖిపతి, తం వత్థు’’న్తి (విసుద్ధి. ౧.౨౩).

సబ్బానేవ చ లోలుప్పవిద్ధంసనరసాని, నిల్లోలుప్పభావపచ్చుపట్ఠానాని, అప్పిచ్ఛతాదిఅరియధమ్మపదట్ఠానాని. ఏవమేత్థ లక్ఖణాదీహి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

వీరియసమాదానమ్పీతి వీరియగ్గహణమ్పి. కామన్తి ఏకంసత్థే నిపాతో. తచో చ న్హారు చాతి ఛవి చ న్హారువల్లియో చ. అట్ఠి చాతి సబ్బా అట్ఠియో చ. అవసిస్సతూతి తిట్ఠతు. ఉపసుస్సతు మంసలోహితన్తి సబ్బం మంసఞ్చ లోహితఞ్చ సుక్ఖతు. ‘‘తచో’’తి ఏకం అఙ్గం, ‘‘న్హారూ’’తి ఏకం, ‘‘అట్ఠీ’’తి ఏకం, ‘‘ఉపసుస్సతు మంసలోహిత’’న్తి ఏకం అఙ్గం. యం తన్తి ఉపరి వత్తబ్బపదేన సమ్బన్ధో. పురిసథామేనాతి పురిసస్స కాయికేన బలేన, బలేనాతి ఞాణబలేన. వీరియేనాతి చేతసికఞాణవీరియతేజేన. పరక్కమేనాతి పరం పరం ఠానం అక్కమనేన ఉస్సాహప్పత్తవీరియేన. పత్తబ్బన్తి యం తం పాపుణితబ్బం. న తం అపాపుణిత్వాతి తం పత్తబ్బం అప్పత్వా. వీరియస్స సణ్ఠానం భవిస్సతీతి వుత్తప్పకారస్స వీరియస్స సిథిలత్తం ఓసీదనం న భవిస్సతి. ‘‘పట్ఠాన’’న్తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. చిత్తం పగ్గణ్హాతీతి చిత్తం ఉస్సాహం గణ్హాపేతి. పదహతీతి పతిట్ఠాపేతి.

నాసిస్సన్తి న ఖాదిస్సామి న భుఞ్జిస్సామి. న పివిస్సామీతి యాగుపానాదీని న పివిస్సామి. విహారతో న నిక్ఖమేతి సేనాసనతో బహి న నిక్ఖమేయ్యం. నపి పస్సం నిపాతేస్సన్తి పస్సం మఞ్చే వా పీఠే వా భూమియం వా కటసన్థరకే వా పాతనం ఠపనం న కరిస్సామి. తణ్హాసల్లే అనూహతేతి తణ్హాసఙ్ఖాతే కణ్డే అనుద్ధటే, అవిగతేతి అత్థో.

ఇమం పల్లఙ్కన్తి సమన్తతో ఆభుజితం ఊరుబద్ధాసనం. న భిన్దిస్సామీతి న విజహిస్సామి. యావ మే న అనుపాదాయాతి చతూహి ఉపాదానేహి గహణం అగ్గహేత్వా. ఆసవేహీతి కామాసవాదీహి చతూహి ఆసవేహి. విముచ్చిస్సతీతి సముచ్ఛేదవిముత్తియా న ముచ్చిస్సతి. న తావాహం ఇమమ్హా ఆసనా వుట్ఠహిస్సామీతి ఆదిం కత్వా యావ రుక్ఖమూలా నిక్ఖమిస్సామీతి ఓకాసవసేన వుత్తా. ఇమస్మిఞ్ఞేవ పుబ్బణ్హసమయం అరియధమ్మం ఆహరిస్సామీతి ఆదిం కత్వా యావ గిమ్హేతి కాలవసేన వుత్తా. పురిమే వయోఖన్ధేతిఆదయో వయవసేన వుత్తా. తత్థ ఆసనా న వుట్ఠహిస్సామీతి నిసిన్నాసనా న ఉట్ఠహిస్సామి. అడ్ఢయోగాతి నికుణ్డగేహా. పాసాదాతి దీఘపాసాదా. హమ్మియాతి ముణ్డచ్ఛదనగేహా. గుహాయాతి పంసుగుహాయ. లేణాతి మరియాదఛిన్నచ్ఛిద్దా పబ్బతలేణా. కుటియాతి ఉల్లిత్తాదికుటియా. కూటాగారాతి కణ్ణికం ఆరోపేత్వా కతగేహతో. అట్టాతి ద్వారట్టాలకా. మాళాతి వట్టగేహా. ఉద్దణ్డో నామ ఏకో పతిస్సయవిసేసో. ‘‘తిఛదనగేహో’’తిపి ఏకే. ఉపట్ఠానసాలాతి సన్నిపాతసాలా భోజనసాలా వా. మణ్డపాదయో పాకటాయేవ. అరియధమ్మన్తి అనవజ్జధమ్మం, అరియానం వా బుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకానం ధమ్మం. ఆహరిస్సామీతి మమ చిత్తసమీపం ఆనయిస్సామి సీలేన. సమాహరిస్సామీతి విసేసేన ఆనయిస్సామి సమాధినా. అధిగచ్ఛిస్సామీతి పటిలాభవసేన గమిస్సామి తదఙ్గేన. ఫస్సయిస్సామీతి ఫుసిస్సామి మగ్గేన. సచ్ఛికరిస్సామీతి పచ్చక్ఖం కరిస్సామి ఫలేన. అథ వా సోతాపత్తిమగ్గేన ఆహరిస్సామి. సకదాగామిమగ్గేన సమాహరిస్సామి, అనాగామిమగ్గేన అధిగచ్ఛిస్సామి, అరహత్తమగ్గేన ఫస్సయిస్సామి, పచ్చవేక్ఖణేన సచ్ఛికరిస్సామి. ద్వీసుపి నయేసు ఫస్సయిస్సామీతి నామకాయేన నిబ్బానం ఫుసిస్సామీతి అత్థో.

అపుట్ఠోతి మూలపదం, తస్స అపుచ్ఛితోతి అత్థో. అపుచ్ఛితోతి అజానాపితో. అయాచితోతి అనాయాచితో. అనజ్ఝేసితోతి అనాణాపితో, ‘‘న ఇచ్ఛితో’’తి ఏకే. అపసాదితోతి న పసాదాపితో. పావదతీతి కథయతి. అహమస్మీతి అహం అస్మి భవామి. జాతియా వాతి ఖత్తియబ్రాహ్మణజాతియా వా. గోత్తేన వాతి గోతమాదిగోత్తేన వా. కోలపుత్తియేన వాతి కులపుత్తభావేన వా. వణ్ణపోక్ఖరతాయ వాతి సరీరసున్దరతాయ వా. ధనేన వాతి ధనసమ్పత్తియా వా. అజ్ఝేనేన వాతి అజ్ఝాయకరణేన వా. కమ్మాయతనేన వాతి కమ్మమేవ కమ్మాయతనం, తేన కమ్మాయతనేన, కసిగోరక్ఖకమ్మాదినా వా. సిప్పాయతనేన వాతి ధనుసిప్పాదినా వా. విజ్జాట్ఠానేన వాతి అట్ఠారసవిజ్జాట్ఠానేన వా. సుతేన వాతి బహుస్సుతగుణేన వా. పటిభానేన వాతి కారణాకారణపటిభానసఙ్ఖాతఞాణేన వా. అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునాతి జాతిఆదీనం ఏకేకేన వత్థునా వా.

ఉచ్చా కులాతి ఖత్తియబ్రాహ్మణకులా, ఏతేన జాతిగోత్తమహత్తం దీపేతి. మహాభోగకులాతి గహపతిమహాసాలకులా, ఏతేన అడ్ఢమహత్తం దీపేతి. ఉళారభోగకులాతి అవసేసవేస్సాదికులా, ఏతేన పహూతజాతరూపరజతాదిం దీపేతి. చణ్డాలాపి హి ఉళారభోగా హోన్తి. ఞాతోతి పాకటో. యస్సస్సీతి పరివారసమ్పన్నో. సుత్తన్తికోతి సుత్తన్తే నియుత్తో. వినయధరోతి వినయపిటకధరో. ధమ్మకథికోతి ఆభిధమ్మికో. ఆరఞ్ఞికోతిఆదయో ధుతఙ్గపుబ్బఙ్గమపటిపత్తిదస్సనత్థం వుత్తా. పఠమస్స ఝానస్స లాభీతిఆదయో రూపారూపఅట్ఠసమాపత్తియో దస్సేత్వా పటివేధదస్సనవసేన వుత్తా. పావదతీతి మూలపదం. కథేతీతి ‘‘పిటకాచరియోస్మీ’’తి కథయతి. భణతీతి ‘‘ధుతఙ్గికోమ్హీ’’తి పాకటం కరోతి. దీపయతీతి ‘‘రూపజ్ఝానం లాభీమ్హీ’’తి పరిదీపయతి. వోహరతీతి ‘‘అరూపజ్ఝానం లాభీమ్హీ’’తి వాక్యభేదం కరోతి.

ఖన్ధకుసలాతి పఞ్చసు ఖన్ధేసు సలక్ఖణసామఞ్ఞలక్ఖణేసు ఛేకా, ఞాతతీరణపహానవసేన కుసలాతి అత్థో. ధాతుఆయతనపటిచ్చసముప్పాదాదీసుపి ఏసేవ నయో. నిబ్బానకుసలాతి నిబ్బానే ఛేకా. అనరియానన్తి న అరియానం. ఏసో ధమ్మోతి ఏసో సభావో. బాలానన్తి అపణ్డితానం. అసప్పురిసానన్తి న సోభనపురిసానం. అత్తాతి అత్తానం.

౧౮. సన్తోతి రాగాదికిలేసూపసమేన సన్తో. తథా అభినిబ్బుతత్తో. ఇతి’హన్తి సీలేసు అకత్థమానోతి ‘‘అహమస్మి సీలసమ్పన్నో’’తిఆదినా నయేన ఇతి సీలేసు అకత్థమానో, సీలనిమిత్తం అత్తుపనాయికం వాచం అభాసమానోతి వుత్తం హోతి. తమరియధమ్మం కుసలా వదన్తీతి తస్స తం అకత్థనం ‘‘అరియధమ్మో ఏసో’’తి బుద్ధాదయో ఖన్ధాదికుసలా వదన్తి. యస్సుస్సదా నత్థి కుహిఞ్చి లోకేతి యస్స ఖీణాసవస్స రాగాదయో సత్తుస్సదా కుహిఞ్చి లోకే నత్థి. తస్స తం అకత్థనం ‘‘అరియధమ్మో ఏసో’’తి ఏవం కుసలా వదన్తీతి సమ్బన్ధో.

సన్తోతి మూలపదం. రాగస్స సమితత్తాతి రఞ్జనలక్ఖణస్స రాగస్స సమితభావేన. దోసాదీసుపి ఏసేవ నయో. విజ్ఝాతత్తాతి సబ్బపరిళాహానం ఝాపితత్తా. నిబ్బుతత్తాతి సబ్బసన్తాపానం నిబ్బాపితభావేన. విగతత్తాతి సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారానం విగతభావేన దూరభావేన. పటిపస్సద్ధత్తాతి సబ్బాకారేన అభబ్బుప్పత్తికభావేన. సత్తన్నం ధమ్మానం భిన్నత్తా భిక్ఖూతి ఉపరి వత్తబ్బానం సత్తధమ్మానం భిన్దిత్వా ఠితభావేన భిక్ఖు. సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసోతి ఇమే తయో కిలేసా సోతాపత్తిమగ్గేన భిన్నా, రాగో దోసోతి ఇమే ద్వే కిలేసా ఓళారికా సకదాగామిమగ్గేన భిన్నా, తే ఏవ అణుసహగతా అనాగామిమగ్గేన భిన్నా, మోహో మానోతి ఇమే ద్వే కిలేసా అరహత్తమగ్గేన భిన్నా. అవసేసే కిలేసే దస్సేతుం ‘‘భిన్నాస్స హోన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా’’తి ఆహ. సంకిలేసికాతి కిలేసపచ్చయా. పోనోభవికాతి పునబ్భవదాయికా. సదరాతి కిలేసదరథా ఏత్థ సన్తీతి సదరా. ‘‘సద్దరా’’తిపి పాఠో, సహదరథాతి అత్థో. దుక్ఖవిపాకాతి ఫలకాలే దుక్ఖదాయికా. ఆయతిం జాతిజరామరణియాతి అనాగతే జాతిజరామరణస్స పచ్చయా.

పజ్జేన కతేన అత్తనాతి గాథాయ అయం పిణ్డత్థో – యో అత్తనా భావితేన మగ్గేన పరినిబ్బానం గతో, కిలేసపరినిబ్బానం పత్తో, పరినిబ్బానగతత్తా ఏవ చ వితిణ్ణకఙ్ఖో, విపత్తిసమ్పత్తిహానివుద్ధిఉచ్ఛేదసస్సతఅపుఞ్ఞపుఞ్ఞప్పభేదం భవఞ్చ విభవఞ్చ విప్పహాయ మగ్గవాసం వుసితవా ఖీణపునబ్భవోతి ఏతేసం థుతివచనానం అరహో సో భిక్ఖూతి.

ఇతిహన్తి, ఇదహన్తీతి దువిధో పాఠో. ఇతీతి పదసన్ధిఆదయో సన్ధాయ ‘‘ఇదహ’’న్తి పాఠం న రోచేన్తి. తత్థ ఇతీతి యం వుత్తం. పదసన్ధీతి పదానం సన్ధి పదసన్ధి, పదఘటనన్తి అత్థో. పదసంసగ్గోతి పదానం ఏకీభావో. పదపారిపూరీతి పదానం పరిపూరణం ద్విన్నం పదానం ఏకీభావో. అక్ఖరసమవాయోతి ఏకీభూతోపి అపరిపుణ్ణోపి హోతి, అయం న ఏవం. అక్ఖరానం సమవాయో సన్నిపాతో హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘అక్ఖరసమవాయో’’తి ఆహ. బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాతి బ్యఞ్జనసముచ్చయో పదమీతి వుత్తానం బ్యఞ్జనానం అత్థబ్యఞ్జనానం అత్థబ్యత్తికారణానం వా మధురభావత్తా పాఠస్స ముదుభావో. పదానుపుబ్బతా మేతన్తి పదానం అనుపుబ్బభావో పదానుపుబ్బతా, పదపటిపాటిభావోతి అత్థో. మేతన్తి ఏతం. కతమన్తి చే? ఇతీతి ఇదం. మేతన్తి ఏత్థ మ-కారో పదసన్ధివసేన వుత్తో. కత్థీ హోతీతి ‘‘అహమస్మి సీలసమ్పన్నో’’తి అత్తానం ఉక్కంసేత్వా కథనసీలో హోతి. కత్థతీతి వుత్తనయేన కథయతి. వికత్థతీతి వివిధా కథయతి. కత్థనాతి కథనా. ఆరతోతి దూరతో రతో. విరతోతి ఠానసఙ్కన్తివసేన విగతభావేన రతో. పటివిరతోతి తతో నివత్తిత్వా సబ్బాకారేన వియుత్తో హుత్వా రతో. తత్థ పిసాచం వియ దిస్వా పలాతో ఆరతో. హత్థిమ్హి మద్దన్తే వియ పరిధావిత్వా గతో విరతో. యోధసమ్పహారం వియ పోథేత్వా మద్దేత్వా గతో పటివిరతో.

ఖీణాసవస్సాతి ఖీణకిలేసాసవస్స. కమ్ముస్సదోతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారఅపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతానం కమ్మానం ఉస్సదో ఉస్సన్నతా. యస్సిమేతి యస్స ఖీణాసవస్స ఇమే ఉస్సదా.

౧౯. ఏవం ఖీణాసవపటిపత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని దిట్ఠిగతికానం తిత్థియానం పటిపత్తిఞ్చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పకప్పితా సఙ్ఖతా’’తి. తత్థ పకప్పితాతి పరికప్పితా. సఙ్ఖతాతి పచ్చయాభిసఙ్ఖతా. యస్సాతి యస్స కస్సచి దిట్ఠిగతికస్స. ధమ్మాతి దిట్ఠియో. పురక్ఖతాతి పురతో కతా. సన్తీతి సంవిజ్జన్తి. అవీవదాతాతి అవోదాతా. యదత్తని పస్సతి ఆనిసంసం, తం నిస్సితో కుప్పపటిచ్చసన్తిన్తి యస్సేతే దిట్ఠిధమ్మా ‘పురక్ఖతా అవోదాతా సన్తి, సో ఏవంవిధో యస్మా అత్తని తస్సా దిట్ఠియా దిట్ఠధమ్మికఞ్చ సక్కారాదిం, సమ్పరాయికఞ్చ గతివిసేసాదిం ఆనిసంసం సమ్పస్సతి, తస్మా తఞ్చ ఆనిసంసం, తఞ్చ కుప్పతాయ చ పటిచ్చసముప్పన్నతాయ చ సమ్ముతిసన్తితాయ చ కుప్పపటిచ్చసన్తిసఙ్ఖాతం దిట్ఠిం నిస్సితో చ హోతి. సో తం నిస్సితత్తా అత్తానం వా ఉక్కంసేయ్య, పరే వా వమ్భేయ్య అభూతేహిపి గుణదోసేహి.

సఙ్ఖతాతి మూలపదం. సఙ్ఖతాతి పచ్చయేహి సమాగన్త్వా కతా. ఉపసగ్గవసేన పదం వడ్ఢితం. అభిసఙ్ఖతాతి పచ్చయేహి అభికతా. సణ్ఠపితాతి పచ్చయవసేనేవ సమ్మా ఠపితా. అనిచ్చాతి హుత్వా అభావేన. పటిచ్చసముప్పన్నాతి వత్థారమ్మణం పటిచ్చ ఉప్పన్నా. ఖయధమ్మాతి కమేన ఖయసభావా. వయధమ్మాతి పవత్తివసేన పరిహాయనసభావా. విరాగధమ్మాతి అనివత్తీ హుత్వా విగచ్ఛనసభావా. నిరోధధమ్మాతి నిరుజ్ఝనసభావా, అనుప్పత్తిధమ్మా హుత్వా నిరుజ్ఝనసభావాతి అత్థో. దిట్ఠిగతికస్సాతి ద్వాసట్ఠిదిట్ఠియో గహేత్వా ఠితపుగ్గలస్స.

పురేక్ఖారాతి పురే కతా. తణ్హాధజోతి ఉస్సాపితట్ఠేన తణ్హాధజో, తణ్హాపటాకా అస్స అత్థీతి తణ్హాధజో. పురేచారికట్ఠేన తణ్హా ఏవ కేతు అస్సాతి తణ్హాకేతు. తణ్హాధిపతేయ్యోతి ఛన్దాధిపతివసేన, తణ్హా అధిపతితో ఆగతాతి వా తణ్హాధిపతేయ్యో, తణ్హాధిపతి వా ఏతస్స అత్థీతి తణ్హాధిపతేయ్యో. దిట్ఠిధజాదీసుపి ఏసేవ నయో. అవోదాతాతి అపరిసుద్ధా. సంకిలిట్ఠాతి సయం కిలిట్ఠా. సంకిలేసికాతి తపనీయా.

ద్వే ఆనిసంసే పస్సతీతి ద్వే గుణే దక్ఖతి. దిట్ఠధమ్మికఞ్చ ఆనిసంసన్తి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే పచ్చక్ఖధమ్మానిసంసఞ్చ. సమ్పరాయికన్తి పరలోకే పత్తబ్బం ఆనిసంసఞ్చ. యందిట్ఠికో సత్థా హోతీతి సత్థా యథాలద్ధికో భవతి. తందిట్ఠికా సావకా హోన్తీతి తస్స వచనం సుణన్తా సావకాపి తథాలద్ధికా హోన్తి. సక్కరోన్తీతి సక్కారప్పత్తం కరోన్తి. గరుం కరోన్తీతి గరుకారప్పత్తం కరోన్తి. మానేన్తీతి మనసా పియాయన్తి. పూజేన్తీతి చతుపచ్చయాభిహారపూజాయ పూజేన్తి. అపచితిం కరోన్తీతి అపచితిప్పత్తం కరోన్తి. తత్థ యస్స చత్తారో పచ్చయే సక్కరిత్వా సుఅభిసఙ్ఖతే పణీతే కత్వా దేన్తి, సో సక్కతో. యస్మిం గరుభావం పట్ఠపేత్వా దేన్తి, సో గరుకతో. యం మనసా పియాయన్తి, సో మానితో. యస్స సబ్బమ్పేతం కరోన్తి, సో పూజితో. యస్స అభివాదనపచ్చుపట్ఠానఅఞ్జలికమ్మాదివసేన పరమనిపచ్చకారం కరోన్తి, సో అపచితో. కేచి ‘‘సక్కరోన్తి కాయేన, గరుం కరోన్తి వాచాయ, మానేన్తి చిత్తేన, పూజేన్తి లాభేనా’’తి వణ్ణయన్తి. అలం నాగత్తాయ వాతి నాగభావాయ నాగరాజభావాయ వా అలం పరియత్తం. సుపణ్ణత్తాయ వాతి సుపణ్ణరాజభావాయ. యక్ఖత్తాయ వాతి యక్ఖసేనాపతిభావాయ. అసురత్తాయ వాతి అసురభావాయ. గన్ధబ్బత్తాయ వాతి గన్ధబ్బదేవఘటే నిబ్బత్తభావాయ. మహారాజత్తాయ వాతి చతున్నం మహారాజానం అఞ్ఞతరభావాయ. ఇన్దత్తాయ వాతి సక్కభావాయ. బ్రహ్మత్తాయ వాతి బ్రహ్మకాయికాదీనం అఞ్ఞతరభావాయ. దేవత్తాయ వాతి సమ్ముతిదేవాదీనం అఞ్ఞతరభావాయ. సుద్ధియాతి పరిసుద్ధభావాయ అలం పరియత్తం. విసుద్ధియాతి సబ్బమలరహితఅచ్చన్తపరిసుద్ధభావాయ. పరిసుద్ధియాతి సబ్బాకారేన పరిసుద్ధభావాయ.

తత్థ తిరచ్ఛానయోనియం అధిపచ్చత్తం సుద్ధియా. దేవలోకే అధిపచ్చత్తం విసుద్ధియా. బ్రహ్మలోకే అధిపచ్చత్తం పరిసుద్ధియా. చతురాసీతికప్పసహస్సాని అతిక్కమిత్వా ముచ్చనత్థం ముత్తియా. అన్తరాయాభావేన ముచ్చనత్థం విముత్తియా. సబ్బాకారేన ముత్తియా పరిముత్తియా. సుజ్ఝన్తీతి తస్మిం సమయే పబ్బజితభావేన సుద్ధిం పాపుణన్తి. విసుజ్ఝన్తీతి పబ్బజ్జం గహేత్వా పటిపత్తియా యుత్తభావేన వివిధేన సుజ్ఝన్తి. పరిసుజ్ఝన్తీతి నిప్ఫత్తిం పాపేత్వా సబ్బాకారేన సుజ్ఝన్తి. ముచ్చన్తి తేసం సమయన్తరధమ్మేన. విముచ్చన్తి ఏతస్స సత్థునో ఓవాదేన. పరిముచ్చన్తి ఏతస్స సత్థునో అనుసాసనేన. సుజ్ఝిస్సామీతిఆదయో అనాగతవసేన వుత్తా. ఆయతిం ఫలపాటికఙ్ఖీతి అనాగతే విపాకఫలమాకఙ్ఖమానో. ఇదం దిట్ఠిగతికానం ఇచ్ఛామత్తం. దిట్ఠిగతఞ్హి ఇజ్ఝమానం నిరయం వా తిరచ్ఛానయోనిం వా నిప్ఫాదేతి.

అచ్చన్తసన్తీతి అతిఅన్తనిస్సరణసన్తి. తదఙ్గసన్తీతి పఠమజ్ఝానాదిగుణఙ్గేన నీవరణాదిఅగుణఙ్గం సమేతీతి ఝానం తదఙ్గసన్తి. సమ్ముతిసన్తీతి సమాహారవసేన దిట్ఠిసన్తి. తా విభాగతో దస్సేతుం ‘‘కతమా అచ్చన్తసన్తీ’’తిఆదిమాహ. అమతం నిబ్బానన్తి ఏవమాదయో హేట్ఠా వుత్తత్థాయేవ. పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స నీవరణా సన్తా హోన్తీతి ఏవమాదయో అన్తో అప్పనాయం అతిసయవసేన వుత్తా. అపి చ సమ్ముతిసన్తి ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతా, సన్తీతి ఇతరే ద్వే సన్తియో పటిక్ఖిపిత్వా సమ్ముతిసన్తిమేవ దీపేతి. కుప్పసన్తిన్తి విపాకజనకవసేన పరివత్తనవసేన చలసన్తిం. పకుప్పసన్తిన్తి విసేసేన చలసన్తిం. ఏరితసన్తిన్తి కమ్పనసన్తిం. సమేరితసన్తిన్తి విసేసేన కమ్పితసన్తిం. చలితసన్తిన్తి తస్సేవ వేవచనం. ఘట్టితసన్తిన్తి పీళితసన్తిం. సన్తిం నిస్సితోతి దిట్ఠిసఙ్ఖాతం సన్తిం నిస్సితో. అస్సితోతి ఆసితో విసేసేన నిస్సితో. అల్లీనోతి ఏకీభూతో.

౨౦. ఏవం నిస్సితే తావ ‘‘దిట్ఠీనివేసా…పే… ఆదియతీ చ ధమ్మ’’న్తి తత్థ దిట్ఠీనివేసాతి ఇదంసచ్చాభినివేససఙ్ఖాతాని దిట్ఠినివేసనాని. న హి స్వాతివత్తాతి సుఖేన అతివత్తితబ్బా న హోన్తి. ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతన్తి ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతేసు తం తం సముగ్గహితం అభినివిట్ఠధమ్మం నిచ్ఛినిత్వా పవత్తా దిట్ఠినివేసా న హి స్వాతివత్తాతి వుత్తం హోతి. తస్మా నరో తేసు నివేసనేసు, నిరస్సతీ ఆదియతీ చ ధమ్మన్తి యస్మా న హి స్వాతివత్తా, తస్మా నరో తేసుయేవ దిట్ఠినివేసనేసు అజసీలగోసీలకుక్కురసీలపఞ్చాతపమరుప్పపాతఉక్కుటికప్పధానకణ్టకాపస్సయాదిభేదం సత్థారం ధమ్మక్ఖానం గణాదిభేదఞ్చ తం తం ధమ్మం నిరస్సతి చ ఆదియతి చ జహతి చ గణ్హాతి చ వనమక్కటో వియ తం తం సాఖన్తి వుత్తం హోతి.

ఏవం నిరస్సన్తో చ ఆదియన్తో చ అనవట్ఠితచిత్తత్తా అసన్తేహిపి గుణదోసేహి అత్తనో వా పరస్స వా యసాయసం ఉప్పాదేయ్య. దురతివత్తాతి అతిక్కమితుం దుక్ఖా. దుత్తరాతి దుఉత్తరా. దుప్పతరా దుస్సమతిక్కమా దుబ్బినివత్తాతి ఉపసగ్గేన వడ్ఢితా.

నిచ్ఛినిత్వాతి సస్సతవసేన నిచ్ఛయం కత్వా. వినిచ్ఛినిత్వాతి అత్తవసేన నానావిధేన వినిచ్ఛయం కత్వా. విచినిత్వాతి పరియేసిత్వా. పవిచినిత్వాతి అత్తనియవసేన సబ్బాకారేన పరియేసిత్వా. ‘‘నిచినిత్వా విచ్చినిత్వా’’తిపి పాఠో. ఓధిగ్గాహోతి అవధియిత్వా గాహో. బిలగ్గాహోతి కోట్ఠాసవసేన గాహో ‘‘బిలసో విభజిత్వా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౭౮; మ. ని. ౧.౧౧౧) వియ. వరగ్గాహోతి ఉత్తమగాహో. కోట్ఠాసగ్గాహోతి అవయవవసేన గాహో. ఉచ్చయగ్గాహోతి రాసివసేన గాహో. సముచ్చయగ్గాహోతి కోట్ఠాసవసేన రాసివసేన చ గాహో. ఇదం సచ్చన్తి ఇదమేవ సభావం. తచ్ఛన్తి తథభావం అవిపరీతసభావం. తథన్తి విపరిణామరహితం. భూతన్తి విజ్జమానం. యాథావన్తి యథాసభావం. అవిపరీతన్తి న విపరీతం.

నిరస్సతీతి నిఅస్సతి విక్ఖిపతి. పరవిచ్ఛిన్దనాయ వాతి పరేహి విస్సజ్జాపనేన. అనభిసమ్భుణన్తో వాతి అసమ్పాపుణన్తో వా అసక్కోన్తో వా విస్సజ్జేతి. పరో విచ్ఛిన్దేతీతి అఞ్ఞో వియోగం కరోతి. నత్థేత్థాతి నత్థి ఏత్థ. సీలం అనభిసమ్భుణన్తోతి సీలం అసమ్పాదేన్తో. సీలం నిరస్సతీతి సీలం విస్సజ్జేతి. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో.

౨౧. యో పనాయం సబ్బదిట్ఠిగతాదిదోసధుననాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతత్తా ధోనో, తస్స ధోనస్స హి…పే… అనూపయో సో. కిం వుత్తం హోతి? ధోనధమ్మసమన్నాగమా ధోనస్స ధుతసబ్బపాపస్స అరహతో కత్థచి లోకే తేసు తేసు భవేసు సంకప్పనా దిట్ఠి నత్థి. సో తస్సా దిట్ఠియా అభావా, యాయ చ అత్తనా కతం పాపకమ్మం పటిచ్ఛాదేన్తా తిత్థియా మాయాయ వా మానేన వా ఏవం అగతిం గచ్ఛన్తి, తమ్పి మాయఞ్చ మానఞ్చ పహాయ ధోనో రాగాదీనం దోసానం కేన గచ్ఛేయ్య, దిట్ఠధమ్మే సమ్పరాయే వా నిరయాదీసు గతివిసేసేసు కేన సఙ్ఖం గచ్ఛేయ్య, అనూపయో సో, సో హి తణ్హాదిట్ఠిఉపయానం ద్విన్నం అభావేన అనూపయోతి.

కిం కారణాతి కేన కారణేన. ధోనా వుచ్చతి పఞ్ఞాతి ధోనా ఇతి కింకారణా పఞ్ఞా కథీయతి. తాయ పఞ్ఞాయ కాయదుచ్చరితన్తి తాయ వుత్తప్పకారాయ పఞ్ఞాయ కాయతో పవత్తం దుట్ఠు కిలేసపూతికత్తా వా చరితన్తి కాయదుచ్చరితం. ధూతఞ్చ ధోతఞ్చాతి కమ్పితఞ్చ ధోవితఞ్చ. సన్ధోతఞ్చాతి సమ్మా ధోవితఞ్చ. నిద్ధోతఞ్చాతి విసేసేన సుట్ఠు నిద్ధోతఞ్చ. రాగో ధుతో చాతిఆదయో చతున్నం మగ్గానం వసేన యోజేతబ్బా.

సమ్మాదిట్ఠియా మిచ్ఛాదిట్ఠి ధుతా చాతి మగ్గసమ్పయుత్తాయ సమ్మాదిట్ఠియా మిచ్ఛాదిట్ఠి కమ్పితా చలితా ధోవితా. సమ్మాసఙ్కప్పాదీసుపి ఏసేవ నయో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సమ్మాదిట్ఠికస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాదిట్ఠి నిజ్జిణ్ణా హోతీ’’తి సుత్తం (అ. ని. ౧౦.౧౦౬; దీ. ని. ౩.౩౬౦) విత్థారేతబ్బం. సమ్మాఞాణేనాతి మగ్గసమ్పయుత్తఞాణేన, పచ్చవేక్ఖణఞాణేన వా. మిచ్ఛాఞాణన్తి విపరీతఞాణం అయాథావఞాణం, పాపకిరియాసు ఉపచిన్తావసేన పాపం కత్వా ‘‘సుకతం మయా’’తి పచ్చవేక్ఖణాకారేన చ ఉప్పన్నో మోహో. సమ్మావిముత్తియా మిచ్ఛావిముత్తీతి సముచ్ఛేదవిముత్తియా విపరీతా అయాథావవిముత్తియేవ చేతోవిముత్తిసఞ్ఞితా.

అరహా ఇమేహి ధోనేయ్యేహి ధమ్మేహీతి రాగాదీహి కిలేసేహి దూరే ఠితో అరహా ఇమేహి వుత్తప్పకారేహి కిలేసధోవనేహి ధమ్మేహి ఉపేతో హోతి. ధోనోతి ధోనో పుగ్గలో, తేనేవ ‘‘సో ధుతరాగో’’తిఆదయో ఆహ.

మాయా వుచ్చతి వఞ్చనికాచరియాతి వఞ్చనకిరియం వఞ్చనకరణం అస్సా అత్థీతి వఞ్చనికాచరియా. తస్స పటిచ్ఛాదనహేతూతి తేసం దుచ్చరితానం అప్పకాసనకారణా. పాపికం ఇచ్ఛం పణిదహతీతి లామకం పత్థనం పతిట్ఠాపేతి. ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి ఇచ్ఛతీతి ‘‘మయ్హం కతం పాపం పరే మా జానింసూ’’తి పచ్చాసీసతి. సఙ్కప్పేతీతి వితక్కం ఉప్పాదేతి. వాచం భాసతీతి జానంయేవ పణ్ణత్తిం వీతిక్కమన్తో భిక్ఖు భారియం కరోతి. ‘‘అమ్హాకం వీతిక్కమట్ఠానం నామ నత్థీ’’తి ఉపసన్తో వియ భాసతి. కాయేన పరక్కమతీతి ‘‘మయా కతం ఇదం పాపకమ్మం మా కేచి జానింసూ’’తి కాయేన వత్తం కరోతి. విజ్జమానదోసపటిచ్ఛాదనతో చక్ఖుమోహనమాయా అస్సాతి మాయావీ, మాయావినో భావో మాయావితా. కత్వా పాపం పున పటిచ్ఛాదనతో అతిచ్చ అస్సరతి ఏతాయ సత్తోతి అచ్చసరా. కాయవాచాకిరియాహి అఞ్ఞథా దస్సనతో వఞ్చేతీతి వఞ్చనా. ఏతాయ సత్తా నికరోన్తీతి నికతి, మిచ్ఛా కరోన్తీతి అత్థో. ‘‘నాహం ఏవం కరోమీ’’తి పాపానం విక్ఖిపనతో నికిరణా. ‘‘నాహం ఏవం కరోమీ’’తి పరివజ్జనతో పరిహరణా. కాయాదీహి సంహరణతో గూహనా. సమభాగేన గూహనా పరిగూహనా. తిణపణ్ణేహి వియ గూథం కాయవచీకమ్మేహి పాపం ఛాదేతీతి ఛాదనా. సబ్బతో భాగేన ఛాదనా పరిచ్ఛాదనా. న ఉత్తానిం కత్వా దస్సేతీతి అనుత్తానికమ్మం. న పాకటం కత్వా దస్సేతీతి అనావికమ్మం. సుట్ఠు ఛాదనా వోచ్ఛాదనా. కతపటిచ్ఛాదనవసేన పునపి పాపస్స కరణతో పాపకిరియా. అయం వుచ్చతీతి అయం కతపటిచ్ఛాదనలక్ఖణా మాయా నామ వుచ్చతి, యాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో భస్మపటిచ్ఛన్నో వియ అఙ్గారో, ఉదకపటిచ్ఛన్నో వియ ఖాణు, పిలోతికపలివేఠితం వియ చ సత్థం హోతి.

ఏకవిధేన మానోతి ఏకపరిచ్ఛేదేన ఏకకోట్ఠాసేన మానో. యా చిత్తస్స ఉన్నతీతి యా చిత్తస్స అబ్భుస్సాపనా, అయం మానోతి అత్థో. ఏత్థ పుగ్గలం అనామసిత్వా నిబ్బత్తితమానోవ వుత్తో.

అత్తుక్కంసనమానోతి అత్తానం ఉపరి ఠపనమానో. పరవమ్భనమానోతి పరే లామకకరణమానో. ఇమే ద్వే మానా యేభుయ్యేన తథా పవత్తాకారవసేన వుత్తా.

‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానోతి జాతిఆదీని నిస్సాయ ‘‘అహమస్మి సేయ్యో’’తి ఉప్పన్నో మానో. సదిసమానాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవమిమేపి తయో మానా పుగ్గలవిసేసం అనిస్సాయ తథా పవత్తాకారవసేన వుత్తా. తేసు ఏకేకో తిణ్ణమ్పి సేయ్యసదిసహీనానం ఉప్పజ్జతి. తత్థ ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానో సేయ్యస్సేవ యాథావమానో, సేసానం అయాథావమానో. ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి మానో సదిసస్సేవ యాథావమానో, సేసానం అయాథావమానో. ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి మానో హీనస్సేవ యాథావమానో, సేసానం అయాథావమానో.

చతుబ్బిధేన మానో లోకధమ్మవసేన వుత్తో. పఞ్చవిధేన మానో పఞ్చకామగుణవసేన వుత్తో. ఛబ్బిధేన మానో చక్ఖాదిసమ్పత్తివసేన వుత్తో. తత్థ మానం జనేతీతి మానం ఉప్పాదేతి.

సత్తవిధేన మాననిద్దేసే మానోతి ఉన్నమో. అతిమానోతి ‘‘జాతిఆదీహి మయా సదిసో నత్థీ’’తి అతిక్కమిత్వా మఞ్ఞనవసేన ఉప్పన్నో మానో. మానాతిమానోతి ‘‘అయం పుబ్బే మయా సదిసో, ఇదాని అహం సేట్ఠో, అయం హీనతరో’’తి ఉప్పన్నో మానో. అయం భారాతిభారో వియ పురిమం సదిసమానం ఉపాదాయ మానాతిమానో నామాతి దస్సేతుం ‘‘మానాతిమానో’’తి ఆహ. ఓమానోతి హీనమానో. యో ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి మానో నామ వుత్తో, అయం ఓమానో నామ. అపి చేత్థ ‘‘త్వం జాతిమా, కాకజాతి వియ తే జాతి. త్వం గోత్తవా, చణ్డాలగోత్తం వియ తే గోత్తం. తుయ్హం సరో అత్థి, కాకసరో వియ తే సరో’’తి ఏవం అత్తానం హేట్ఠా కత్వా పవత్తనవసేన అయం ‘‘ఓమానో’’తి వేదితబ్బో.

అధిమానోతి చత్తారి సచ్చాని అప్పత్వా పత్తసఞ్ఞిస్స, చతూహి మగ్గేహి కత్తబ్బే కిచ్చే అకతేయేవ కతసఞ్ఞిస్స, చతుసచ్చధమ్మే అనధిగతే అధిగతసఞ్ఞిస్స, అరహత్తే అసచ్ఛికతే సచ్ఛికతసఞ్ఞిస్స ఉప్పన్నో అధిగతమానో అధిమానో నామ. అయం పన కస్స ఉప్పజ్జతి, కస్స న ఉప్పజ్జతీతి? అరియసావకస్స తావ న ఉప్పజ్జతి. సో హి మగ్గఫలనిబ్బానపహీనకిలేసావసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణేన సఞ్జాతసోమనస్సో అరియగుణపటివేధే నిక్కఙ్ఖో, తస్మా సోతాపన్నాదీనం ‘‘అహం సకదాగామీ’’తిఆదివసేన మానో న ఉప్పజ్జతి, దుస్సీలస్స చ న ఉప్పజ్జతి. సో హి అరియగుణాధిగమే నిరాసోవ. సీలవతోపి పరిచ్చత్తకమ్మట్ఠానస్స నిద్దారామతాదిమనుయుత్తస్స న ఉప్పజ్జతి, పరిసుద్ధసీలస్స పన కమ్మట్ఠానే అప్పమత్తస్స నామరూపం వవత్థపేత్వా పచ్చయపరిగ్గహేన వితిణ్ణకఙ్ఖస్స తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స ఆరద్ధవిపస్సకస్స ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నే చ సుద్ధసమథలాభీ సుద్ధవిపస్సనాలాభీ వా అన్తరా ఠపేతి. సో హి దసపి వస్సాని వీసమ్పి వస్సాని తింసమ్పి వస్సాని అసీతిపి వస్సాని కిలేససముదాచారం అపస్సన్తో ‘‘అహం సోతాపన్నో’’తి వా ‘‘సకదాగామీ’’తి వా ‘‘అనాగామీ’’తి వా మఞ్ఞతి, సమథవిపస్సనాలాభీ పన అరహత్తేయేవ ఠపేతి. తస్స హి సమాధిబలేన కిలేసా విక్ఖమ్భితా, విపస్సనాబలేన సఙ్ఖారా సుపరిగ్గహితా, తస్మా సట్ఠిపి వస్సాని అసీతిపి వస్సాని వస్ససతమ్పి కిలేసా న సముదాచరన్తి, ఖీణాసవస్సేవ చిత్తాచారో హోతి. సో ఏవం దీఘరత్తం కిలేససముదాచారం అపస్సన్తో అన్తరా అట్ఠత్వావ ‘‘అరహా అహ’’న్తి మఞ్ఞతి.

అస్మిమానోతి రూపే అస్మీతిఆదినా నయేన పఞ్చసు ఖన్ధేసు ‘‘అహం రూపాదయో’’తి ఉప్పన్నో మానో. మిచ్ఛామానోతి పాపకేహి కమ్మాయతనసిప్పాయతనవిజ్జాట్ఠానసుతపటిభానసీలబ్బతేహి, పాపికాయ చ దిట్ఠియా ఉప్పన్నో మానో. తత్థ పాపకం కమ్మాయతనం నామ కేవట్టమచ్ఛబన్ధనేసాదానం కమ్మం. పాపకం సిప్పాయతనం నామ మచ్ఛజాలఖిపకుమీనకరణేసు చేవ పాసఓడ్డనసూలారోపనాదీసు చ ఛేకతా. పాపకం విజ్జాట్ఠానం నామ యా కాచి పరూపఘాతవిజ్జా. పాపకం సుతం నామ భారతయుద్ధసీతాహరణాదిపటిసంయుత్తం. పాపకం పటిభానం నామ దుబ్భాసితయుత్తం కప్పనాటకవిలప్పనాదిపటిభానం. పాపకం సీలం నామ అజసీలం గోసీలం. వతమ్పి అజవతగోవతమేవ. పాపికా దిట్ఠి పన ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠిగతేసు యాకాచి దిట్ఠి. అట్ఠవిధమానో ఉత్తానత్థోయేవ.

నవవిధేన మాననిద్దేసే సేయ్యస్స ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదయో నవ మానా పుగ్గలం నిస్సాయ వుత్తా. ఏత్థ పన సేయ్యస్స ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానో రాజానఞ్చేవ పబ్బజితానఞ్చ ఉప్పజ్జతి. రాజా హి ‘‘రట్ఠేన వా ధనవాహనేహి వా కో మయా సదిసో అత్థీ’’తి ఏతం మానం కరోతి. పబ్బజితోపి ‘‘సీలధుతఙ్గాదీహి కో మయా సదిసో అత్థీ’’తి ఏతం మానం కరోతి.

సేయ్యస్స ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి మానోపి ఏతేసంయేవ ఉప్పజ్జతి. రాజా హి ‘‘రట్ఠేన వా ధనవాహనేహి వా అఞ్ఞరాజూహి సద్ధిం మయ్హం కిం నానాకరణ’’న్తి ఏతం మానం కరోతి. పబ్బజితోపి ‘‘సీలధుతఙ్గాదీహి అఞ్ఞేన భిక్ఖునా మయ్హం కిం నానాకరణ’’న్తి ఏతం మానం కరోతి.

సేయ్యస్స ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి మానోపి ఏతేసంయేవ ఉప్పజ్జతి. యస్స హి రఞ్ఞో రట్ఠం వా ధనవాహనాదీని వా నాతిసమ్పన్నాని హోన్తి, సో ‘‘మయ్హం రాజాతి వోహారసుఖమత్తకమేవ, కిం రాజా నామ అహ’’న్తి ఏతం మానం కరోతి. పబ్బజితోపి అప్పలాభసక్కారో ‘‘అహం ధమ్మకథికో, బహుస్సుతో, మహాథేరోతి కథామత్తమేవ, కిం ధమ్మకథికో నామాహం, కిం బహుస్సుతో నామాహం, కిం మహాథేరో నామాహం, యస్స మే లాభసక్కారో నత్థీ’’తి ఏతం మానం కరోతి.

సదిసస్స ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానాదయో అమచ్చాదీనం ఉప్పజ్జన్తి. అమచ్చో వా హి రట్ఠియో వా ‘‘భోగయానవాహనాదీహి కో మయా సదిసో అఞ్ఞో రాజపురిసో అత్థీ’’తి వా, ‘‘మయ్హం అఞ్ఞేహి సద్ధిం కిం నానాకరణ’’న్తి వా, ‘‘అమచ్చోతి నామమేవ మయ్హం, ఘాసచ్ఛాదనమత్తమ్పి మే నత్థి, కిం అమచ్చో నామాహ’’న్తి వా ఏతే మానే కరోతి.

హీనస్స ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానాదయో దాసాదీనం ఉప్పజ్జన్తి. దాసో హి ‘‘మాతితో వా పితితో వా కో మయా సదిసో అఞ్ఞో దాసో నామ అత్థి, అఞ్ఞే జీవితుం అసక్కోన్తా కుచ్ఛిహేతు దాసా నామ జాతా, అహం పన పవేణీఆగతత్తా సేయ్యో’’తి వా, ‘‘పవేణీఆగతభావేన ఉభతోసుద్ధికదాసత్తేన అసుకదాసేన నామ సద్ధిం కి మయ్హం నానాకరణ’’న్తి వా, ‘‘కుచ్ఛివసేనాహం దాసబ్యం ఉపగతో, మాతాపితుకోటియా పన మే దాసట్ఠానం నత్థి, కిం దాసో నామ అహ’’న్తి వా ఏతే మానే కరోతి. యథా చ దాసో, ఏవం పుక్కుసచణ్డాలాదయోపి ఏతే మానే కరోన్తియేవ.

ఏత్థ చ సేయ్యస్స ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి ఉప్పన్నమానోవ యాథావమానో, ఇతరే ద్వే అయాథావమానా. తథా సదిసస్స ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి, హీనస్స ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి ఉప్పన్నమానోవ యాథావమానో, ఇతరే ద్వే అయాథావమానా. తత్థ యాథావమానా అరహత్తమగ్గవజ్ఝా, అయాథావమానా సోతాపత్తిమగ్గవజ్ఝా.

ఏత్థ చ సేయ్యస్స ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానో ఉత్తమస్స ఉత్తమట్ఠేన ‘‘అహం సేయ్యో’’తి ఏవం ఉప్పన్నమానో, సేయ్యస్స ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి మానో ఉత్తమస్స సమట్ఠేన ‘‘అహం సదిసో’’తి ఏవం ఉప్పన్నమానో. సేయ్యస్స ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి మానో ఉత్తమస్స లామకట్ఠేన ‘‘అహం హీనో’’తి ఏవం ఉప్పన్నమానో. ఏవం సేయ్యమానో సదిసమానో హీనమానోతి ఇమే తయో మానా సేయ్యస్స ఉప్పజ్జన్తి. సదిసస్సాపి అహం సేయ్యో, సదిసో, హీనోతి తయో మానా ఉప్పజ్జన్తి. హీనస్సాపి అహం హీనో, సదిసో, సేయ్యోతి తయో మానా ఉప్పజ్జన్తి.

దసవిధమాననిద్దేసే ఇధేకచ్చో మానం జనేతీతి ఏకచ్చో పుగ్గలో మానం జనయతి. జాతియా వాతి ఖత్తియభావాదిజాతిసమ్పత్తియా వా. గోత్తేన వాతి గోతమగోత్తాదినా ఉక్కట్ఠగోత్తేన వా. కోలపుత్తియేన వాతి మహాకులభావేన వా. వణ్ణపోక్ఖరతాయ వాతి వణ్ణసమ్పన్నసరీరతాయ వా. సరీరఞ్హి ‘‘పోక్ఖర’’న్తి వుచ్చతి, తస్స వణ్ణసమ్పత్తియా అభిరూపభావేనాతి అత్థో. ధనేన వాతి ధనసమ్పన్నభావేన వా, మయ్హం నిధానగతస్స ధనస్స పమాణం నత్థీతి అత్థో. అజ్ఝేనేన వాతి అజ్ఝాయనవసేన వా. కమ్మాయతనేన వాతి ‘‘అవసేసా సత్తా ఛిన్నపక్ఖకాకసదిసా, అహం పన మహిద్ధికో మహానుభావో’’తి వా, ‘‘అహం యం యం కమ్మం కరోమి, తం తం సమిజ్ఝతీ’’తి వా ఏవమాదినయప్పవత్తేన కమ్మాయతనేన వా. సిప్పాయతనేన వాతి ‘‘అవసేసా సత్తా నిసిప్పా, అహం సిప్పవా’’తి ఏవమాదినయప్పవత్తేన సిప్పాయతనేన వా. విజ్జాట్ఠానేన వాతి ఇదం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. సుతేన వాతి ‘‘అవసేసా సత్తా అప్పస్సుతా, అహం పన బహుస్సుతో’’తి ఏవమాదిసుతేన వా. పటిభానేన వాతి ‘‘అవసేసా సత్తా అప్పటిభానా, మయ్హం పన పటిభానప్పమాణం నత్థీ’’తి ఏవమాదిపటిభానేన వా. అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునాతి అవుత్తేన అఞ్ఞేన వత్థునా వా. యో ఏవరూపో మానోతి మానకరణవసేన మానో. మఞ్ఞనా మఞ్ఞితత్తన్తి ఆకారభావనిద్దేసో. ఉస్సితట్ఠేన ఉన్నతి. యస్సుప్పజ్జతి, తం పుగ్గలం ఉన్నామేతి ఉక్ఖిపిత్వా ఠపేతీతి ఉన్నామో. సముస్సితట్ఠేన ధజో. ఉక్ఖిపనట్ఠేన చిత్తం సమ్పగ్గణ్హాతీతి సమ్పగ్గాహో. కేతు వుచ్చతి బహూసు ధజేసు అచ్చుగ్గతధజో. మానోపి పునప్పునం ఉప్పజ్జమానో అపరాపరే ఉపాదాయ అచ్చుగ్గతట్ఠేన కేతు వియాతి కేతు, తం కేతుం ఇచ్ఛతీతి కేతుకమ్యం, తస్స భావో కేతుకమ్యతా. సా పన చిత్తస్స, న అత్తనో. తేన వుత్తం ‘‘కేతుకమ్యతా చిత్తస్సా’’తి. మానసమ్పయుత్తఞ్హి చిత్తం కేతుం ఇచ్ఛతి, తస్స భావో, కేతుసఙ్ఖాతో మానోతి. ధోనో మాయఞ్చ మానఞ్చ పహాయ పజహిత్వా యో సో ధోనో అరహా హేట్ఠా వుత్తనయేన వినోదనబ్యన్తికరణాదివసేన కిలేసే పజహిత్వా ఠితో, సో తేన రాగాదినా కిలేసేన గచ్ఛేయ్య.

నేరయికోతి వాతి నిరయే నిబ్బత్తకసత్తోతి వా. తిరచ్ఛానయోనికాదీసుపి ఏసేవ నయో. సో హేతు నత్థీతి యేన జనకహేతునా గతియాదీసు నిబ్బత్తేయ్య, సో హేతు నత్థి. పచ్చయోతి తస్సేవ వేవచనం. కారణన్తి ఠానం. కారణఞ్హి తదాయత్తవుత్తితాయ అత్తనో ఫలస్స ఠానన్తి వుచ్చతి. తస్మా యేన హేతునా యేన పచ్చయేన గతియాదీసు నిబ్బత్తేయ్య, తం కారణం నత్థి.

౨౨. యో పన నేసం ద్విన్నం ఉపయానం భావేన ఉపయో హోతి, సో ఉపయో హి…పే… దిట్ఠిమిధేవ సబ్బన్తి. తత్థ ఉపయోతి తణ్హాదిట్ఠినిస్సితో. ధమ్మేసు ఉపేతి వాదన్తి ‘‘రత్తో’’తి వా ‘‘దుట్ఠో’’తి వా ఏవం తేసు తేసు ధమ్మేసు ఉపేతి వాదం. అనూపయం కేన కథం వదేయ్యాతి తణ్హాదిట్ఠిప్పహానేన పన అనూపయం ఖీణాసవం కేన రాగేన వా దోసేన వా కథం ‘‘రత్తో’’తి వా ‘‘దుట్ఠో’’తి వా వదేయ్య. ఏవం అనుపవజ్జో చ సో కిం తిత్థియా వియ కతపటిచ్ఛాదకో భవిస్సతీతి అధిప్పాయో. అత్తా నిరత్తా న హి తస్స అత్థీతి తస్స హి అత్తదిట్ఠి వా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి వా నత్థి, గహణముఞ్చనం వాపి అత్తనిరత్తసఞ్ఞితం నత్థి. కిం కారణా నత్థీతి చే? అధోసి సో దిట్ఠిమిధేవ సబ్బన్తి. యస్మా సో ఇధేవ అత్తభావే ఞాణమ్బునా సబ్బదిట్ఠిగతం అధోసి పజహి వినోదేసీతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి. తం సుత్వా రాజా అత్తమనో భగవన్తం అభివాదేత్వా పక్కామీతి.

రత్తోతి వాతి రాగేన రత్తోతి వా. దుట్ఠోతి వాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. తే అభిసఙ్ఖారా అప్పహీనాతి యే పుఞ్ఞాపుఞ్ఞఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారా, తే అప్పహీనా. అభిసఙ్ఖారానం అప్పహీనత్తాతి తేసం వుత్తప్పకారానం కమ్మాభిసఙ్ఖారానం న పహీనభావేన. గతియా వాదం ఉపేతీతి పఞ్చన్నం గతీనం అఞ్ఞతరాయ కథనం ఉపగచ్ఛతి. తేనేవాహ – ‘‘నేరయికోతి వా…పే… వాదం ఉపేతి ఉపగచ్ఛతీ’’తి. వదేయ్యాతి కథేయ్య. గహితం నత్థీతి గహేతబ్బం నత్థి. ముఞ్చితబ్బం నత్థీతి ముఞ్చిత్వా ఠితత్తా మోచేతబ్బం నత్థి.

యస్సత్థి గహితన్తి యస్స పుగ్గలస్స ‘‘అహం మమా’’తి గహితం అత్థి. తస్సత్థి ముఞ్చితబ్బన్తి తస్స పుగ్గలస్స మోచేతబ్బం అత్థి. ఉపరి పదాని పరివత్తేత్వా యోజేతబ్బాని. గహణం ముఞ్చనా సమతిక్కన్తోతి గహణమోచనా అరహా అతిక్కన్తో. బుద్ధిపరిహానివీతివత్తోతి వడ్ఢిఞ్చ పరిహానిఞ్చ అతిక్కమిత్వా పవత్తో. సో వుట్ఠవాసోతిఆదిం కత్వా ఞాణగ్గినా దడ్ఢానీతి పరియోసానం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. అధోసీతి కన్తేసి. ధుని సన్ధుని నిద్ధునీతి ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢితం.

సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ మహానిద్దేసట్ఠకథాయ

దుట్ఠట్ఠకసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.