౨. గుహట్ఠకసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా

౭. దుతియే – సత్తోతి లగ్గో. గుహాయన్తి కాయే. కాయో హి రాగాదీనం వాళానం వసనోకాసతో ‘‘గుహా’’తి వుచ్చతి. బహునాభిఛన్నోతి బహునా రాగాదికిలేసజాతేన అభిచ్ఛన్నో. ఏతేన అజ్ఝత్తబన్ధనం వుత్తం. తిట్ఠన్తి రాగాదివసేన తిట్ఠన్తో. మోహనస్మిం పగాళ్హోతి మోహనం వుచ్చతి కామగుణో. ఏత్థ హి దేవమనుస్సా ముయ్హన్తి తేసు అజ్ఝోగాళ్హా హుత్వా; ఏతేన బాహిరబన్ధనం వుత్తం. దూరే వివేకా హి తథావిధో సోతి సో తథారూపో నరో తివిధాపి కాయవివేకాదివివేకా దూరే, అనాసన్నే. కింకారణా? కామా హి లోకే న హి సుప్పహాయాతి యస్మా లోకే కామా సుప్పహాయా న హోన్తి, తస్మాతి వుత్తం హోతి.

సత్తోతి హి ఖో వుత్తన్తి ‘‘సత్తో, నరో, మానవో’’తి ఏవమాదినా నయేన కథితోయేవ. గుహా తావ వత్తబ్బాతి గుహా తావ కథేతబ్బా. కాయోతి వాతిఆదీసు అయం తావ పదయోజనా – కాయో ఇతి వా గుహా ఇతి వా…పే… కుమ్భో ఇతి వాతి. తత్థ కాయోతి ‘‘కుచ్ఛితానం ఆయోతి కాయో’’తిఆదినా హేట్ఠా సతిపట్ఠానకథాయం వుత్తోయేవ. రాగాదివాళానం వసనోకాసట్ఠేన గుహా, ‘‘పటిచ్ఛాదనట్ఠేనా’’తిపి ఏకే. ‘‘దూరఙ్గమం ఏకచరం, అసరీరం గుహాసయ’’న్తిఆదీసు (ధ. ప. ౩౭) వియ. రాగాదీహి ఝాపనట్ఠేన దేహో ‘‘తే హిత్వా మానుసం దేహ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౩౨ థోకం విసదిసం) వియ. పమత్తకరణట్ఠేన సన్దేహో ‘‘భిజ్జతి పూతిసన్దేహో, మరణన్తఞ్హి జీవిత’’న్తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౪౮) వియ. సంసారే సఞ్చరణట్ఠేన నావా ‘‘సిఞ్చ భిక్ఖు ఇమం నావం, సిత్తా తే లహుమేస్సతీ’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౩౬౯) వియ. ఇరియాపథస్స అత్థిభావట్ఠేన రథో ‘‘రథో సీలపరిక్ఖారో, ఝానక్ఖో చక్కవీరియో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౪) వియ. అచ్చుగ్గతట్ఠేన ధజో ‘‘ధజో రథస్స పఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౧౮౪౧) వియ.

కిమికులానం ఆవాసభావేన వమ్మికో ‘‘వమ్మికోతి ఖో, భిక్ఖు, ఇమస్సేతం చాతుమహాభూతికస్స కాయస్స అధివచన’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౫౧) వియ. యథేవ హి బాహిరకో వమ్మికో, వమతి వన్తకో వన్తుస్సయో వన్తసినేహసమ్బద్ధోతి చతూహి కారణేహి ‘‘వమ్మికో’’తి వుచ్చతి. సో హి అహినకులఉన్దూరఘరగోళికాదయో నానప్పకారే పాణకే వమతీతి వమ్మికో. ఉపచికాహి వన్తకోతి వమ్మికో. ఉపచికాహి వమిత్వా ముఖతుణ్డకేహి ఉక్ఖిత్తపంసుచుణ్ణేన కటిప్పమాణేనపి పోరిసప్పమాణేనపి ఉస్సితోతి వమ్మికో. ఉపచికాహి వన్తఖేళసినేహేన ఆబద్ధతాయ సత్తసత్తాహం దేవే వస్సన్తేపి న విప్పకిరీయతి, నిదాఘేపి తతో పంసుముట్ఠిం గహేత్వా తస్మిం ముట్ఠినా పీళియమానే సినేహో నిక్ఖమతి, ఏవం వన్తసినేహేన సమ్బద్ధోతి వమ్మికో. ఏవమయం కాయోపి ‘‘అక్ఖిమ్హా అగ్గిగూథకో’’తిఆదినా నయేన నానప్పకారం అసుచికలిమలం వమతీతి వమ్మికో. బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఖీణాసవా ఇమస్మిం అత్తభావే నికన్తిపరియాదానేన అత్తభావం ఛడ్డేత్వా గతాతి అరియేహి వన్తకోతిపి వమ్మికో. యేహి చాయం తీహి అట్ఠిసతేహి ఉస్సితో నహారుసమ్బద్ధో మంసావలేపనో అల్లచమ్మపరియోనద్ధో ఛవిరఞ్జితో సత్తే వఞ్చేతి, తం సబ్బం అరియేహి వన్తమేవాతి వన్తుస్సయోతిపి వమ్మికో. ‘‘తణ్హా జనేతి పురిసం, చిత్తమస్స విధావతీ’’తి (సం. ని. ౧.౫౫-౫౭) ఏవం తణ్హాయ జనితత్తా అరియేహి వన్తేనేవ తణ్హాసినేహేన సమ్బద్ధో అయన్తి వన్తసినేహేన సమ్బద్ధోతిపి వమ్మికో. యథా చ వమ్మికస్స అన్తో నానప్పకారా పాణకా తత్థేవ జాయన్తి, ఉచ్చారపస్సావం కరోన్తి, గిలానా సయన్తి, మతా నిపతన్తి. ఇతి సో తేసం సూతిఘరం వచ్చకుటి గిలానసాలా సుసానఞ్చ హోతి. ఏవం ఖత్తియమహాసాలాదీనమ్పి కాయో ‘‘అయం గోపితరక్ఖితో మణ్డితపసాదితో మహానుభావానం కాయో’’తి అచిన్తేత్వా ఛవినిస్సితా పాణా చమ్మనిస్సితా పాణా మంసనిస్సితా పాణా నహారునిస్సితా పాణా అట్ఠినిస్సితా పాణా అట్ఠిమిఞ్జనిస్సితా పాణాతి ఏవం కులగణనాయ అసీతిమత్తాని కిమికులసహస్సాని అన్తోకాయస్మింయేవ జాయన్తి, ఉచ్చారపస్సావం కరోన్తి, గేలఞ్ఞేన ఆతురితాని సయన్తి, మతామతా నిపతన్తి. ఇతి అయమ్పి తేసం పాణానం సూతిఘరం వచ్చకుటి గిలానసాలా సుసానఞ్చ హోతీతి ‘‘వమ్మికో’’తి సఙ్ఖం గతో.

మనాపామనాపపతనట్ఠేన నగరం ‘‘సక్కాయనగర’’న్తిఆదీసు వియ. రోగాదీనం నీళభావేన కులావకభావేన నీళం ‘‘రోగనీళం పభఙ్గుర’’న్తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౪౮) వియ. పటిసన్ధియా నివాసగేహట్ఠేన కుటి ‘‘పఞ్చద్వారాయం కుటికాయం పసక్కియా’’తిఆదీసు (థేరగా. ౧౨౫) వియ. పూతిభావేన గణ్డో ‘‘రోగోతి భిక్ఖవే, గణ్డోతి భిక్ఖవే, సల్లోతి భిక్ఖవే, కాయస్సేతం అధివచన’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౯.౧౫) వియ. భిజ్జనట్ఠేన కుమ్భో ‘‘కుమ్భూపమం కాయమిమం విదిత్వా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౪౦) వియ. కాయస్సేతం అధివచనన్తి ఏతం వుత్తప్పకారం చతుమహాభూతమయస్స కుచ్ఛితధమ్మానం ఆయస్స అధివచనం, కథనన్తి అత్థో. గుహాయన్తి సరీరస్మిం. సత్తోతి అల్లీనో. విసత్తోతి వణ్ణరాగాదివసేన వివిధో అల్లీనో. సణ్ఠానరాగవసేన ఆసత్తో. తత్థేవ ‘‘సుభం సుఖ’’న్తి గహణవసేన లగ్గో. అత్తగ్గహణవసేన లగ్గితో. పలిబుద్ధోతి ఫస్సరాగవసేన అముఞ్చిత్వా ఠితో. భిత్తిఖిలేతి భిత్తియం ఆకోటితఖాణుకే. నాగదన్తేతి తథేవ హత్థిదన్తసదిసే వఙ్కదణ్డకే. సత్తన్తి భిత్తిఖిలే లగ్గం. విసత్తన్తి నాగదన్తే లగ్గం. ఆసత్తన్తి చీవరవంసే లగ్గం. లగ్గన్తి చీవరరజ్జుయా లగ్గం. లగ్గితన్తి పీఠపాదే లగ్గం. పలిబుద్ధన్తి మఞ్చపాదే లగ్గన్తి ఏవమాదినా నయేన యోజేతబ్బం.

లగ్గనాధివచనన్తి విసేసేన అల్లీయనకథనం. ఛన్నోతి వుత్తప్పకారేహి కిలేసేహి ఛాదితో. పునప్పునం ఉప్పత్తివసేన ఉపరూపరి ఛన్నోతి ఉచ్ఛన్నో. ఆవుతోతి ఆవరితో. నివుతోతి వారితో. ఓఫుతోతి అవత్థరిత్వా ఛాదితో. పిహితోతి భాజనేన ఉక్ఖలిముఖం వియ పలిగుణ్ఠితో. పటిచ్ఛన్నోతి ఆవటో. పటికుజ్జితోతి అధోముఖం ఠపితో. తత్థ తిణపణ్ణాదీహి ఛాదితం వియ ఛన్నో. ఉచ్ఛన్నో నదిం ఆవరణసేతు వియ. ఆవుతో జనసఞ్చరణమగ్గావరణం వియ.

వినిబద్ధో మానవసేనాతి నానావిధేన మానాతిమానవసేన నానావిధే ఆరమ్మణే బద్ధో హుత్వా తిట్ఠతి. పరామట్ఠో దిట్ఠివసేనాతి ద్వాసట్ఠిదిట్ఠీనం వసేన పరామట్ఠో ఆమసిత్వా గహితో. విక్ఖేపగతో ఉద్ధచ్చవసేనాతి ఆరమ్మణే అసన్తిట్ఠనవసేన చిత్తవిక్ఖేపం పత్తో ఉపగతో. అనిట్ఠఙ్గతో విచికిచ్ఛావసేనాతి రతనత్తయాదీసు కఙ్ఖాసఙ్ఖాతాయ విచికిచ్ఛాయ వసేన సన్నిట్ఠానం అప్పత్తో. థామగతో అనుసయవసేనాతి దున్నీహరణఅప్పహీనానుసయవసేన థిరభావం పత్తో ఉపగతో హుత్వా తిట్ఠతి.

రూపూపయన్తి తణ్హాదిట్ఠూపయవసేన రూపం ఉపగన్త్వా ఆరమ్మణం కత్వా. విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠతీతి తస్మిం ఆరమ్మణే రూపారమ్మణం విఞ్ఞాణం తిట్ఠన్తం తిట్ఠతి. రూపారమ్మణం రూపపతిట్ఠన్తి రూపమేవ ఆరమ్మణం ఆలమ్బిత్వా రూపమేవ పతిట్ఠం కత్వా. నన్దూపసేచనన్తి సప్పీతికతణ్హోదకేన ఆసిత్తం విఞ్ఞాణం. వుద్ధిన్తి వుద్ధిభావం. విరూళ్హిన్తి జవనవసేన ఉపరితో విరూళ్హిభావం. వేపుల్లన్తి తదారమ్మణవసేన వేపుల్లం.

అత్థి రాగోతిఆదీని లోభస్సేవ నామాని. సో హి రఞ్జనవసేన రాగో, నన్దనవసేన నన్దీ, తణ్హాయనవసేన తణ్హాతి వుచ్చతి. పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరూళ్హన్తి కమ్మం జవాపేత్వా పటిసన్ధిఆకడ్ఢనసమత్థతాయ పతిట్ఠితఞ్చేవ విరూళ్హఞ్చ. యత్థాతి తేభూమకవట్టే భుమ్మం. సబ్బత్థ వా పురిమపదే ఏతం భుమ్మం. అత్థి తత్థ సఙ్ఖారానం వుద్ధీతి ఇదం ఇమస్మిం విపాకవట్టే ఠితస్స ఆయతిం వట్టహేతుకే సఙ్ఖారే సన్ధాయ వుత్తం. యత్థ అత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తీతి యస్మిం ఠానే ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి అత్థి. తత్థ పురిమసుత్తం రూపాదిఆరమ్మణలగ్గనవసేన వుత్తం, దుతియసుత్తం తదేవారమ్మణం అభినన్దనవసేన వుత్తం, తతియం విఞ్ఞాణపతిట్ఠానవసేన వుత్తం, చతుత్థం చతుబ్బిధఆహారవసేన, కుసలాకుసలవిఞ్ఞాణపతిట్ఠానవసేన వుత్తన్తి ఞాతబ్బం.

యేభుయ్యేనాతి పాయేన. ముయ్హన్తీతి మోహం ఆపజ్జన్తి. సమ్ముయ్హన్తీతి విసేసేన ముయ్హన్తి. సమ్పముయ్హన్తీతి సబ్బాకారేన ముయ్హన్తి. అథ వా రూపారమ్మణం పటిచ్చ ముయ్హన్తి, సద్దారమ్మణం పటిచ్చ సమ్ముయ్హన్తి, ముతారమ్మణం పటిచ్చ సమ్పముయ్హన్తి. అవిజ్జాయ అన్ధీకతాతి అట్ఠసు ఠానేసు అఞ్ఞాణాయ అవిజ్జాయ అన్ధీకతా. ‘‘గతా’’తి వా పాఠో, అన్ధభావం ఉపగతాతి అత్థో. పగాళ్హోతి పవిట్ఠో. ఓగాళ్హోతి హేట్ఠాభాగం పవిట్ఠో. అజ్ఝోగాళ్హోతి అధిఓగాహిత్వా అవత్థరిత్వా విసేసేన పవిట్ఠో నిముగ్గోతి అధోముఖం హుత్వా పవిట్ఠో. అథ వా దస్సనసంసగ్గేన ఓగాళ్హో. సవనసంసగ్గేన అజ్ఝోగాళ్హో. వచనసంసగ్గేన నిముగ్గో. సప్పురిససంసగ్గవిరహితో వా ఓగాళ్హో. సద్ధమ్మసేవనవిరహితో వా అజ్ఝోగాళ్హో. ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తివిరహితో వా నిముగ్గో.

వివేకాతి వివిత్తి, వివిచ్చనం వా వివేకో. తయోతి గణనపరిచ్ఛేదో. కాయవివేకోతి కాయేన వివిత్తి, వినా అపసక్కనం. చిత్తవివేకాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇధ భిక్ఖూతి ఇమస్మిం సాసనే. సంసారే భయం ఇక్ఖనతో భిక్ఖు. వివిత్తన్తి సుఞ్ఞం, అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోసన్తి అత్థో. ఏతదేవ హి సన్ధాయ విభఙ్గే ‘‘వివిత్తన్తి సన్తికే చేపి సేనాసనం హోతి, తఞ్చ అనాకిణ్ణం గహట్ఠేహి పబ్బజితేహి, తేన తం వివిత్త’’న్తి (విభ. ౫౨౬) వుత్తం. సేతి చేవ ఆసతి చ ఏత్థాతి సేనాసనం, మఞ్చపీఠాదీనమేతమధివచనం. తేనాహ –

‘‘సేనాసనన్తి మఞ్చోపి సేనాసనం, పీఠమ్పి… భిసిపి… బిబ్బోహనమ్పి… విహారోపి… అడ్ఢయోగోపి… పాసాదోపి… అట్టోపి… మాళోపి… లేణమ్పి… గుహాపి… రుక్ఖమూలమ్పి… వేళుగుమ్బోపి… యత్థ వా పన భిక్ఖూ పటిక్కమన్తి, సబ్బమేతం సేనాసన’’న్తి (విభ. ౫౨౭).

అపి చ విహారో అడ్ఢయోగో పాసాదో హమ్మియం గుహాతి ఇదం విహారసేనాసనం నామ. మఞ్చో పీఠం భిసి బిబ్బోహనన్తి ఇదం మఞ్చపీఠసేనాసనం నామ. చిమిలికా చమ్మఖణ్డో తిణసన్థారో పణ్ణసన్థారోతి ఇదం సన్థతసేనాసనం నామ. యత్థ వా పన భిక్ఖూ పటిక్కమన్తి, ఇదం ఓకాససేనాసనం నామాతి ఏవం చతుబ్బిధం సేనాసనం హోతి. తం సబ్బమ్పి సేనాసనగ్గహణేన గహితమేవ.

ఇధ పనస్స సకుణసదిసస్స చాతుద్దిసస్స భిక్ఖునో అనుచ్ఛవికసేనాసనం దస్సేన్తో ‘‘అరఞ్ఞం రుక్ఖమూల’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అరఞ్ఞన్తి ‘‘నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా సబ్బమేతం అరఞ్ఞ’’న్తి (విభ. ౫౨౯) ఇదం భిక్ఖునీనం వసేన ఆగతం. ‘‘ఆరఞ్ఞకం నామ సేనాసనం పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి (పారా. ౬౫౪) ఇదం పన ఇమస్స భిక్ఖునో అనురూపం. తస్స లక్ఖణం విసుద్ధిమగ్గే ధుతఙ్గనిద్దేసే (విసుద్ధి. ౧.౩౧) వుత్తం. రుక్ఖమూలన్తి యంకిఞ్చి సన్తచ్ఛాయం వివిత్తం రుక్ఖమూలం. పబ్బతన్తి సేలం. తత్థ హి ఉదకసోణ్డీసు ఉదకకిచ్చం కత్వా సీతాయ రుక్ఖచ్ఛాయాయ నిసిన్నస్స నానాదిసాసు ఖాయమానాసు సీతేన వాతేన బీజియమానస్స చిత్తం ఏకగ్గం హోతి. కన్దరన్తి కం వుచ్చతి ఉదకం, తేన దారితం, ఉదకేన భిన్నం పబ్బతపదేసం. యం ‘‘నదీతుమ్బ’’న్తిపి ‘‘నదీకుఞ్జ’’న్తిపి వదన్తి. తత్థ హి రజతపట్టసదిసా వాలుకా హోతి, మత్థకే మణివితానం వియ వనగహనం, మణిఖన్ధసదిసం ఉదకం సన్దతి. ఏవరూపం కన్దరం ఓరుయ్హ పానీయం పివిత్వా గత్తాని సీతాని కత్వా వాలుకం ఉస్సాపేత్వా పంసుకూలచీవరం పఞ్ఞపేత్వా నిసిన్నస్స సమణధమ్మం కరోతో చిత్తం ఏకగ్గం హోతి. గిరిగుహన్తి ద్విన్నం పబ్బతానం అన్తరం, ఏకస్మింయేవ వా ఉమఙ్గసదిసం మహావివరం. సుసానలక్ఖణం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౩౪) వుత్తం.

వనపత్థన్తి గామన్తం అతిక్కమిత్వా మనుస్సానం అనుపచారట్ఠానం యత్థ న కసన్తి న వపన్తి. తేనేవాహ ‘‘వనపత్థన్తి దూరానమేతం సేనాసనానం అధివచన’’న్తిఆది (విభ. ౫౩౧). అబ్భోకాసన్తి అచ్ఛన్నం. ఆకఙ్ఖమానో పనేత్థ చీవరకుటిం కత్వా వసతి. పలాలపుఞ్జన్తి పలాలరాసిం. మహాపలాలపుఞ్జతో హి పలాలం నిక్కడ్ఢిత్వా పబ్భారలేణసదిసే ఆలయే కరోన్తి, గచ్ఛగుమ్బాదీనమ్పి ఉపరి పలాలం పక్ఖిపిత్వా హేట్ఠా నిసిన్నా సమణధమ్మం కరోన్తి. సబ్బమేతం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘కాయేన వివిత్తో విహరతీ’’తిఆది. ఏకో చఙ్కమం అధిట్ఠాతి పవత్తయతీతి వుత్తం హోతి. ఇరియతీతి ఇరియాపథం వత్తయతి. వత్తతీతి ఇరియాపథవుత్తిం ఉప్పాదేతి. పాలేతీతి ఇరియాపథం రక్ఖతి. యపేతీతి యపయతి. యాపేతీతి యాపయతి.

పఠమం ఝానం సమాపన్నస్సాతి కుసలజ్ఝానసమఙ్గిస్స. నీవరణేహి చిత్తం వివిత్తన్తి ఉపచారేన నీవరణేహి వివిత్తమ్పి సమానం అన్తోఅప్పనాయం సుట్ఠు వివిత్తం నామ హోతీతి దస్సేతుం ‘‘పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స నీవరణేహి చిత్తం వివిత్తం హోతీ’’తి వుత్తం. ఏసేవ నయో వితక్కవిచారపీతిసుఖదుక్ఖేహి దుతియతతియచతుత్థజ్ఝానాని సమాపన్నానన్తి. రూపసఞ్ఞాయాతి కుసలవిపాకకిరియవసేన పఞ్చదసన్నం రూపావచరజ్ఝానానం సఞ్ఞాయ. పటిఘసఞ్ఞాయాతి చక్ఖురూపాదిసఙ్ఘట్టనేన ఉప్పన్నాయ కుసలాకుసలవిపాకవసేన ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతాయ పటిఘసఞ్ఞాయ చ. నానత్తసఞ్ఞాయాతి నానారమ్మణే పవత్తాయ చతుచత్తాలీసకామావచరసఞ్ఞాయ చ చిత్తం వివిత్తం హోతి సుఞ్ఞం హోతి.

ఆకాసానఞ్చాయతనం సమాపన్నస్సాతి ఏత్థ నాస్స అన్తోతి అనన్తం, ఆకాసం అనన్తం ఆకాసానన్తం, ఆకాసానన్తమేవ ఆకాసానఞ్చం, తం ఆకాసానఞ్చం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనమస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స దేవానం దేవాయతనమివాతి ఆకాసానఞ్చాయతనం, కసిణుగ్ఘాటిమాకాసారమ్మణఝానస్సేతం అధివచనం. తం ఆకాసానఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స కుసలకిరియఝానం సమాపన్నస్స. రూపసఞ్ఞాయాతి సఞ్ఞాసీసేన రూపావచరజ్ఝానతో చేవ తదారమ్మణతో చ. రూపావచరజ్ఝానమ్పి హి ‘‘రూప’’న్తి వుచ్చతి ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౨౦౯), తస్స ఆరమ్మణమ్పి ‘‘బహిద్ధా రూపాని పస్సతి సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తిఆదీసుపి (పటి. మ. ౧.౨౦౯). తస్మా ఇధ రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞాతి ఏవం సఞ్ఞాసీసేన రూపావచరజ్ఝానస్సేతం అధివచనం. రూపే సఞ్ఞా అస్సాతి రూపసఞ్ఞం, రూపమస్స నామన్తి వుత్తం హోతి. ఏవం పథవీకసిణాదిభేదస్స తదారమ్మణస్స చేతం అధివచనన్తి వేదితబ్బం. ఏతాయ కుసలవిపాకకిరియావసేన పఞ్చదసవిధాయ ఝానసఙ్ఖాతాయ రూపసఞ్ఞాయ. ఏతాయ చ పథవీకసిణాదివసేన అట్ఠవిధాయ ఆరమ్మణసఙ్ఖాతాయ రూపసఞ్ఞాయ.

పటిఘసఞ్ఞాయాతి చక్ఖాదీనం వత్థూనం రూపాదీనం ఆరమ్మణానఞ్చ పటిఘాతేన సముప్పన్నా సఞ్ఞా పటిఘసఞ్ఞా, రూపసఞ్ఞాదీనం ఏతం అధివచనం. యథాహ – ‘‘తత్థ కతమా పటిఘసఞ్ఞా? రూపసఞ్ఞా సద్దసఞ్ఞా గన్ధసఞ్ఞా రససఞ్ఞా ఫోట్ఠబ్బసఞ్ఞా, ఇమా వుచ్చన్తి పటిఘసఞ్ఞాయో’’తి (విభ. ౬౦౩). తా కుసలవిపాకా పఞ్చ అకుసలవిపాకా పఞ్చాతి ఏతాయ పటిఘసఞ్ఞాయ.

నానత్తసఞ్ఞాయాతి నానత్తే గోచరే పవత్తాయ సఞ్ఞాయ, నానత్తాయ వా సఞ్ఞాయ. యథాహ – ‘‘తత్థ కతమా నానత్తసఞ్ఞా? అసమాపన్నస్స మనోధాతుసమఙ్గిస్స వా మనోవిఞ్ఞాణధాతుసమఙ్గిస్స వా సఞ్ఞా సఞ్జాననా సఞ్జానితత్తం, ఇమా వుచ్చన్తి నానత్తసఞ్ఞాయో’’తి (విభ. ౬౦౪) ఏవం విభఙ్గే విభజిత్వా వుత్తా. తా ఇధ అధిప్పేతా. అసమాపన్నస్స మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుసఙ్గహితా సఞ్ఞా రూపసద్దాదిభేదే నానత్తే నానాసభావే గోచరే పవత్తన్తి. యస్మా చేసా అట్ఠ కామావచరకుసలసఞ్ఞా, ద్వాదస అకుసలసఞ్ఞా, ఏకాదస కామావచరకుసలవిపాకసఞ్ఞా, ద్వే అకుసలవిపాకసఞ్ఞా, ఏకాదస కామావచరకిరియసఞ్ఞాతి ఏవం చతుచత్తాలీసమ్పి సఞ్ఞా నానత్తా నానాసభావా అఞ్ఞమఞ్ఞం అసదిసా, తస్మా ‘‘నానత్తసఞ్ఞా’’తి వుత్తా, తాయ నానత్తసఞ్ఞాయ.

చిత్తం వివిత్తం హోతీతి ఆకాసానఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స రూపసఞ్ఞాపటిఘసఞ్ఞానానత్తసఞ్ఞాసఙ్ఖాతాహి సఞ్ఞాహి ఝానచిత్తం వివిత్తం హోతి వినా హోతి అపసక్కనం హోతి. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనన్తి ఏతదేవ విఞ్ఞాణం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనమస్సాతి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం, ఆకాసే పవత్తవిఞ్ఞాణారమ్మణస్స ఝానస్సేతం అధివచనం. తం ఝానం సమాపన్నస్స వుత్తప్పకారాయ ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాయ చిత్తం వివిత్తం హోతి.

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనన్తి ఏత్థ పన నాస్స కిఞ్చనన్తి అకిఞ్చనం, అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పి అస్స అవసిట్ఠం నత్థీతి వుత్తం హోతి. అకిఞ్చనస్స భావో ఆకిఞ్చఞ్ఞం, ఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణాపగమస్సేతం అధివచనం. తం ఆకిఞ్చఞ్ఞం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనమస్సాతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం, ఆకాసే పవత్తితవిఞ్ఞాణాపగమారమ్మణఝానస్సేతం అధివచనం. తం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స తాయ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞాయ చిత్తం వివిత్తం.

నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి ఏత్థ పన యాయ సఞ్ఞాయ భావతో తం ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతన’’న్తి వుచ్చతి, యథాపటిపన్నస్స సా సఞ్ఞా హోతి, తం తావ దస్సేతుం విభఙ్గే (విభ. ౬౨౦) ‘‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ’’తి ఉద్ధరిత్వా తఞ్ఞేవ ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సన్తతో మనసి కరోతి, సఙ్ఖారావసేససమాపత్తిం భావేతి, తేన వుచ్చతి నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ’’తి వుత్తం. తత్థ సన్తతో మనసి కరోతీతి ‘‘సన్తోవతాయం సమాపత్తి, యత్ర హి నామ నత్థిభావమ్పి ఆరమ్మణం కరిత్వా వసతీ’’తి ఏవం సన్తారమ్మణతాయ నం ‘‘సన్తా’’తి మనసి కరోతి. తం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం అప్పేత్వా నిసిన్నస్స తాయ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాయ ఝానచిత్తం సుఞ్ఞం హోతి.

సోతాపన్నస్సాతి సోతాపత్తిఫలం పత్తస్స. సక్కాయదిట్ఠియాతి వీసతివత్థుకాయ సక్కాయదిట్ఠియా. విచికిచ్ఛాయాతి అట్ఠసు ఠానేసు కఙ్ఖాయ. సీలబ్బతపరామాసాతి ‘‘సీలేన సుద్ధి, వతేన సుద్ధీ’’తి పరామసిత్వా ఉప్పజ్జనకదిట్ఠి. దిట్ఠానుసయాతి అప్పహీనట్ఠేన సన్తానే అనుసయకా దిట్ఠానుసయా. తథా విచికిచ్ఛానుసయా. తదేకట్ఠేహి చాతి తేహి సక్కాయదిట్ఠిఆదీహి ఏకతో ఠితేహి చ. ఉపతాపేన్తి విబాధేన్తి చాతి కిలేసా, తేహి సక్కాయదిట్ఠియాదికిలేసేహి చిత్తం వివిత్తం సుఞ్ఞం హోతి. ఏత్థ ‘‘తదేకట్ఠ’’న్తి దువిధం ఏకట్ఠం పహానేకట్ఠం సహజేకట్ఠఞ్చ. అపాయగమనీయా హి కిలేసా యావ సోతాపత్తిమగ్గేన న పహీయన్తి, తావ దిట్ఠివిచికిచ్ఛాహి సహ ఏకస్మిం పుగ్గలే ఠితాతి పహానేకట్ఠా. దససు హి కిలేసేసు ఇధ దిట్ఠివిచికిచ్ఛా ఏవ ఆగతా. అనుసయేసు దిట్ఠానుసయవిచికిచ్ఛానుసయా ఆగతా. సేసా పన అపాయగమనీయో లోభో దోసో మోహో మానో థినం ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పన్తి అట్ఠ కిలేసా దిట్ఠివిచికిచ్ఛాహి సహ పహానేకట్ఠా హుత్వా ద్వీహి అనుసయేహి సద్ధిం సోతాపత్తిమగ్గేన పహీయన్తి. రాగదోసమోహపముఖేసు వా దియడ్ఢేసు కిలేససహస్సేసు సోతాపత్తిమగ్గేన దిట్ఠియా పహీయమానాయ దిట్ఠియా సహ విచికిచ్ఛా పహీనా, దిట్ఠానుసయవిచికిచ్ఛానుసయేహి సహ అపాయగమనీయా సబ్బకిలేసా పహానేకట్ఠవసేన పహీయన్తి. సహజేకట్ఠా పన దిట్ఠియా సహ విచికిచ్ఛాయ చ సహ ఏకేకస్మిం చిత్తే ఠితా అవసేసకిలేసా.

సోతాపత్తిమగ్గేన హి చత్తారి దిట్ఠిసహగతాని విచికిచ్ఛాసహగతఞ్చాతి పఞ్చ చిత్తాని పహీయన్తి. తత్థ ద్వీసు దిట్ఠిసమ్పయుత్తఅసఙ్ఖారికచిత్తేసు పహీయమానేసు తేహి సహజాతో లోభో మోహో ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పన్తి ఇమే కిలేసా సహజేకట్ఠవసేన పహీయన్తి, ద్వీసు దిట్ఠిసమ్పయుత్తససఙ్ఖారికచిత్తేసు పహీయమానేసు తేహి సహజాతో లోభో మోహో థినం ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పన్తి ఇమే కిలేసా సహజేకట్ఠవసేన పహీయన్తి, విచికిచ్ఛాసహగతచిత్తే పహీయమానే తేన సహజాతో మోహో ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పన్తి ఇమే కిలేసా సహజేకట్ఠవసేన పహీయన్తి. తేహి దువిధేకట్ఠేహి కిలేసేహి చిత్తం వివిత్తం హోతీతి మగ్గచిత్తం వివిచ్చతి, ఫలచిత్తం వివిత్తం వియుత్తం అపసక్కితం సుఞ్ఞం హోతీతి అత్థో.

సకదాగామిస్స ఓళారికా కామరాగసఞ్ఞోజనాతి ఓళారికభూతా కాయద్వారే వీతిక్కమస్స పచ్చయభావేన థూలభూతా మేథునరాగసఙ్ఖాతా సఞ్ఞోజనా. సో హి కామభవే సఞ్ఞోజేతీతి ‘‘సఞ్ఞోజన’’న్తి వుచ్చతి. పటిఘసఞ్ఞోజనాతి బ్యాపాదసఞ్ఞోజనా. సో హి ఆరమ్మణే పటిహఞ్ఞతీతి ‘‘పటిఘ’’న్తి వుచ్చతి. తే ఏవ థామగతట్ఠేన సన్తానే అనుసేన్తీతి అనుసయా. అణుసహగతాతి సుఖుమభూతా కామరాగసఞ్ఞోజనా పటిఘసఞ్ఞోజనా అణుసహగతా కామరాగానుసయా పటిఘానుసయాతి అప్పహీనట్ఠేన సన్తానే అనుసయనవసేన సుఖుమభూతా కామరాగపటిఘానుసయా. తదేకట్ఠేహి చాతి వుత్తత్థేహి దువిధేకట్ఠేహి కిలేసేహి చిత్తం వివిత్తం సుఞ్ఞం హోతి.

అరహతోతి కిలేసారీనం హతత్తా ‘‘అరహా’’తి లద్ధనామస్స. రూపరాగాతి రూపభవే ఛన్దరాగా. అరూపరాగాతి అరూపభవే ఛన్దరాగా. మానాతి అరహత్తమగ్గవజ్ఝా మానా ఏవ. తథా ఉద్ధచ్చఅవిజ్జామానానుసయాదయో అరహత్తమగ్గవజ్ఝా. ఏతేసు ఉణ్ణతిలక్ఖణో మానో. అవూపసమలక్ఖణం ఉద్ధచ్చం. అన్ధభావలక్ఖణా అవిజ్జా. రూపరాగఅరూపరాగవసేన పవత్తా భవరాగానుసయా. తదేకట్ఠేహి చాతి తేహి ఏకతో ఠితేహి చ కిలేసేహి. బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేహీతి అజ్ఝత్తచిత్తసన్తానే అకుసలక్ఖన్ధే ఉపాదాయ ‘‘బహిద్ధా’’తి సఙ్ఖం గతేహి అజ్ఝత్తం ముఞ్చిత్వా బహిద్ధా పవత్తేహి సబ్బసఙ్ఖారనిమిత్తేహి మగ్గచిత్తం వివిచ్చతి వినా హోతి అపసక్కతి, ఫలచిత్తం వివిత్తం వియుత్తం అపసక్కితం హోతి.

తత్థ కిలేసపటిపాటియా మగ్గపటిపాటియా చాతి ద్విధా అనుసయానం అభావో వేదితబ్బో. కిలేసపటిపాటియా హి కామరాగానుసయపటిఘానుసయానం తతియమగ్గేన అభావో హోతి, మానానుసయస్స చతుత్థమగ్గేన, దిట్ఠానుసయవిచికిచ్ఛానుసయానం పఠమమగ్గేన, భవరాగానుసయావిజ్జానుసయానం చతుత్థమగ్గేనేవ. మగ్గపటిపాటియా పన పఠమమగ్గేన దిట్ఠానుసయవిచికిచ్ఛానుసయానం అభావో హోతి, దుతియమగ్గేన కామరాగానుసయపటిఘానుసయానం తనుభావో, తతియమగ్గేన సబ్బసో అభావో, చతుత్థమగ్గేన మానానుసయభవరాగానుసయావిజ్జానుసయానం అభావో హోతి. చిత్తవివేకోతి మహగ్గతలోకుత్తరచిత్తానం కిలేసేహి సుఞ్ఞభావో, తుచ్ఛభావోతి అత్థో.

ఉపధివివేకోతి కిలేసక్ఖన్ధఅభిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతానం ఉపధీనం సుఞ్ఞభావో. ఉపధిం తావ దస్సేతుం ‘‘ఉపధి వుచ్చన్తి కిలేసా చా’’తిఆదిమాహ. రాగాదయో యస్స ఉప్పజ్జన్తి, తం ఉపతాపేన్తి విబాధేన్తీతి కిలేసా చ. ఉపాదానగోచరా రూపాదయో పఞ్చక్ఖన్ధా చ. ఉపాదానసమ్భూతా పుఞ్ఞాపుఞ్ఞఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారా చ. అమతన్తి నత్థి ఏతస్స మరణసఙ్ఖాతం మతన్తి అమతం, కిలేసవిసపటిపక్ఖత్తా అగదన్తిపి అమతం. సంసారయోనిగతిఉపపత్తివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసేసు సంసిబ్బతి వినతీతి తణ్హా ‘‘వాన’’న్తి వుచ్చతి, తం తత్థ నత్థీతి నిబ్బానం. వివేకట్ఠకాయానన్తి గణసఙ్గణికాయ అపగతసరీరానం. నేక్ఖమ్మాభిరతానన్తి నేక్ఖమ్మే కామాదితో నిక్ఖన్తే పఠమజ్ఝానాదికే అభిరతానం తన్నిన్నానం. పరమవోదానప్పత్తానన్తి ఉత్తమపరిసుద్ధభావఫలం పాపుణిత్వా ఠితానం. ‘‘ఉపక్కిలేసాభావేన పరిసుద్ధచిత్తానం, కిలేసేహి ముత్తభావేన పరమవోదానప్పత్తానం. విక్ఖమ్భనప్పహానేన పరిసుద్ధచిత్తానం, సముచ్ఛేదప్పహానేన పరమవోదానప్పత్తాన’’న్తి ఏవమేకే వణ్ణయన్తి. నిరూపధీనన్తి విగతూపధీనం. విసఙ్ఖారగతానన్తి సఙ్ఖారారమ్మణం చజిత్వా విగతసఙ్ఖారం నిబ్బానం ఆరమ్మణవసేన ఉపగతానం. విసఙ్ఖారగతం చిత్తన్తి ఏత్థపి హి నిబ్బానమేవ ‘‘విసఙ్ఖార’’న్తి వుత్తం.

విదూరేతి వివిధే దూరే. సువిదూరేతి సుట్ఠు విదూరే. న సన్తికేతి న సమీపే. న సామన్తాతి న ఏకపస్సే. అనాసన్నేతి అనచ్చన్తసమీపే. వివేకట్ఠేతి అతిదూరే, విగతేతి అత్థో. తాదిసోతి తంసదిసో. తస్సణ్ఠితోతి తేన ఆకారేన ఠితో. తప్పకారోతి తేన పకారేన ఠితో. తప్పటిభాగోతి తంకోట్ఠాసికో. అథ వా ‘‘అత్తభావగుహాయ లగ్గభావేన తాదిసో. కిలేసేహి ఛన్నభావేన తస్సణ్ఠితో. మోహనస్మిం పగాళ్హభావేన తప్పకారో. తీహి వివేకేహి దూరభావేన తప్పటిభాగోతి ఏవమేకే వణ్ణయన్తి.

దుప్పహాయాతి సుఖేన పహాతబ్బా న హోన్తి. దుచ్చజ్జాతి సుఖేన జహితుం న సక్కా. దుప్పరిచ్చజ్జాతి సబ్బాకారేన జహితుం న సక్కా. దున్నిమ్మదయాతి నిమ్మదం అమదం కాతుం న సక్కా. దుబ్బినివేఠయాతి వినివేఠనం మోచనం కాతుం న సక్కా. దుత్తరాతి ఉత్తరిత్వా అతిక్కన్తుం న సక్కా. దుప్పతరాతి విసేసేత్వా తరితుం న సక్కా. దుస్సమతిక్కమాతి దుక్ఖేన అతిక్కమితబ్బా. దుబ్బినివత్తాతి నివత్తేతుం దుక్ఖా. అథ వా ‘‘పకతివసేన దుప్పరిచ్చజ్జా. గోణపతాసం వియ దున్నిమ్మదయా. నాగపాసం వియ దుబ్బినివేఠయా. గిమ్హసమయే మరుకన్తారం వియ దుత్తరా దుప్పతరా. బ్యగ్ఘపరిగ్గహితా అటవీ వియ దుస్సమతిక్కమా. సముద్దవీచి వియ దుబ్బినివత్తాతి ఏవమేకే వణ్ణయన్తి.

౮. ఏవం పఠమగాథాయ ‘‘దూరే వివేకా హి తథావిధో’’తి సాధేత్వా పున తథావిధానం సత్తానం ధమ్మతం ఆవి కరోన్తో ‘‘ఇచ్ఛానిదానా’’తిఆదిగాథమాహ. తత్థ ఇచ్ఛానిదానాతి తణ్హాహేతుకా. భవసాతబద్ధాతి సుఖవేదనాదిమ్హి భవసాతేన బద్ధా. తే దుప్పముఞ్చాతి తే భవసాతవత్థుభూతా ధమ్మా. తే వా తత్థ బద్ధా ఇచ్ఛానిదానా సత్తా దుప్పమోచయా. న హి అఞ్ఞమోక్ఖాతి అఞ్ఞే చ మోచేతుం న సక్కోన్తి. కారణవచనం వా ఏతం. తే సత్తా దుప్పముఞ్చా. కస్మా? యస్మా అఞ్ఞేన మోచేతబ్బా న హోన్తి. యది సత్తా ముఞ్చేయ్యుం, సకేన థామేన ముఞ్చేయ్యున్తి అయమస్స అత్థో. పచ్ఛా పురే వాపి అపేక్ఖమానాతి అనాగతే అతీతే వా కామే అపేక్ఖమానా. ఇమే వ కామే పురిమే వ జప్పన్తి ఇమే వా పచ్చుప్పన్నే కామే పురిమే వా దువిధేపి అతీతానాగతే బలవతణ్హాయ పత్థయమానా. ఇమేసఞ్చ ద్విన్నం పదానం ‘‘తే దుప్పముఞ్చా న హి అఞ్ఞమోక్ఖా’’తి ఇమినావ సహ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఇతరథా అపేక్ఖమానా జప్పం కిం కరోన్తి, కిం వా కతాతి న పఞ్ఞాయేయ్యుం.

భవసాతబద్ధాతి భవే సాతం భవసాతం, తేన భవసాతేన సుఖస్సాదేన బద్ధా హుత్వా ఠితా. తం భాజేత్వా దస్సేతుం ‘‘ఏకం భవసాతం – సుఖా వేదనా’’తిఆదిమాహ. యోబ్బనభావో యోబ్బఞ్ఞం. అరోగభావో ఆరోగ్యం. జీవితిన్ద్రియస్స పవత్తభావో జీవితం. లాభోతి చతున్నం పచ్చయానం లాభో. యసోతి పరివారో. పసంసాతి కిత్తి. సుఖన్తి కాయికచేతసికం సుఖం. మనాపికా రూపాతి మనవడ్ఢనకా రూపా. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

చక్ఖుసమ్పదాతి చక్ఖుస్స సమ్పదా. ‘‘మయ్హం చక్ఖు సమ్పన్నం మణివిమానే ఉగ్ఘాటితసీహపఞ్జరం వియ ఖాయతీ’’తి ఉప్పన్నం సుఖస్సాదం సన్ధాయ ‘‘చక్ఖుసమ్పదా’’తి వుత్తం. సోతసమ్పదాదీసుపి ఏసేవ నయో. సుఖాయ వేదనాయ సాతబద్ధా…పే… విబద్ధాతి వివిధాకారేన బద్ధా. ఆబద్ధాతి విసేసేన ఆదితో బద్ధా. లగ్గాతి ఆరమ్మణేన సద్ధిం అప్పితా. లగ్గితాతి నాగదన్తే ఫాణితవారకో వియ లగ్గితా. యమేత్థ చ అవుత్తం, తం సత్తో విసత్తోతిఆదిమ్హి వుత్తనయేన గహేతబ్బం.

న హి అఞ్ఞమోక్ఖాతి న పరేహి మోక్ఖా. తే వా భవసాతవత్థూ దుప్పముఞ్చాతి భవే సుఖస్సాదవత్థుభూతా ధమ్మా తే ముఞ్చితుం దుక్ఖా. సత్తా వా ఏత్తో దుమ్మోచయాతి సత్తా ఏవ వా ఏతస్మా భవసాతవత్థుతో మోచేతుం దుక్ఖా.

దురుద్ధరాతి ఉద్ధరితుం దుక్ఖా. దుస్సముద్ధరాతి సమన్తతో ఛిన్నతటే నరకావాటే పతితో వియ ఉద్ధం కత్వా ఉద్ధరితుం దుక్ఖా. దుబ్బుట్ఠాపయాతి ఉట్ఠాపేతుం దుక్ఖా. దుస్సముట్ఠాపయాతి సుఖుమఅత్తభావం పథవియం పతిట్ఠాపనం వియ ఉస్సాపేతుం అతివియ దుక్ఖా.

తే అత్తనా పలిపపలిపన్నాతి గమ్భీరకద్దమే యావ సీసతో నిముగ్గా న సక్కోన్తి. పరం పలిపపలిపన్నం ఉద్ధరితున్తి అపరం తథేవ నిముగ్గం హత్థే వా సీసే వా గహేత్వా ఉద్ధరిత్వా థలే పతిట్ఠాపేతుం న సక్కోన్తి. సో వత చున్దాతి సోతి వత్తబ్బాకారపుగ్గలనిద్దేసో. తస్స ‘‘యో’’తి ఇమం ఉద్దేసవచనం ఆహరిత్వా యో అత్తనా పలిపపలిపన్నో, సో వత, చున్ద, పరం పలిపపలిపన్నం ఉద్ధరిస్సతీతి. ఏవం సేసపదేసు సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. పలిపపలిపన్నోతి గమ్భీరకద్దమే నిముగ్గో వుచ్చతి. యథా, చున్ద, కోచి పురిసో యావ సీసతో గమ్భీరకద్దమే నిముగ్గో, పరమ్పి తథేవ నిముగ్గం హత్థే వా సీసే వా గహేత్వా ఉద్ధరిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. న హి తం కారణమత్థి, యేన సో తం ఉద్ధరిత్వా థలే పతిట్ఠాపేయ్యాతి. అదన్తో అవినీతో అపరినిబ్బుతోతి ఏత్థ పన అనిబ్బిసేవనతాయ అదన్తో. అసిక్ఖితవినయతాయ అవినీతో. అనిబ్బుతకిలేసతాయ అపరినిబ్బుతోతి వేదితబ్బో. సో తాదిసో పరం దమేస్సతి నిబ్బిసేవనం కరిస్సతి, వినేస్సతి తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖాపేస్సతి. పరినిబ్బాపేస్సతి తస్స కిలేసే నిబ్బాపేస్సతి.

నత్థఞ్ఞో కోచీతి అఞ్ఞో కోచి పుగ్గలో మోచేతుం సమత్థో నత్థి. సకేన థామేనాతి అత్తనో ఞాణథామేన. బలేనాతి ఞాణబలేన. వీరియేనాతి ఞాణసమ్పయుత్తచేతసికవీరియేన. పురిసపరక్కమేనాతి పరం పరం ఠానం అక్కమనేన మహన్తవీరియేన.

నాహం సహిస్సామీతి అహం న సహిస్సామి న సక్కోమి, న వాయమిస్సామీతి వుత్తం హోతి. పమోచనాయాతి పమోచేతుం. కథంకథిన్తి సకఙ్ఖం. ధోతకాతి ఆలపనం. తరేసీతి తరేయ్యాసి.

‘‘అత్తనా హి కతం పాపం, అత్తనా సంకిలిస్సతి;

అత్తనా అకతం పాపం, అత్తనావ విసుజ్ఝతి;

సుద్ధీ అసుద్ధి పచ్చత్తం, నాఞ్ఞో అఞ్ఞం విసోధయే’’తి. (ధ. ప. ౧౬౫; కథా. ౭౪౩) –

ఏత్థాయమత్థో – యేన అత్తనా అకుసలం కమ్మం కతం హోతి, సో చతూసు అపాయేసు దుక్ఖం అనుభవన్తో అత్తనావ సంకిలిస్సతి. యేన పన అత్తనా అకతం పాపం, సో సుగతిఞ్చేవ అగతిఞ్చ గచ్ఛన్తో అత్తనావ విసుజ్ఝతి. కుసలకమ్మసఙ్ఖాతా సుద్ధి అకుసలకమ్మసఙ్ఖాతా చ అసుద్ధి పచ్చత్తం కారకసత్తానం అత్తనియేవ విపచ్చతి. అఞ్ఞో పుగ్గలో అఞ్ఞం పుగ్గలం న విసోధయే నేవ విసోధేతి, న కిలేసేతీతి వుత్తం హోతి.

తిట్ఠతేవ నిబ్బానన్తి అమతమహానిబ్బానం తిట్ఠతియేవ. నిబ్బానగామిమగ్గోతి పుబ్బభాగవిపస్సనాతో పట్ఠాయ అరియమగ్గో. తిట్ఠామహం సమాదపేతాతి అహం గణ్హాపేతా పతిట్ఠాపేతా తిట్ఠామి. ఏవం ఓవదియమానా ఏవం అనుసాసియమానాతి మయా ఏవం ఓవదియమానా ఏవం అనుసాసియమానా. ఏత్థ ఉప్పన్నే వత్థుస్మిం వదన్తో ఓవదతి నామ, అనుప్పన్నే వత్థుస్మిం అనుసాసన్తో ‘‘అయసోపి తే భవిస్సతీ’’తిఆదివసేన అనాగతం దస్సేన్తో అనుసాసతి నామ. సమ్ముఖా వదన్తోపి ఓవదతి నామ, పరమ్ముఖా దూతసాసనం వా పేసేన్తో అనుసాసతి నామ. సకిం వదన్తోపి ఓవదతి నామ, పునప్పునం వదన్తో అనుసాసతి నామ. ఓవదన్తో ఏవ వా అనుసాసతి నామ. అప్పేకచ్చేతి అపి ఏకచ్చే, ఏకేతి అత్థో. అచ్చన్తనిట్ఠం నిబ్బానం ఆరాధేన్తీతి ఖయవయసఙ్ఖాతం అన్తం అతీతన్తి అచ్చన్తం, అచ్చన్తఞ్చ తం సబ్బసఙ్ఖారానం అప్పవత్తిట్ఠానత్తా నిట్ఠఞ్చాతి అచ్చన్తనిట్ఠం, ఏకన్తనిట్ఠం, సతతనిట్ఠన్తి అత్థో. తం అచ్చన్తనిబ్బానం ఆరాధేన్తి సమ్పాదేన్తి. నారాధేన్తీతి న సమ్పాదేన్తి, న పటిలభన్తీతి అత్థో. ఏత్థ క్యాహన్తి ఏతేసు కిం అహం, కిం కరోమీతి అత్థో. మగ్గక్ఖాయీతి పటిపదామగ్గక్ఖాయీ. ఆచిక్ఖతి కథేతి. అత్తనా పటిపజ్జమానా ముఞ్చేయ్యున్తి పటిపజ్జన్తా మయం ముఞ్చేయ్యుం.

అతీతం ఉపాదాయాతి అతీతం పటిచ్చ. కథం పురే అపేక్ఖం కరోతీతి కేన పకారేన ఇక్ఖం ఓలోకనం కరోతి. ఏవంరూపో అహోసిన్తి దీఘరస్సఅణుకథూలాదివసేన ఏవంజాతికో ఏవరూపో అభవిం. తత్థ నన్దిం సమన్నానేతీతి తస్మిం రూపారమ్మణే తణ్హం సమ్మా ఆనయతి ఉపనేతి. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో.

‘‘ఇతి మే చక్ఖూ’’తిఆదయో వత్థుఆరమ్మణవసేన తణ్హుప్పత్తిం దస్సేన్తో ఆహ. ఇతి రూపాతీతి ఏవం రూపా ఇతి. తత్థ ఛన్దరాగపటిబద్ధన్తి తేసు చక్ఖురూపేసు దుబ్బలసఙ్ఖాతో ఛన్దో చ బలవసఙ్ఖాతో రాగో చ, తేన ఛన్దరాగేన పటిబద్ధం అల్లీనం. విఞ్ఞాణన్తి జవనచిత్తం. ఛన్దరాగపటిబద్ధత్తా విఞ్ఞాణస్సాతి తస్స జవనవిఞ్ఞాణస్స ఛన్దరాగేన బద్ధభావా. తదభినన్దతీతి తం ఆరమ్మణం తణ్హావసేన అభినన్దతి.

యానిస్స తానీతి యాని అస్స తాని. పుబ్బేతి అతీతే. సద్ధిన్తి ఏకతో. హసితలపితకీళితానీతి దన్తవిదంసాదిహసితాని చ, వచీభేదం కత్వా లపితాని చ, కాయఖిడ్డాదికీళితాని చ. తదస్సాదేతీతి తం అస్సాదయతి అస్సాదం విన్దతి సాదియతి. తం నికామేతీతి తం నికామయతి పచ్చాసీసతి. విత్తిం ఆపజ్జతీతి తుట్ఠిం పాపుణాతి.

సియన్తి భవేయ్యం. అప్పటిలద్ధస్స పటిలాభాయాతి అప్పత్తస్స పాపుణనత్థాయ. చిత్తం పణిదహతీతి చిత్తం ఠపేతి. చేతసో పణిధానపచ్చయాతి చిత్తస్స ఠపనకారణా.

సీలేన వాతి పఞ్చసీలాదిసీలేన వా. వతేన వాతి ధుతఙ్గసమాదానేన వా. తపేన వాతి వీరియసమాదానేన వా. బ్రహ్మచరియేన వాతి మేథునవిరతియా వా. దేవో వాతి మహానుభావో దేవరాజా వా. దేవఞ్ఞతరో వాతి తేసం అఞ్ఞతరో వా.

జప్పన్తాతి గుణవసేన కథేన్తా. పజప్పన్తాతి పకారేన కథేన్తా. అభిజప్పన్తాతి విసేసేన కథేన్తా, ఉపసగ్గవసేన వా వడ్ఢితం.

౯. ఏవం పఠమగాథాయ ‘‘దూరే వివేకా హి తథావిధో’’తి సాధేత్వా దుతియగాథాయ చ తథావిధానం ధమ్మతం ఆవి కత్వా ఇదాని తేసం పాపకరణం ఆవి కరోన్తో ‘‘కామేసు గిద్ధా’’తి గాథమాహ.

తస్సత్థో – తే సత్తా కామేసు పరిభోగతణ్హాయ గిద్ధా, పరియేసనాదిమనుయుత్తత్తా పసుతా, సమ్మోహమాపన్నత్తా పమూళ్హా, అవగమనతాయ మచ్ఛరియతాయ బుద్ధాదీనం వచనం అనాదియతాయ చ అవదానియా, కాయవిసమాదిమ్హి విసమే నివిట్ఠా, అన్తకాలే మరణదుక్ఖూపనీతా, ‘‘కింసు భవిస్సామ ఇతో చుతాసే’’తి పరిదేవయన్తీతి.

గిద్ధాతి కామరాగేన గిద్ధా. గధితాతి సఙ్కప్పరాగేన పచ్చాసీసమానా హుత్వా గధితా. ముచ్ఛితాతి కామతణ్హాయ ముచ్ఛాపరేతా. అజ్ఝోసన్నాతి కామనన్దియా అధిఓసన్నా అజ్ఝోత్థటా. లగ్గాతి కామసినేహేన అల్లీనా. లగ్గితాతి కామపరిళాహేన ఏకీభూతా. పలిబుద్ధాతి కామసఞ్ఞాయ ఆవట్టితా. అథ వా ‘‘దిట్ఠిదస్సనే గిద్ధా. అభిణ్హదస్సనే గధితా. సంసగ్గకిరియస్మిం ముచ్ఛితా. విస్సాసకిరియస్మిం అజ్ఝోసన్నా. సినేహవళఞ్జస్మిం లగ్గా. ద్వయంద్వయసమాపత్తిమ్హి లగ్గితా. అపరాపరం అముఞ్చమానా హుత్వా పలిబుద్ధా’’తి ఏవమేకే వణ్ణయన్తి.

ఏసన్తీతి పచ్చాసీసన్తి. గవేసన్తీతి మగ్గయన్తి. పరియేసన్తీతి సబ్బాకారేన ఇచ్ఛన్తి పత్థేన్తి. అథ వా దిట్ఠారమ్మణే సుభాసుభం అత్థి, నత్థీతి ఏసన్తి. సుభాసుభారమ్మణే పచ్చక్ఖం కత్వా వళఞ్జనత్థాయ పియం కరోన్తా గవేసన్తి. చిత్తవసేన ఏసన్తి. పయోగవసేన గవేసన్తి. కరణవసేన పరియేసన్తి. తే దువిధే కామే పటిచ్చ ఓతరిత్వా చరన్తీతి తచ్చరితా. తే చ కామే బహులం యేభుయ్యేన వడ్ఢేన్తి పవత్తయన్తీతి తబ్బహులా. తే చ కామే గరుం కత్వా రహన్తీతి తగ్గరుకా. తేసు కామేసు నిన్నా నమితా హుత్వా వసన్తీతి తన్నిన్నా. తేసు కామేసు సన్నిన్నా హుత్వా వసన్తీతి తప్పోణా. తేసు కామేసు అవలమ్బితా హుత్వా తేసుయేవ నమితా వసన్తీతి తప్పబ్భారా. తేసు కామేసు అవత్థరిత్వా ముచ్ఛాపరేతప్పసఙ్గా హుత్వా వదన్తీతి తదధిముత్తా. తే చ కామే అధిపతిం జేట్ఠకం కత్వా వసన్తీతి తదధిపతేయ్యా. అథ వా ‘‘ఆరమ్మణస్స ఇట్ఠభావేన తచ్చరితా. ఆరమ్మణస్స కన్తభావేన తబ్బహులా. ఆరమ్మణస్స మనాపభావేన తగ్గరుకా. ఆరమ్మణస్స పియభావేన తన్నిన్నా. ఆరమ్మణస్స కాముపసంహితభావేన తప్పోణా. ఆరమ్మణస్స రజనీయభావేన తప్పబ్భారా. ఆరమ్మణస్స ముచ్ఛనీయభావేన తదధిముత్తా. ఆరమ్మణస్స బన్ధనీయభావేన తదధిపతేయ్యా’’తి ఏవమేకే వణ్ణయన్తి.

రూపే పరియేసన్తీతిఆదీసు పరియేసన్తీతి అలద్ధస్స లాభాయ ఏసనవసేన. పటిలభన్తీతి హత్థగతవసేన. పరిభుఞ్జన్తీతి వళఞ్జనవసేన వుత్తన్తి ఞాతబ్బం. కలహం వివాదం కరోతీతి కలహకారకో. తస్మిం నియుత్తోతి కలహపసుతో. కమ్మకారకాదీసుపి ఏసేవ నయో. గోచరే చరన్తోతి వేసియాదిగోచరే, సతిపట్ఠానాదిగోచరే వా చరమానో. తేసు నియుత్తో గోచరపసుతో. ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానవసేన ఝానం అస్స అత్థీతి ఝాయీ. తస్మిం నియుత్తో ఝానపసుతో.

అవగచ్ఛన్తీతి అపాయం గచ్ఛన్తి. మచ్ఛరినోతి సకసమ్పత్తిం నిగుహన్తా. వచనన్తి కథనం. బ్యపథన్తి వాక్యపథం. దేసనన్తి విస్సజ్జనఓవాదం. అనుసిట్ఠిన్తి అనుసాసనిం. నాదియన్తీతి న గణ్హన్తి న గరుం కరోన్తి. ‘‘న పటిస్సన్తీ’’తి వా పాఠో, సోయేవ అత్థో. వత్థుతో మచ్ఛరియదస్సనత్థం ‘‘పఞ్చ మచ్ఛరియాని ఆవాసమచ్ఛరియ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఆవాసే మచ్ఛరియం ఆవాసమచ్ఛరియం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

ఆవాసో నామ సకలారామోపి పరివేణమ్పి ఏకోవరకోపి రత్తిట్ఠానాదీనిపి. తేసు వసన్తా సుఖం వసన్తి, పచ్చయే లభన్తి. ఏకో భిక్ఖు వత్తసమ్పన్నస్సేవ పేసలస్స భిక్ఖునో తత్థ ఆగమనం న ఇచ్ఛతి, ఆగతోపి ‘‘ఖిప్పం గచ్ఛతూ’’తి చిన్తేసి, ఇదం ఆవాసమచ్ఛరియం నామ. భణ్డనకారకాదీనం పన తత్థ వాసం అనిచ్ఛతో ఆవాసమచ్ఛరియం నామ న హోతి.

కులన్తి ఉపట్ఠాకకులమ్పి ఞాతికులమ్పి. తత్థ అఞ్ఞస్స ఉపసఙ్కమనం అనిచ్ఛతో కులమచ్ఛరియం హోతి. పాపపుగ్గలస్స పన ఉపసఙ్కమనం అనిచ్ఛతోపి మచ్ఛరియం నామ న హోతి. సో హి తేసం పసాదభేదాయ పటిపజ్జతి. పసాదం రక్ఖితుం సమత్థస్సేవ పన భిక్ఖునో తత్థ ఉపసఙ్కమనం అనిచ్ఛతో మచ్ఛరియం నామ హోతి.

లాభోతి చతుపచ్చయలాభోవ. తం అఞ్ఞస్మిం సీలవన్తేయేవ లభన్తే ‘‘మా లభతూ’’తి చిన్తేన్తస్స లాభమచ్ఛరియం హోతి. యో పన సద్ధాదేయ్యం వినిపాతేతి, అపరిభోగదుప్పరిభోగాదివసేన వినాసేతి, పూతిభావం గచ్ఛన్తమ్పి అఞ్ఞస్స న దేతి, తం దిస్వా ‘‘సచే ఇమం ఏస న లభేయ్య, అఞ్ఞో సీలవా లభేయ్య, పరిభోగం గచ్ఛేయ్యా’’తి చిన్తేన్తస్స మచ్ఛరియం నామ నత్థి.

వణ్ణో నామ సరీరవణ్ణోపి గుణవణ్ణోపి. తత్థ సరీరవణ్ణే మచ్ఛరీ ‘‘పరో పాసాదికో రూపవా’’తి వుత్తే తం న కథేతుకామో హోతి. గుణవణ్ణమచ్ఛరీ పరస్స సీలేన ధుతఙ్గేన పటిపదాయ ఆచారేన వణ్ణం న కథేతుకామో హోతి.

ధమ్మోతి పరియత్తిధమ్మో చ పటివేధధమ్మో చ. తత్థ అరియసావకా పటివేధధమ్మం న మచ్ఛరాయన్తి, అత్తనా పటివిద్ధధమ్మే సదేవకస్స లోకస్స పటివేధం ఇచ్ఛన్తి. తం పన పటివేధం ‘‘పరే జానన్తూ’’తి ఇచ్ఛన్తి, తన్తిధమ్మేయేవ పన ధమ్మమచ్ఛరియం నామ హోతి. తేన సమన్నాగతో పుగ్గలో యం గుళ్హం గన్థం వా కథామగ్గం వా జానాతి, తం అఞ్ఞే న జానాపేతుకామో హోతి. యో పన పుగ్గలం ఉపపరిక్ఖిత్వా ధమ్మానుగ్గహేన ధమ్మం వా ఉపపరిక్ఖిత్వా పుగ్గలానుగ్గహేన న దేతి, అయం ధమ్మమచ్ఛరీ నామ న హోతి. తత్థ ఏకచ్చో పుగ్గలో లోలో హోతి, కాలేన సమణో హోతి, కాలేన బ్రాహ్మణో, కాలేన నిగణ్ఠో. యో హి భిక్ఖు ‘‘అయం పుగ్గలో పవేణిఆగతం తన్తిం సణ్హం సుఖుమం ధమ్మన్తరం భిన్దిత్వా ఆలుళేస్సతీ’’తి న దేతి, అయం పుగ్గలం ఉపపరిక్ఖిత్వా ధమ్మానుగ్గహేన న దేతి నామ. యో పన ‘‘అయం ధమ్మో సణ్హో సుఖుమో, సచాయం పుగ్గలో గణ్హిస్సతి, అఞ్ఞం బ్యాకరిత్వా అత్తానం ఆవి కత్వా నస్సిస్సతీ’’తి న దేతి, అయం ధమ్మం ఉపపరిక్ఖిత్వా పుగ్గలానుగ్గహేన న దేతి నామ. యో పన ‘‘సచాయం ఇమం ధమ్మం గణ్హిస్సతి, అమ్హాకం సమయం భిన్దితుం సమత్థో భవిస్సతీ’’తి న దేతి, అయం ధమ్మమచ్ఛరీ నామ హోతి.

ఇమేసు పఞ్చసు మచ్ఛరియేసు ఆవాసమచ్ఛరియేన తావ యక్ఖో వా పేతో వా హుత్వా తస్సేవ ఆవాసస్స సఙ్కారం సీసేన ఉక్ఖిపిత్వా విచరతి. కులమచ్ఛరియేన తస్మిం కులే అఞ్ఞేసం దానమాననాదీని కరోన్తే దిస్వా ‘‘భిన్నం వతిదం కులం మమా’’తి చిన్తయతో లోహితమ్పి ముఖతో ఉగ్గచ్ఛతి, కుచ్ఛివిరేచనమ్పి హోతి, అన్తానిపి ఖణ్డాఖణ్డాని హుత్వా నిక్ఖమన్తి. లాభమచ్ఛరియేన సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా సన్తకే లాభే మచ్ఛరాయిత్వా పుగ్గలికపరిభోగం వియ పరిభుఞ్జిత్వా యక్ఖో వా పేతో వా మహాఅజగరో వా హుత్వా నిబ్బత్తతి. సరీరవణ్ణగుణవణ్ణమచ్ఛరేన పన పరియత్తిధమ్మమచ్ఛరియేన చ అత్తనోవ వణ్ణం వణ్ణేతి, పరేసం వణ్ణే ‘‘కిం వణ్ణో ఏసో’’తి తం తం దోసం వదన్తో పరియత్తిధమ్మఞ్చ కస్సచి కిఞ్చి అదేన్తో దుబ్బణ్ణో చేవ ఏళమూగో చ హోతి.

అపి చ ఆవాసమచ్ఛరియేన లోహగేహే పచ్చతి, కులమచ్ఛరియేన అప్పలాభో హోతి, లాభమచ్ఛరియేన గూథనిరయే నిబ్బత్తతి, వణ్ణమచ్ఛరియేన భవే భవే నిబ్బత్తస్స వణ్ణో నామ న హోతి, ధమ్మమచ్ఛరియేన కుక్కుళనిరయే నిబ్బత్తతీతి.

మచ్ఛరాయనవసేన మచ్ఛరియం. మచ్ఛరాయనాకారో మచ్ఛరాయనా. మచ్ఛరేన అయితస్స మచ్ఛేరసమఙ్గినో భావో మచ్ఛరాయితత్తం. ‘‘మయ్హమేవ హోన్తు, మా అఞ్ఞస్సా’’తి సబ్బాపి అత్తనో సమ్పత్తియో బ్యాపేతుం న ఇచ్ఛతీతి వివిచ్ఛో, వివిచ్ఛస్స భావో వేవిచ్ఛం, ముదుమచ్ఛరియస్సేతం నామం. కదరియో వుచ్చతి అనాదరో, తస్స భావో కదరియం, థద్ధమచ్ఛరియస్సేతం నామం. తేన హి సమన్నాగతో పుగ్గలో పరమ్పి పరేసం దదమానం నివారేతి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘కదరియో పాపసఙ్కప్పో, మిచ్ఛాదిట్ఠిఅనాదరో;

దదమానం నివారేతి, యాచమానాన భోజన’’న్తి. (సం. ని. ౧.౧౩౨);

యాచకే దిస్వా కటుకభావేన చిత్తం అఞ్చతి సఙ్కోచేతీతి కటుకఞ్చుకో, తస్స భావో కటుకఞ్చుకతా. అపరో నయో – కటుకఞ్చుకతా వుచ్చతి కటచ్ఛుగ్గాహో. సమతిత్తికపుణ్ణాయ హి ఉక్ఖలియా భత్తం గణ్హన్తో సబ్బతోభాగేన సఙ్కుటితేన అగ్గకటచ్ఛునా గణ్హాతి పూరేత్వా గహేతుం న సక్కోతి, ఏవం మచ్ఛరిపుగ్గలస్స చిత్తం సఙ్కుచతి, తస్మిం సఙ్కుచితే కాయోపి తథేవ సఙ్కుచతి పటికుటతి పటినివట్టతి న సమ్పసారీయతీతి మచ్ఛేరం ‘‘కటుకఞ్చుకతా’’తి వుత్తం.

అగ్గహితత్తం చిత్తస్సాతి పరేసం ఉపకారకరణే దానాదినా ఆకారేన యథా న సమ్పసారీయతి, ఏవం ఆవరిత్వా గహితభావో చిత్తస్స. యస్మా పన మచ్ఛరిపుగ్గలో అత్తనో సన్తకం పరేసం అదాతుకామో హోతి, పరసన్తకం గణ్హితుకామో. తస్మా ‘‘ఇదం అచ్ఛరియం మయ్హమేవ హోతు, మా అఞ్ఞస్సా’’తి పవత్తివసేనస్స అత్తసమ్పత్తినిగూహనలక్ఖణతా పరసమ్పత్తిగ్గహణలక్ఖణతా చ వేదితబ్బా.

ఖన్ధమచ్ఛరియమ్పి మచ్ఛరియన్తి అత్తనో పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్ఖాతం ఉపపత్తిభవం అఞ్ఞేహి అసాధారణం ‘‘అచ్ఛరియం మయ్హమేవ హోతు, మా అఞ్ఞస్సా’’తి పవత్తం మచ్ఛరియం ఖన్ధమచ్ఛరియం నామ. ధాతుఆయతనమచ్ఛరియేసుపి ఏసేవ నయో. గాహోతి గాహనిచ్ఛయవసేన గహణం. అవదఞ్ఞుతాయాతి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానమ్పి కథితం అజాననభావేన. యాచకానం అదదమానో హి తేహి కథితం న జానాతి నామ. జనా పమత్తాతి సతివిప్పవాసా జనా. వచనన్తి సఙ్ఖేపవచనం. బ్యప్పథన్తి విత్థారవచనం. దేసనన్తి ఉపమం దస్సేత్వా అత్థసన్దస్సనవచనం. అనుసిట్ఠిన్తి పునప్పునం సంలక్ఖాపనవచనం. అథ వా దస్సేత్వా కథనం వచనం నామ. గణ్హాపేత్వా కథనం బ్యప్పథం నామ. తోసేత్వా కథనం దేసనం నామ. పదస్సేత్వా కథనం అనుసిట్ఠి నామ. అథ వా పరితాపదుక్ఖం నాసేత్వా కథనం వచనం నామ. పరిళాహదుక్ఖం నాసేత్వా కథనం బ్యప్పథం నామ. అపాయదుక్ఖం నాసేత్వా కథనం దేసనం నామ. భవదుక్ఖం నాసేత్వా కథనం అనుసిట్ఠి నామ. అథ వా దుక్ఖసచ్చపరిఞ్ఞాపటివేధయుత్తం వచనం. సముదయసచ్చపహానపటివేధయుత్తం బ్యప్పథం. నిరోధసచ్చసచ్ఛికిరియపటివేధయుత్తం దేసనం. మగ్గసచ్చభావనాపటివేధయుత్తం అనుసిట్ఠీతి ఏవమాదినా నయేన ఏకే వణ్ణయన్తి.

న సుస్సుసన్తీతి న సుణన్తి. న సోతం ఓదహన్తీతి సవనత్థం కణ్ణసోతం న ఠపేన్తి. న అఞ్ఞా చిత్తం ఉపట్ఠపేన్తీతి జాననత్థం చిత్తం న పతిట్ఠపేన్తి. అనస్సవాతి ఓవాదం అసుణమానా. అవచనకరాతి సుణమానాపి వచనం న కరోన్తీతి అవచనకరా. పటిలోమవుత్తినోతి పటాణీ హుత్వా పవత్తనకా. అఞ్ఞేనేవ ముఖం కరోన్తీతి కరోన్తాపి ముఖం న దేన్తీతి అత్థో.

విసమేతి కాయసుచరితాదిసమ్మతస్స సమస్స పటిపక్ఖత్తా విసమం, తస్మిం విసమే. నివిట్ఠాతి పవిట్ఠా దున్నీహరా. కాయకమ్మేతి కాయతో పవత్తే, కాయేన వా పవత్తే కాయకమ్మే. వచీకమ్మాదీసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ కాయకమ్మవచీకమ్మమనోకమ్మాని దుచ్చరితవసేన విభత్తాని, పాణాతిపాతాదయో దసఅకుసలకమ్మపథవసేన విభత్తాతి ఞాతబ్బం. అయం తావేత్థ సాధారణపదవణ్ణనా, అసాధారణేసు పన పాణస్స అతిపాతో పాణాతిపాతో, పాణవధో పాణఘాతోతి వుత్తం హోతి. పాణోతి చేత్థ వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం. తస్మిం పన పాణే పాణసఞ్ఞినో జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకఉపక్కమసముట్ఠాపితా కాయవచీద్వారానం అఞ్ఞతరద్వారపవత్తా వధకచేతనా పాణాతిపాతో. సో గుణవిరహితేసు తిరచ్ఛానగతాదీసు పాణేసు ఖుద్దకే పాణే అప్పసావజ్జో, మహాసరీరే మహాసావజ్జో. కస్మా? పయోగమహన్తతాయ, పయోగసమత్తేపి వత్థుమహన్తతాయ. గుణవన్తేసు మనుస్సాదీసు అప్పగుణే పాణే అప్పసావజ్జో, మహాగుణే మహాసావజ్జో. సరీరగుణానం పన సమభావే సతి కిలేసానం ఉపక్కమానఞ్చ ముదుతాయ అప్పసావజ్జో, తిబ్బతాయ మహాసావజ్జోతి వేదితబ్బో.

తస్స పఞ్చ సమ్భారా హోన్తి – పాణో పాణసఞ్ఞితా వధకచిత్తం ఉపక్కమో తేన మరణన్తి. ఛప్పయోగా – సాహత్థికో ఆణత్తికో నిస్సగ్గియో థావరో విజ్జామయో ఇద్ధిమయోతి. ఇమస్మిం పనత్థే విత్థారియమానే అతిపపఞ్చో హోతి, తస్మా నం న విత్థారయిస్సామ. అఞ్ఞఞ్చ ఏవరూపం, అత్థికేహి పన సమన్తపాసాదికం వినయట్ఠకథం (పారా. అట్ఠ. ౨.౧౭౨) ఓలోకేత్వా గహేతబ్బం.

అదిన్నస్స ఆదానం అదిన్నాదానం, పరస్స హరణం థేయ్యం చోరికాతి వుత్తం హోతి. తత్థ అదిన్నన్తి పరపరిగ్గహితం, యత్థ పరో యథాకామకారితం ఆపజ్జన్తో అదణ్డారహో అనుపవజ్జో చ హోతి, తస్మిం పన పరపరిగ్గహితే పరపరిగ్గహితసఞ్ఞినో తదాదాయకఉపక్కమసముట్ఠాపికా థేయ్యచేతనా అదిన్నాదానం. తం హీనే పరసన్తకే వత్థుస్మిం అప్పసావజ్జం, పణీతే మహాసావజ్జం. కస్మా? వత్థుపణీతతాయ, వత్థుసమత్తే సతి గుణాధికానం సన్తకే వత్థుస్మిం మహాసావజ్జం. తం తం గుణాధికం ఉపాదాయ తతో తతో హీనగుణస్స సన్తకే వత్థుస్మిం అప్పసావజ్జం.

తస్స పఞ్చ సమ్భారా హోన్తి – పరపరిగ్గహితం పరపరిగ్గహితసఞ్ఞితా థేయ్యచిత్తం ఉపక్కమో తేన హరణన్తి. ఛప్పయోగా సాహత్థికాదయోవ. తే చ ఖో యథానురూపం థేయ్యావహారో పసయ్హావహారో పటిచ్ఛన్నావహారో పరికప్పావహారో కుసావహారోతి ఇమేసం పఞ్చన్నం అవహారానం వసేన పవత్తన్తి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయం వుత్తో.

కామేసుమిచ్ఛాచారోతి ఏత్థ పన కామేసూతి మేథునసమాచారేసు. మిచ్ఛాచారోతి ఏకన్తనిన్దితో లామకాచారో. లక్ఖణతో పన అసద్ధమ్మసేవనాధిప్పాయేన కాయద్వారప్పవత్తా అగమనీయట్ఠానవీతిక్కమచేతనా కామేసుమిచ్ఛాచారో.

తత్థ అగమనీయట్ఠానం నామ పురిసానం తావ మాతురక్ఖితా పితురక్ఖితా మాతాపితురక్ఖితా భాతురక్ఖితా భగినిరక్ఖితా ఞాతిరక్ఖితా గోత్తరక్ఖితా ధమ్మరక్ఖితా సారక్ఖా సపరిదణ్డాతి మాతురక్ఖితాదయో దస, ధనక్కీతా ఛన్దవాసినీ భోగవాసినీ పటవాసినీ ఓదపత్తకినీ ఓభతచుమ్బటకా దాసీ చ భరియా కమ్మకారీ చ భరియా ధజాహటా ముహుత్తికాతి ఏతా ధనక్కీతాదయో దసాతి వీసతి ఇత్థియో. ఇత్థీసు పన ద్వీన్నం సారక్ఖసపరిదణ్డానం దసన్నఞ్చ ధనక్కీతాదీనన్తి ద్వాదసన్నం ఇత్థీనం అఞ్ఞే పురిసా, ఇదం అగమనీయట్ఠానం నామ.

సో పనేస మిచ్ఛాచారో సీలాదిగుణరహితే అగమనీయట్ఠానే అప్పసావజ్జో, సీలాదిగుణసమ్పన్నే మహాసావజ్జో. తస్స చత్తారో సమ్భారా – అగమనీయవత్థు తస్మిం సేవనచిత్తం సేవనపయోగో మగ్గేన మగ్గపటిపత్తిఅధివాసనన్తి. ఏకో పయోగో సాహత్థికో ఏవ.

ముసాతి విసంవాదనపురేక్ఖారస్స అత్థభఞ్జనకో వచీపయోగో కాయపయోగో వా. విసంవాదనాధిప్పాయేన పనస్స పరవిసంవాదకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో. అపరో నయో – ముసాతి అభూతం అతచ్ఛం వత్థు. వాదోతి తస్స భూతతో తచ్ఛతో విఞ్ఞాపనం. లక్ఖణతో పన అతథం వత్థుం తథతో పరం విఞ్ఞాపేతుకామస్స తథావిఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో. సో యమత్థం భఞ్జతి, తస్స అప్పతాయ అప్పసావజ్జో, మహన్తతాయ మహాసావజ్జో. అపి చ గహట్ఠానం అత్తనో సన్తకం అదాతుకామతాయ ‘‘నత్థీ’’తిఆదినయప్పవత్తో అప్పసావజ్జో, సక్ఖినా హుత్వా అత్థభఞ్జనత్థం వుత్తో మహాసావజ్జో. పబ్బజితానం అప్పకమ్పి తేలం వా సప్పిం వా లభిత్వా హసాధిప్పాయేన ‘‘అజ్జ గామే తేలం నదీ మఞ్ఞే సన్దతీ’’తి పూరణకథానయేన పవత్తో అప్పసావజ్జో, అదిట్ఠంయేవ పన దిట్ఠన్తిఆదినా నయేన వదన్తానం మహాసావజ్జో.

తస్స చత్తారో సమ్భారా హోన్తి – అతథం వత్థు విసంవాదనచిత్తం తజ్జో వాయామో పరస్స తదత్థవిజాననన్తి. ఏకో పయోగో సాహత్థికోవ. సో చ కాయేన వా కాయపటిబద్ధేన వా వాచాయ వా పరవిసంవాదకకిరియాకరణే దట్ఠబ్బో. తాయ చే కిరియాయ పరో తమత్థం జానాతి, అయం కిరియసముట్ఠాపికా చేతనాక్ఖణేయేవ ముసావాదకమ్మునా బజ్ఝతి.

పిసుణవాచాతిఆదీసు యాయ వాచాయ యస్స తం వాచం భాసతి, తస్స హదయే అత్తనో పియభావం పరస్స చ సుఞ్ఞభావం కరోతి, సా పిసుణవాచా. యాయ పన అత్తానమ్పి పరమ్పి ఫరుసం కరోతి, యా వాచా సయమ్పి ఫరుసా నేవ కణ్ణసుఖా న హదయఙ్గమా, అయం ఫరుసవాచా. యేన సమ్ఫం పలపతి నిరత్థకం, సో సమ్ఫప్పలాపో. తేసం మూలభూతాపి చేతనా పిసుణవాచాదినామమేవ లభతి, సా ఏవ ఇధ అధిప్పేతాతి.

తత్థ సంకిలిట్ఠచిత్తస్స పరేసం వా భేదాయ అత్తనో పియకమ్యతాయ వా కాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా పిసుణవాచా. సా యస్స భేదం కరోతి, తస్స అప్పగుణాయ అప్పసావజ్జా, మహాగుణతాయ మహాసావజ్జా.

తస్సా చత్తారో సమ్భారా హోన్తి – భిన్దితబ్బో పరో ‘‘ఇతి ఇమే నానా భవిస్సన్తి వినా భవిస్సన్తీ’’తి భేదపురేక్ఖారతా వా, ‘‘ఇతి అహం పియో భవిస్సామి విస్సాసికో’’తి వియకమ్యతా వా, తజ్జో వాయామో, తస్స తదత్థవిజాననన్తి.

పరస్స మమ్మచ్ఛేదకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా ఏకన్తఫరుసచేతనా ఫరుసవాచా. మమ్మచ్ఛేదకోపి పయోగో చిత్తసణ్హతాయ ఫరుసవాచా న హోతి. మాతాపితరో హి కదాచి పుత్తకే ఏవమ్పి వదన్తి ‘‘చోరా వో ఖణ్డాఖణ్డికం కరోన్తూ’’తి, ఉప్పలపత్తమ్పి చ నేసం ఉపరి పతన్తం న ఇచ్ఛన్తి. ఆచరియుపజ్ఝాయా చ కదాచి నిస్సితకే ఏవం వదన్తి ‘‘కిం ఇమే అహిరికా అనోత్తప్పినో చరన్తి, నిద్ధమథ నే’’తి. అథ చ నేసం ఆగమాధిగమసమ్పత్తిం ఇచ్ఛన్తి. యథా చ చిత్తసణ్హతాయ ఫరుసవాచా న హోతి, ఏవం వచనసణ్హతాయ అఫరుసవాచాపి న హోతి. న హి మారాపేతుకామస్స ‘‘ఇమం సుఖం సయాపేథా’’తి వచనం అఫరుసవాచా హోతి, చిత్తఫరుసతాయ పనేసా ఫరుసవాచావ, సా యం సన్ధాయ పవత్తితా. తస్స అప్పగుణతాయ అప్పసావజ్జా, మహాగుణతాయ మహాసావజ్జా. తస్సా తయో సమ్భారా – అక్కోసితబ్బో పరో కుపితచిత్తం అక్కోసనన్తి.

అనత్థవిఞ్ఞాపికా కాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా అకుసలచేతనా సమ్ఫప్పలాపో. సో ఆసేవనమన్దతాయ అప్పసావజ్జో, ఆసేవనమహన్తతాయ మహాసావజ్జో. తస్స ద్వే సమ్భారా హోన్తి – భారతయుద్ధసీతాహరణాదినిరత్థకకథాపురేక్ఖారతా తథారూపీకథాకథనఞ్చాతి.

అభిజ్ఝాయతీతి అభిజ్ఝా, పరభణ్డాభిముఖీ హుత్వా తన్నిన్నతాయ పవత్తతీతి అత్థో. సా ‘‘అహో వత ఇదం మమాస్సా’’తి ఏవం పరభణ్డాభిజ్ఝాయనలక్ఖణా. అదిన్నాదానం వియ అప్పసావజ్జా మహాసావజ్జా చ. తస్సా ద్వే సమ్భారా హోన్తి – పరభణ్డం అత్తనో పరిణామనఞ్చాతి. పరభణ్డవత్థుకే హి లోభే ఉప్పన్నేపి న తావ కమ్మపథభేదో హోతి, యావ ‘‘అహో వతిదం మమాస్సా’’తి అత్తనో న పరిణామేతి.

హితసుఖం బ్యాపాదయతీతి బ్యాపాదో, సో పరవినాసాయ మనోపదోసలక్ఖణో. ఫరుసవాచా వియ అప్పసావజ్జో మహాసావజ్జో చ. తస్స ద్వే సమ్భారా హోన్తి – పరసత్తో చ తస్స చ వినాసచిన్తాతి. పరసత్తవత్థుకే హి కోధే ఉప్పన్నేపి న తావ కమ్మపథభేదో హోతి, యావ ‘‘అహో వతాయం ఉచ్ఛిజ్జేయ్య వినస్సేయ్యా’’తి తస్స వినాసం న చిన్తేసి.

యథాభుచ్చగహణాభావేన మిచ్ఛా పస్సతీతి మిచ్ఛాదిట్ఠి. సా ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా నయేన విపరీతదస్సనలక్ఖణా. సమ్ఫప్పలాపో వియ అప్పసావజ్జా మహాసావజ్జా చ.

సఞ్ఞీ, అసఞ్ఞీ, నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ భవిస్సామాతి రూపాదివసేన కఙ్ఖన్తి. భవిస్సామ ను ఖో మయన్తిఆదినా అత్తానం కఙ్ఖన్తి. తత్థ భవిస్సామ ను ఖో. న ను ఖో భవిస్సామాతి తస్స సస్సతాకారఞ్చ ఉచ్ఛేదాకారఞ్చ నిస్సాయ అనాగతే అత్తానం విజ్జమానతఞ్చ అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖన్తి. కిం ను ఖో భవిస్సామాతి జాతిలిఙ్గుపపత్తియో నిస్సాయ ‘‘ఖత్తియా ను ఖో భవిస్సామ, బ్రాహ్మణవేస్ససుద్దగహట్ఠపబ్బజితదేవమనుస్సానం అఞ్ఞతరా’’తి కఙ్ఖన్తి. కథం ను ఖో భవిస్సామాతి సణ్ఠానాకారం నిస్సాయ ‘‘దీఘా ను ఖో భవిస్సామ, రస్సఓదాతకణ్హపమాణికఅప్పమాణికాదీనం అఞ్ఞతరా’’తి కఙ్ఖన్తి. కేచి పన ‘‘ఇస్సరనిమ్మానాదీని నిస్సాయ ‘కేన ను ఖో కారణేన భవిస్సామా’తి హేతుతో కఙ్ఖన్తీ’’తి వదన్తి. కిం హుత్వా కిం భవిస్సామ ను ఖో మయన్తి జాతిఆదీని నిస్సాయ ‘‘ఖత్తియా హుత్వా ను ఖో బ్రాహ్మణా భవిస్సామ…పే… దేవా హుత్వా మనుస్సా’’తి అత్తనో పరమ్పరం కఙ్ఖన్తి. సబ్బత్థేవ పన అద్ధానన్తి కాలాధివచనమేతం.

౧౦. యస్మా ఏతదేవ తస్మా హి సిక్ఖేథ…పే… ఆహు ధీరాతి. తత్థ సిక్ఖేథాతి తిస్సో సిక్ఖా ఆవజ్జేయ్య. ఇధేవాతి ఇమస్మింయేవ సాసనే. తత్థ సిక్ఖితబ్బాతి సిక్ఖా. తిస్సోతి గణనపరిచ్ఛేదో. అధిసీలసిక్ఖాతి అధికం ఉత్తమం సీలన్తి అధిసీలం, అధిసీలఞ్చ తం సిక్ఖితబ్బట్ఠేన సిక్ఖా చాతి అధిసీలసిక్ఖా. ఏస నయో అధిచిత్తఅధిపఞ్ఞాసిక్ఖాసు.

కతమం పనేత్థ సీలం, కతమం అధిసీలం, కతమం చిత్తం, కతమం అధిచిత్తం, కతమా పఞ్ఞా, కతమా అధిపఞ్ఞాతి? వుచ్చతే – పఞ్చఙ్గదసఙ్గసీలం తావ సీలమేవ. తఞ్హి బుద్ధే ఉప్పన్నేపి అనుప్పన్నేపి లోకే పవత్తతి. ఉప్పన్నే బుద్ధే తస్మిం సీలే బుద్ధాపి సావకాపి మహాజనం సమాదపేన్తి, అనుప్పన్నే బుద్ధే పచ్చేకబుద్ధా చ కమ్మవాదినో చ ధమ్మికా సమణబ్రాహ్మణా చ చక్కవత్తీ చ మహారాజానో మహాబోధిసత్తా చ సమాదపేన్తి, సామమ్పి పణ్డితా సమణబ్రాహ్మణా సమాదియన్తి. తే తం కుసలం ధమ్మం పరిపూరేత్వా దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సమ్పత్తిం అనుభోన్తి.

పాతిమోక్ఖసంవరసీలం పన ‘‘అధిసీల’’న్తి వుచ్చతి. తఞ్హి సూరియో వియ పజ్జోతానం సినేరు వియ పబ్బతానం సబ్బలోకియసీలానం అధికఞ్చేవ ఉత్తమఞ్చ, బుద్ధుప్పాదేయేవ చ పవత్తతి, న వినా బుద్ధుప్పాదా. న హి తం పఞ్ఞత్తిం ఉద్ధరిత్వా అఞ్ఞో సత్తో ఠపేతుం సక్కోతి. బుద్ధాయేవ పన సబ్బసో కాయవచీద్వారఅజ్ఝాచారసోతం ఛిన్దిత్వా తస్స తస్స వీతిక్కమస్స అనుచ్ఛవికం తం సీలసంవరం పఞ్ఞపేన్తి. పాతిమోక్ఖసంవరతోపి చ మగ్గఫలసమ్పయుత్తమేవ సీలం అధిసీలం.

కామావచరాని పన అట్ఠ కుసలచిత్తాని లోకియఅట్ఠసమాపత్తిచిత్తాని చ ఏకజ్ఝం కత్వా చిత్తమేవాతి వేదితబ్బాని. బుద్ధుప్పాదానుప్పాదే చస్స పవత్తి, సమాదపనం సమాదానఞ్చ సీలే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

విపస్సనాపాదకం అట్ఠసమాపత్తిచిత్తం పన ‘‘అధిచిత్త’’న్తి వుచ్చతి. తఞ్హి అధిసీలం వియ సీలానం, సబ్బలోకియచిత్తానం అధికఞ్చేవ ఉత్తమఞ్చ, బుద్ధుప్పాదేయేవ చ హోతి, న వినా బుద్ధుప్పాదా. తతోపి చ మగ్గఫలచిత్తమేవ అధిచిత్తం.

‘‘అత్థి దిన్నం అత్థి యిట్ఠ’’న్తిఆదినయప్పవత్తం (మ. ని. ౨.౯౪) పన కమ్మస్సకతాఞాణం పఞ్ఞా. సా హి బుద్ధే ఉప్పన్నేపి అనుప్పన్నేపి లోకే పవత్తతి. ఉప్పన్నే బుద్ధే తస్సా పఞ్ఞాయ బుద్ధాపి సావకాపి మహాజనం సమాదపేన్తి, అనుప్పన్నే బుద్ధే పచ్చేకబుద్ధా చ కమ్మవాదినో చ ధమ్మికా సమణబ్రాహ్మణా చ చక్కవత్తీ చ మహారాజానో మహాబోధిసత్తా చ సమాదపేన్తి, సామమ్పి పణ్డితా సత్తా సమాదియన్తి. తథా హి అఙ్కురో దసవస్ససహస్సాని మహాదానం అదాసి. వేలామో వేస్సన్తరో అఞ్ఞే చ బహూ పణ్డితమనుస్సా మహాదానాని అదంసు. తే తం కుసలం ధమ్మం పరిపూరేత్వా దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సమ్పత్తిం అనుభవింసు.

తిలక్ఖణాకారపరిచ్ఛేదకం పన విపస్సనాఞాణం ‘‘అధిపఞ్ఞా’’తి వుచ్చతి. సా హి అధిసీలఅధిచిత్తాని వియ సీలచిత్తానం, సబ్బలోకియపఞ్ఞానం అధికా చేవ ఉత్తమా చ, న చ వినా బుద్ధుప్పాదా లోకే పవత్తతి. తతోపి చ మగ్గఫలపఞ్ఞావ అధిపఞ్ఞా.

ఇదాని ఏకేకం దస్సేన్తో ‘‘కతమా అధిసీలసిక్ఖా – ఇధ భిక్ఖు సీలవా హోతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతీ’’తిఆదిమాహ. ఇధాతి వచనం పుబ్బభాగకరణీయసమ్పదాయ సమ్పన్నస్స సబ్బపకారసీలపరిపూరకస్స పుగ్గలస్స సన్నిస్సయభూతసాసనపరిదీపనం, అఞ్ఞసాసనస్స చ తథాభావపటిసేధనం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో…పే… సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯-౧౪౦). భిక్ఖూతి తస్స సీలస్స పరిపూరకస్స పుగ్గలస్స పరిదీపనం. పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతోతి ఇదమస్స పాతిమోక్ఖసంవరే పతిట్ఠితభావపరిదీపనం. విహరతీతి ఇదమస్స తదనురూపవిహారసమఙ్గీభావపరిదీపనం. ఆచారగోచరసమ్పన్నోతి ఇదమస్స పాతిమోక్ఖసంవరస్స ఉపకారకధమ్మపరిదీపనం. అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీతి ఇదమస్స పాతిమోక్ఖతో అచవనధమ్మతాపరిదీపనం. సమాదాయాతి ఇదమస్స సిక్ఖాపదానం అనవసేసతో ఆదానపరిదీపనం. సిక్ఖతీతి ఇదమస్స సిక్ఖాయ సమఙ్గీభావపరిదీపనం. సిక్ఖాపదేసూతి ఇదమస్స సిక్ఖితబ్బధమ్మపరిదీపనం.

తత్థ భిక్ఖూతి సంసారే భయం ఇక్ఖతీతి భిక్ఖు. సీలమస్స అత్థీతి సీలవాతి ఏత్థ సీలన్తి సీలనట్ఠేన సీలం. కిమిదం సీలనం నామ? సమాధానం వా, కాయకమ్మాదీనం సుసీల్యవసేన అవిప్పకిణ్ణతాతి అత్థో. ఉపధారణం వా, కుసలానం ధమ్మానం పతిట్ఠావసేన ఆధారభావోతి అత్థో. ఏతదేవ హి ఏత్థ అత్థద్వయం సద్దలక్ఖణవిదూ అనుజానన్తి. అఞ్ఞే పన ‘‘అధిసేవనట్ఠేన ఆచారట్ఠేన సీలనట్ఠేన సిరట్ఠేన సీతలట్ఠేన సివట్ఠేన సీల’’న్తి వణ్ణయన్తి.

సీలనం లక్ఖణం తస్స, భిన్నస్సాపి అనేకధా;

సనిదస్సనత్తం రూపస్స, యథా భిన్నస్సనేకధా.

యథా హి నీలపీతాదిభేదేననేకధా భిన్నస్సాపి రూపాయతనస్స సనిదస్సనత్తం లక్ఖణం నీలాదిభేదేన భిన్నస్సాపి సనిదస్సనభావానతిక్కమనతో. తథా సీలస్స చేతనాదిభేదేన అనేకధా భిన్నస్సాపి యదేతం కాయకమ్మాదీనం సమాధానవసేన, కుసలానఞ్చ ధమ్మానం పతిట్ఠావసేన వుత్తం సీలనం, తదేవ లక్ఖణం చేతనాదిభేదేన భిన్నస్సాపి సమాధానపతిట్ఠాభావానతిక్కమనతో. ఏవం లక్ఖణస్స పనస్స –

దుస్సీల్యవిద్ధంసనతా, అనవజ్జగుణో తథా;

కిచ్చసమ్పత్తిఅత్థేన, రసో నామ పవుచ్చతి.

తస్మా ఇదం సీలం నామ కిచ్చట్ఠేన రసేన దుస్సీల్యవిద్ధంసనరసం, సమ్పత్తిఅత్థేన రసేన అనవజ్జరసన్తి వేదితబ్బం.

సోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానం, తయిదం తస్స విఞ్ఞుభి;

ఓత్తప్పఞ్చ హిరీ చేవ, పదట్ఠానన్తి వణ్ణితం.

తఞ్హిదం సీలం ‘‘కాయసోచేయ్యం వచీసోచేయ్యం మనోసోచేయ్య’’న్తి ఏవం వుత్తసోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానం, సోచేయ్యభావేన పచ్చుపట్ఠాతి గహణభావం గచ్ఛతి. హిరోత్తప్పఞ్చ పన తస్స విఞ్ఞూహి పదట్ఠానన్తి వణ్ణితం, ఆసన్నకారణన్తి అత్థో. హిరోత్తప్పే హి సతి సీలం ఉప్పజ్జతి చేవ తిట్ఠతి చ, అసతి నేవ ఉప్పజ్జతి చేవ న తిట్ఠతి చాతి ఏవంవిధేన సీలేన సీలవా హోతి. ఏతం సీలం నామ పాణాతిపాతాదీహి వా విరమన్తస్స, వత్తపటిపత్తిం వా పూరేన్తస్స చేతనాదయో ధమ్మా వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదాయం ‘‘కిం సీలన్తి? చేతనా సీలం, చేతసికం సీలం, సంవరో సీలం, అవీతిక్కమో సీల’’న్తి (పటి. మ. ౧.౩౯).

తత్థ చేతనా సీలం నామ పాణాతిపాతాదీహి వా విరమన్తస్స వత్తపటిపత్తిం వా పూరేన్తస్స చేతనా. చేతసికం సీలం నామ పాణాతిపాతాదీహి విరమన్తస్స విరతి. అపి చ చేతనా సీలం నామ పాణాతిపాతాదీని పజహన్తస్స సత్తకమ్మపథచేతనా. చేతసికం సీలం నామ ‘‘అభిజ్ఝం పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా విహరతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౧౭) నయేన సంయుత్తమహావగ్గే వుత్తా అనభిజ్ఝాబ్యాపాదసమ్మాదిట్ఠిధమ్మా. సంవరో సీలన్తి ఏత్థ పఞ్చవిధేన సంవరో వేదితబ్బో – పాతిమోక్ఖసంవరో సతిసంవరో ఞాణసంవరో ఖన్తిసంవరో వీరియసంవరో. తస్స నానాకరణం ఉపరి ఆవి భవిస్సతి. అవీతిక్కమో సీలన్తి సమాదిన్నసీలస్స కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో. ఏత్థ చ సంవరసీలం, అవీతిక్కమసీలన్తి ఇదమేవ నిప్పరియాయతో సీలం. చేతనాసీలం, చేతసికం సీలన్తి పరియాయతో సీలన్తి వేదితబ్బం.

పాతిమోక్ఖన్తి సిక్ఖాపదసీలం. తఞ్హి యో నం పాతి రక్ఖతి, తం మోక్ఖేతి మోచేతి ఆపాయికాదీహి దుక్ఖేహి, తస్మా ‘‘పాతిమోక్ఖ’’న్తి వుత్తం. పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతోతి పాతిమోక్ఖసంవరసీలేన సమన్నాగతో. ఆచారగోచరసమ్పన్నోతి ఆచారేన చేవ గోచరేన చ సమ్పన్నో. అణుమత్తేసూతి అప్పమత్తకేసు. వజ్జేసూతి అకుసలధమ్మేసు. భయదస్సావీతి భయదస్సీ. సమాదాయాతి సమ్మా ఆదియిత్వా. సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూతి తం తం సిక్ఖాపదం సమాదియిత్వా సిక్ఖతి. అపి చ సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూతి యంకిఞ్చి సిక్ఖాపదేసు సిక్ఖాకోట్ఠాసేసు సిక్ఖితబ్బం కాయికం వా చేతసికం వా, తం సబ్బం సమాదాయ సిక్ఖతి.

ఖుద్దకో సీలక్ఖన్ధోతి సఙ్ఘాదిసేసాదిసావసేసో సీలక్ఖన్ధో. మహన్తోతి పారాజికాదినిరవసేసో. యస్మా పన పాతిమోక్ఖసీలేన భిక్ఖు సాసనే పతిట్ఠాతి నామ, తస్మా తం ‘‘పతిట్ఠా’’తి వుత్తం. పతిట్ఠహతి వా ఏత్థ భిక్ఖు, కుసలా ధమ్మా ఏవ వా ఏత్థ పతిట్ఠహన్తీతి పతిట్ఠా. అయమత్థో ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో’’తి (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨) చ, ‘‘పతిట్ఠానలక్ఖణం, మహారాజ, సీలం సబ్బేసం కుసలానం ధమ్మాన’’న్తి (మి. ప. ౨.౧.౯) చ, ‘‘సీలే పతిట్ఠితో ఖో, మహారాజ…పే… సబ్బే కుసలా ధమ్మా న పరిహాయన్తీ’’తి (మి. ప. ౨.౧.౯) చ ఆదిసుత్తవసేన వేదితబ్బో.

తదేతం పుబ్బుప్పత్తిఅత్థేన ఆది. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘తస్మాతిహ త్వం ఉత్తియ ఆదిమేవ విసోధేహి కుసలేసు ధమ్మేసు. కో చాది కుసలానం ధమ్మానం, సీలఞ్చ సువిసుద్ధం దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తి (సం. ని. ౫.౩౮౨). యథా హి నగరవడ్ఢకీ నగరం మాపేతుకామో పఠమం నగరట్ఠానం సోధేతి, తతో అపరభాగే వీథిచతుక్కసిఙ్ఘాటకాదిపరిచ్ఛేదేన విభజిత్వావ నగరం మాపేతి. ఏవమేవ యోగావచరో ఆదితో సీలం విసోధేతి, తతో అపరభాగే సమాధివిపస్సనామగ్గఫలనిబ్బానాని సచ్ఛికరోతి. యథా వా పన రజకో పఠమం తీహి ఖారేహి వత్థం ధోవిత్వా పరిసుద్ధే వత్థే యదిచ్ఛకం రఙ్గజాతం ఉపనేతి, యథా వా పన ఛేకో చిత్తకారో రూపం లిఖితుకామో ఆదితోవ భిత్తిపరికమ్మం కరోతి, తతో అపరభాగే రూపం సముట్ఠాపేతి. ఏవమేవ యోగావచరో ఆదితోవ సీలం విసోధేత్వా అపరభాగే సమథవిపస్సనాదయో ధమ్మే సచ్ఛికరోతి. తస్మా సీలం ‘‘ఆదీ’’తి వుత్తం.

తదేతం చరణసరిక్ఖతాయ చరణం. చరణాతి హి పాదా వుచ్చన్తి. యథా హి ఛిన్నచరణస్స పురిసస్స దిసం గమనాభిసఙ్ఖారో న జాయతి, పరిపుణ్ణపాదస్సేవ జాయతి, ఏవమేవ యస్స సీలం భిన్నం హోతి ఖణ్డం అపరిపుణ్ణం, తస్స నిబ్బానగమనాయ ఞాణగమనం న సమ్పజ్జతి. యస్స పన తం అభిన్నం హోతి అఖణ్డం పరిపుణ్ణం, తస్స నిబ్బానగమనాయ ఞాణగమనం సమ్పజ్జతి. తస్మా సీలం ‘‘చరణ’’న్తి వుత్తం.

తదేతం సంయమనవసేన సంయమో. సంవరణవసేన సంవరోతి ఉభయేనాపి సీలసంయమో చేవ సీలసంవరో చ కథితో. వచనత్థో పనేత్థ సంయమేతి వీతిక్కమవిప్ఫన్దనం, పుగ్గలం వా సంయమేతి వీతిక్కమవసేన తస్స విప్ఫన్దితుం న దేతీతి సంయమో. వీతిక్కమస్స పవేసనద్వారం సంవరతి పిదహతీతి సంవరో.

మోక్ఖన్తి ఉత్తమం ముఖభూతం వా. యథా హి సత్తానం చతుబ్బిధో ఆహారో ముఖేన పవిసిత్వా అఙ్గమఙ్గాని ఫరతి, ఏవం యోగినోపి చతుభూమకకుసలం సీలముఖేన పవిసిత్వా అత్థసిద్ధిం సమ్పాదేతి. తేన ‘‘మోక్ఖ’’న్తి. పముఖే సాధూతి పామోక్ఖం, పుబ్బఙ్గమం సేట్ఠం పధానన్తి అత్థో. కుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియాతి చతుభూమకకుసలానం పటిలాభత్థాయ పామోక్ఖం పుబ్బఙ్గమం సేట్ఠం పధానన్తి వేదితబ్బం.

వివిచ్చేవ కామేహీతి కామేహి వివిచ్చ వినా హుత్వా అపక్కమిత్వా. యో పనాయమేత్థ ఏవకారో, సో నియమత్థోతి వేదితబ్బో. యస్మా చ నియమత్థో, తస్మా తస్మిం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరణసమయే అవిజ్జమానానమ్పి కామానం తస్స పఠమజ్ఝానస్స పటిపక్ఖభావం కామపరిచ్చాగేనేవ చస్స అధిగమం దీపేతి. కథం? ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తి ఏవఞ్హి నియమే కరియమానే ఇదం పఞ్ఞాయతి, నూనిమస్స ఝానస్స కామా పటిపక్ఖభూతా, యేసు సతి ఇదం న పవత్తతి అన్ధకారే సతి పదీపోభాసో వియ, తేసం పరిచ్చాగేనేవ చస్స అధిగమో హోతి ఓరిమతీరపరిచ్చాగేన పారిమతీరస్సేవ. తస్మా నియమం కరోతీతి.

తత్థ సియా ‘‘కస్మా పనేస పుబ్బపదేయేవ వుత్తో న ఉత్తరపదే, కిం అకుసలేహి ధమ్మేహి అవివిచ్చాపి ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్యా’’తి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం. తంనిస్సరణతో హి పుబ్బపదే ఏవ ఏస వుత్తో. కామధాతుసమతిక్కమనతో హి కామరాగపటిపక్ఖతో చ ఇదం ఝానం కామానమేవ నిస్సరణం. యథాహ – ‘‘కామానమేతం నిస్సరణం యదిదం నేక్ఖమ్మ’’న్తి (ఇతివు. ౭౨). ఉత్తరపదేపి పన యథా ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో, ఇధ దుతియో సమణో’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯) ఏత్థ ఏవకారో ఆనేత్వా వుచ్చతి, ఏవం వత్తబ్బో. న హి సక్కా ఇతో అఞ్ఞేహిపి నీవరణసఙ్ఖాతేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి అవివిచ్చ ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరితుం. తస్మా వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చేవ అకుసలేహి ధమ్మేహీతి ఏవం పదద్వయేపి ఏస దట్ఠబ్బో. పదద్వయేపి చ కిఞ్చాపి వివిచ్చాతి ఇమినా సాధారణవచనేన తదఙ్గవివేకాదయో కాయవివేకాదయో చ సబ్బేపి వివేకా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, తథాపి పుబ్బభాగే కాయవివేకచిత్తవివేకవిక్ఖమ్భనవివేకా దట్ఠబ్బా. లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే కాయవివేకచిత్తవివేకసముచ్ఛేదవివేకనిస్సరణవివేకా.

కామేహీతి ఇమినా పన పదేన యే చ ఇధ ‘‘కతమే వత్థుకామా మనాపికా రూపా’’తిఆదినా నయేన వత్థుకామా వుత్తా, యే చ ఇధేవ విభఙ్గే ‘‘ఛన్దో కామో రాగో కామో ఛన్దరాగో కామో సఙ్కప్పో కామో రాగో కామో సఙ్కప్పరాగో కామో’’తి ఏవం కిలేసకామా వుత్తా, తే సబ్బేపి సఙ్గహితా ఇచ్చేవ దట్ఠబ్బా. ఏవఞ్హి సతి వివిచ్చేవ కామేహీతి వత్థుకామేహిపి వివిచ్చేవాతి అత్థో యుజ్జతి. తేన కాయవివేకో వుత్తో హోతి.

వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహీతి కిలేసకామేహి సబ్బాకుసలేహి వా వివిచ్చాతి అత్థో యుజ్జతి. తేన చిత్తవివేకో వుత్తో హోతి. పురిమేన చేత్థ వత్థుకామేహి వివేకవచనతో ఏవ కామసుఖపరిచ్చాగో, దుతియేన కిలేసకామేహి వివేకవచనతో నేక్ఖమ్మసుఖపరిగ్గహో విభావితో హోతి. ఏవం వత్థుకామకిలేసకామవివేకవచనతోయేవ చ ఏతేసం పఠమేన సంకిలేసవత్థుప్పహానం, దుతియేన సంకిలేసప్పహానం. పఠమేన లోలభావస్స హేతుపరిచ్చాగో, దుతియేన బాలభావస్స. పఠమేన చ పయోగసుద్ధి, దుతియేన ఆసయపోసనం విభావితం హోతీతి ఞాతబ్బం. ఏస తావ నయో ‘‘కామేహీ’’తి ఏత్థ వుత్తకామేసు వత్థుకామపక్ఖే.

కిలేసకామపక్ఖే పన ఛన్దోతి చ రాగోతి చ ఏవమాదీహి అనేకభేదో కామచ్ఛన్దోవ ‘‘కామో’’తి అధిప్పేతో. సో చ అకుసలపరియాపన్నోపి సమానో ‘‘తత్థ కతమో కామచ్ఛన్దో, కామో’’తిఆదినా నయేన విభఙ్గే ఝానపటిపక్ఖతో విసుం వుత్తో. కిలేసకామత్తా వా పురిమపదే వుత్తో, అకుసలపరియాపన్నత్తా దుతియపదే. అనేకభేదతో చస్స కామతోతి అవత్వా కామేహీతి వుత్తం. అఞ్ఞేసమ్పి చ ధమ్మానం అకుసలభావే విజ్జమానే ‘‘తత్థ కతమే అకుసలా ధమ్మా, కామచ్ఛన్దో’’తిఆదినా నయేన విభఙ్గే (విభ. ౫౬౪) ఉపరిఝానఙ్గానం పచ్చనీకపటిపక్ఖభావదస్సనతో నీవరణానేవ వుత్తాని. నీవరణాని హి ఝానఙ్గపచ్చనీకాని తేసం ఝానఙ్గానేవ పటిపక్ఖాని, విద్ధంసకాని విఘాతకానీతి వుత్తం హోతి. తథా హి ‘‘సమాధి కామచ్ఛన్దస్స పటిపక్ఖో, పీతి బ్యాపాదస్స, వితక్కో థినమిద్ధస్స, సుఖం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స, విచారో విచికిచ్ఛాయా’’తి పేటకే వుత్తం.

ఏవమేత్థ వివిచ్చేవ కామేహీతి ఇమినా కామచ్ఛన్దస్స విక్ఖమ్భనవివేకో వుత్తో హోతి, వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహీతి ఇమినా పఞ్చన్నమ్పి నీవరణానం. అగ్గహితగ్గహణేన పన పఠమేన కామచ్ఛన్దస్స, దుతియేన సేసనీవరణానం. తథా పఠమేన తీసు అకుసలమూలేసు పఞ్చకామగుణభేదవిసయస్స లోభస్స, దుతియేన ఆఘాతవత్థుభేదాదివిసయానం దోసమోహానం. ఓఘాదీసు వా ధమ్మేసు పఠమేన కామోఘకామయోగకామాసవకాముపాదానఅభిజ్ఝాకాయగన్థకామరాగసంయోజనానం, దుతియేన అవసేసఓఘయోగాసవఉపాదానగన్థసంయోజనానం. పఠమేన చ తణ్హాయ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ, దుతియేన అవిజ్జాయ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ. అపి చ పఠమేన లోభసమ్పయుత్తఅట్ఠచిత్తుప్పాదానం, దుతియేన సేసానం చతున్నం అకుసలచిత్తుప్పాదానం విక్ఖమ్భనవివేకో వుత్తో హోతీతి వేదితబ్బో.

ఏత్తావతా చ పఠమస్స ఝానస్స పహానఙ్గం దస్సేత్వా ఇదాని సమ్పయోగఙ్గం దస్సేతుం ‘‘సవితక్కం సవిచార’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఆరమ్మణే చిత్తస్స అభినిరోపనలక్ఖణో వితక్కో, ఆరమ్మణానుమజ్జనలక్ఖణో విచారో. సన్తేపి చ నేసం కత్థచి అవియోగే ఓళారికట్ఠేన పుబ్బఙ్గమట్ఠేన చ ఘణ్డాభిఘాతో వియ చేతసో పఠమాభినిపాతో వితక్కో, సుఖుమట్ఠేన అనుమజ్జనసభావేన చ ఘణ్డానురవో వియ అనుపబన్ధో విచారో. విప్ఫారవా చేత్థ వితక్కో పఠముప్పత్తికాలే పరిప్ఫన్దనభూతో చిత్తస్స, ఆకాసే ఉప్పతితుకామస్స పక్ఖినో పక్ఖవిక్ఖేపో వియ, పదుమాభిముఖపాతో వియ చ గన్ధానుబన్ధచేతసో భమరస్స. సన్తవుత్తి విచారో నాతిపరిప్ఫన్దనభావో చిత్తస్స, ఆకాసే ఉప్పతితస్స పక్ఖినో పక్ఖప్పసారణం వియ, పరిబ్భమనం వియ చ పదుమాభిముఖపతితస్స భమరస్స పదుమస్స ఉపరిభాగే.

దుకనిపాతట్ఠకథాయం పన ‘‘ఆకాసే గచ్ఛతో మహాసకుణస్స ఉభోహి పక్ఖేహి వాతం గహేత్వా పక్ఖే సన్నిసీదాపేత్వా గమనం వియ ఆరమ్మణే చేతసో అభినిరోపనభావేన పవత్తో వితక్కో, వాతగ్గహణత్థం పక్ఖే ఫన్దాపయమానస్స గమనం వియ అనుమజ్జనభావేన పవత్తో విచారో’’తి వుత్తం. తం అనుప్పబన్ధేన పవత్తియం యుజ్జతి. సో పన నేసం విసేసో పఠమదుతియజ్ఝానేసు పాకటో హోతి. అపి చ మలగ్గహితం కంసభాజనం ఏకేన హత్థేన దళ్హం గహేత్వా ఇతరేన హత్థేన చుణ్ణతేలవాలణ్డుపకేన పరిమజ్జన్తస్స దళ్హగ్గహణహత్థో వియ వితక్కో. పరిమజ్జనహత్థో వియ విచారో. తథా కుమ్భకారస్స దణ్డప్పహారేన చక్కం భమయిత్వా భాజనం కరోన్తస్స ఉప్పీళనహత్థో వియ వితక్కో. ఇతో చితో చ సఞ్చరణహత్థో వియ విచారో. తథా మణ్డలం కరోన్తస్స మజ్ఝే సన్నిరుమ్భిత్వా ఠితకణ్టకో వియ అభినిరోపనో వితక్కో. బహి పరిబ్భమనకణ్టకో వియ అనుమజ్జమానో విచారో. ఇతి ఇమినా చ వితక్కేన ఇమినా చ విచారేన సహ వత్తతి రుక్ఖో వియ పుప్ఫేన చ ఫలేన చాతి ఇదం ఝానం ‘‘సవితక్కం సవిచార’’న్తి వుచ్చతి.

వివేకజన్తి ఏత్థ వివిత్తి వివేకో, నీవరణవిగమోతి అత్థో. వివిత్తోతి వా వివేకో, నీవరణవివిత్తో ఝానసమ్పయుత్తధమ్మరాసీతి అత్థో. తస్మా వివేకా, తస్మిం వా వివేకే జాతన్తి వివేకజం. పీతిసుఖన్తి ఏత్థ పిణయతీతి పీతి, సా సమ్పియాయనలక్ఖణా. సా పనేసా ఖుద్దికాపీతి, ఖణికాపీతి, ఓక్కన్తికాపీతి, ఉబ్బేగాపీతి, ఫరణాపీతీతి పఞ్చవిధా హోతి.

తత్థ ఖుద్దికాపీతి సరీరే లోమహంసమత్తమేవ కాతుం సక్కోతి. ఖణికాపీతి ఖణే ఖణే విజ్జుప్పాదసదిసా హోతి. ఓక్కన్తికాపీతి సముద్దతీరం వీచి వియ, కాయం ఓక్కమిత్వా ఓక్కమిత్వా భిజ్జతి. ఉబ్బేగాపీతి బలవతీ హోతి, కాయం ఉద్ధగ్గం కత్వా ఆకాసే లఙ్ఘాపనప్పమాణపత్తా.

ఫరణాపీతి అతిబలవతీ హోతి. తాయ హి ఉప్పన్నాయ సకలసరీరం ధమిత్వా పూరితవత్థి వియ మహతా ఉదకోఘేన పక్ఖన్దపబ్బతకుచ్ఛి వియ చ అనుపరిప్ఫుటం హోతి. సా పనేసా పఞ్చవిధా పీతి గబ్భం గణ్హన్తీ పరిపాకం గచ్ఛన్తీ దువిధం పస్సద్ధిం పరిపూరేతి కాయపస్సద్ధిఞ్చ చిత్తపస్సద్ధిఞ్చ, పస్సద్ధి గబ్భం గణ్హన్తీ పరిపాకం గచ్ఛన్తీ దువిధమ్పి సుఖం పరిపూరేతి కాయికం చేతసికఞ్చ, సుఖం గబ్భం గణ్హన్తం పరిపాకం గచ్ఛన్తం తివిధం సమాధిం పరిపూరేతి ఖణికసమాధిం ఉపచారసమాధిం అప్పనాసమాధిఞ్చాతి. తాసు యా అప్పనాసమాధిస్స మూలం హుత్వా వడ్ఢమానా సమాధిసమ్పయోగఙ్గతా ఫరణాపీతి, అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతా పీతీతి.

ఇతరం పన సుఖయతీతి సుఖం, యస్స ఉప్పజ్జతి, తం సుఖితం కరోతీతి అత్థో. సుఖనం వా సుఖం, సుట్ఠు వా ఖాదతి ఖణతి చ కాయచిత్తాబాధన్తి సుఖం, సోమనస్సవేదనాయేతం నామం. తం సాతలక్ఖణం. సన్తేపి చ నేసం కత్థచి అవిప్పయోగే ఇట్ఠారమ్మణపటిలాభతుట్ఠి పీతి, పటిలద్ధరసానుభవనం సుఖం. యత్థ పీతి, తత్థ సుఖం, యత్థ సుఖం, తత్థ న నియమతో పీతి. సఙ్ఖారక్ఖన్ధసఙ్గహితా పీతి, వేదనాక్ఖన్ధసఙ్గహితం సుఖం. కన్తారఖిన్నస్స వనన్తోదకదస్సనసవనేసు వియ పీతి, వనచ్ఛాయప్పవేసనఉదకపరిభోగేసు వియ సుఖం. తస్మిం తస్మిం సమయే పాకటభావతో చేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఇతి అయఞ్చ పీతి ఇదఞ్చ సుఖం అస్స ఝానస్స, అస్మిం వా ఝానే అత్థీతి ఇదం ఝానం ‘‘పీతిసుఖ’’న్తి వుచ్చతి.

అథ వా పీతి చ సుఖఞ్చ పీతిసుఖం ధమ్మవినయాదయో వియ. వివేకజం పీతిసుఖం అస్స ఝానస్స, అస్మిం వా ఝానే అత్థీతి ఏవమ్పి వివేకజంపీతిసుఖం. యథేవ హి ఝానం, ఏవం పీతిసుఖమ్పేత్థ వివేకజమేవ హోతి, తఞ్చస్స అత్థి, తస్మా అలోపసమాసం కత్వా ఏకపదేనేవ ‘‘వివేకజంపీతిసుఖ’’న్తిపి వత్తుం యుజ్జతి.

పఠమన్తి గణనానుపుబ్బతా పఠమం, ఇదం పఠమం ఉప్పన్నన్తిపి పఠమం. ఝానన్తి దువిధం ఝానం ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానం లక్ఖణూపనిజ్ఝానఞ్చాతి. తత్థ అట్ఠ సమాపత్తియో పథవీకసిణాదిఆరమ్మణం ఉపనిజ్ఝాయన్తీతి ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానన్తి సఙ్ఖ్యం గతా. విపస్సనామగ్గఫలాని పన లక్ఖణూపనిజ్ఝానం నామ. తత్థ విపస్సనా అనిచ్చాదిలక్ఖణస్స ఉపనిజ్ఝానతో లక్ఖణూపనిజ్ఝానం. విపస్సనాయ కతకిచ్చస్స మగ్గేన ఇజ్ఝనతో మగ్గో లక్ఖణూపనిజ్ఝానం, ఫలం పన నిరోధసచ్చం తథలక్ఖణం ఉపనిజ్ఝాయతీతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానం. తేసు ఇధ పుబ్బభాగే ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానం, లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే లక్ఖణూపనిజ్ఝానం అధిప్పేతం. తస్మా ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానతో చ లక్ఖణూపనిజ్ఝానతో చ పచ్చనీకఝాపనతో చ ఝానన్తి వేదితబ్బం.

ఉపసమ్పజ్జాతి ఉపగన్త్వా, పాపుణిత్వాతి వుత్తం హోతి. ఉపసమ్పాదయిత్వా వా, నిప్ఫాదేత్వాతి వుత్తం హోతి. విహరతీతి తదనురూపేన ఇరియాపథవిహారేన ఇరియతి, వుత్తప్పకారఝానసమఙ్గీ హుత్వా అత్తభావస్స ఇరియనం వుత్తిం అభినిప్ఫాదేతి.

తం పనేతం పఠమజ్ఝానం పఞ్చఙ్గవిప్పహీనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం తివిధకల్యాణం, దసలక్ఖణసమ్పన్నం. తత్థ కామచ్ఛన్దో బ్యాపాదో థినమిద్ధం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం విచికిచ్ఛాతి ఇమేసం పఞ్చన్నం నీవరణానం పహానవసేన పఞ్చఙ్గవిప్పహీనతా వేదితబ్బా. న హి ఏతేసు అప్పహీనేసు ఝానం ఉప్పజ్జతి. తేనస్సేతాని పహానఙ్గానీతి వుచ్చన్తి. కిఞ్చాపి హి ఝానక్ఖణే అఞ్ఞేపి అకుసలా ధమ్మా పహీయన్తి, తథాపి ఏతానేవ విసేసేన ఝానన్తరాయకరాని. కామచ్ఛన్దేన హి నానావిసయప్పలోభితం చిత్తం న ఏకత్తారమ్మణే సమాధియతి, కామచ్ఛన్దాభిభూతం వా, తం న కామధాతుప్పహానాయ పటిపదం పటిపజ్జతి. బ్యాపాదేన వా ఆరమ్మణే పటిహఞ్ఞమానం న నిరన్తరం పవత్తతి. థినమిద్ధాభిభూతం అకమ్మఞ్ఞం హోతి. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చపరేతం అవూపసన్తమేవ హుత్వా పరిబ్భమతి. విచికిచ్ఛాయ ఉపహతం ఝానాధిగమసాధికం పటిపదం నారోహతి. ఇతి విసేసేన ఝానన్తరాయకరత్తా ఏతానేవ పహానఙ్గానీతి వుత్తాని.

యస్మా పన వితక్కో ఆరమ్మణే చిత్తం అభినిరోపేతి, విచారో అనుపబన్ధతి, తేహి అవిక్ఖేపాయ సమ్పాదితపయోగస్స చేతసో పయోగసమ్పత్తిసమ్భవా పీతి పీణనం సుఖఞ్చ ఉపబ్రూహనం కరోతి. అథస్స సేససమ్పయుత్తధమ్మా ఏతేహి అభినిరోపనానుబన్ధనపీణనుపబ్రూహనేహి అనుగ్గహితా ఏకగ్గతా ఏకత్తారమ్మణే సమం సమ్మా చ ఆధియతి. తస్మా వితక్కో విచారో పీతి సుఖం చిత్తేకగ్గతాతి ఇమేసం పఞ్చన్నం ఉప్పత్తివసేన పఞ్చఙ్గసమన్నాగతతా వేదితబ్బా. ఉప్పన్నేసు హి ఏతేసు పఞ్చసు ఝానం ఉప్పన్నం నామ హోతి. తేనస్స ఏతాని పఞ్చఙ్గసమన్నాగతానీతి వుచ్చన్తి. తస్మా న ఏతేహి సమన్నాగతం అఞ్ఞదేవ ఝానం నామ అత్థీతి గహేతబ్బం. యథా పన అఙ్గమత్తవసేనేవ చతురఙ్గినీ సేనా, పఞ్చఙ్గికం తూరియం, అట్ఠఙ్గికో చ మగ్గోతి వుచ్చతి, ఏవమిదమ్పి అఙ్గమత్తవసేనేవ పఞ్చఙ్గికన్తి వా పఞ్చఙ్గసమన్నాగతన్తి వా వుచ్చతీతి వేదితబ్బం.

ఏతాని చ పఞ్చఙ్గాని కిఞ్చాపి ఉపచారక్ఖణేపి అత్థి, అథ ఖో ఉపచారే పకతిచిత్తతో బలవతరాని. ఇధ పన ఉపచారతోపి బలవతరాని రూపావచరలక్ఖణప్పత్తాని నిప్ఫన్నాని. ఏత్థ హి వితక్కో సువిసదేన ఆకారేన ఆరమ్మణే చిత్తం అభినిరోపయమానో ఉప్పజ్జతి. విచారో అతివియ ఆరమ్మణం అనుమజ్జమానో. పీతిసుఖం సబ్బావన్తమ్పి కాయం ఫరమానం. తేనేవాహ – ‘‘నాస్స కిఞ్చి సబ్బావతో కాయస్స వివేకజేన పీతిసుఖేన అప్ఫుటం హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౨౬). చిత్తేకగ్గతాపి హేట్ఠిమమ్హి సముగ్గపటలే ఉపరిమం సముగ్గపటలం వియ ఆరమ్మణేసు ఫుసితా హుత్వా ఉప్పజ్జతి, అయమేతేసం ఇతరేహి విసేసో. తత్థ చిత్తేకగ్గతా కిఞ్చాపి ‘‘సవితక్కం సవిచార’’న్తి ఇమస్మిం పాఠే న నిద్దిట్ఠా, తథాపి విభఙ్గే (విభ. ౫౬౫) ‘‘ఝానన్తి వితక్కో విచారో పీతి సుఖం చిత్తేకగ్గతా’’తి ఏవం వుత్తత్తా అఙ్గమేవ. యేన హి అధిప్పాయేన భగవతా ఉద్దేసో కతో, సోయేవ తేన విభఙ్గే పకాసితోతి.

తివిధకల్యాణం

తివిధకల్యాణం దసలక్ఖణసమ్పన్నన్తి ఏత్థ పన ఆదిమజ్ఝపరియోసానవసేనతివిధకల్యాణతా. తేసంయేవ చ ఆదిమజ్ఝపరియోసానానం లక్ఖణవసేన దసలక్ఖణసమ్పన్నతా వేదితబ్బా. తత్రాయం పాళి –

‘‘పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది, ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే, సమ్పహంసనా పరియోసానం, పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది. ఆదిస్స కతి లక్ఖణాని? ఆదిస్స తీణి లక్ఖణాని – యో తస్స పరిపన్థో, తతో చిత్తం విసుజ్ఝతి, విసుద్ధత్తా చిత్తం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి, పటిపన్నత్తా తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. యఞ్చ పరిపన్థతో చిత్తం విసుజ్ఝతి, యఞ్చ విసుద్ధత్తా చిత్తం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి, యఞ్చ పటిపన్నత్తా తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది, ఆదిస్స ఇమాని తీణి లక్ఖణాని. తేన వుచ్చతి – ‘పఠమం ఝానం ఆదికల్యాణఞ్చేవ హోతి తిలక్ఖణసమ్పన్నఞ్చా’తి.

‘‘పఠమస్స ఝానస్స ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే. మజ్ఝస్స కతి లక్ఖణాని? మజ్ఝస్స తీణి లక్ఖణాని – విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి, సమథపటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి, ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతి. యఞ్చ విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి, యఞ్చ సమథపటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి, యఞ్చ ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతి. పఠమస్స ఝానస్స ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే, మజ్ఝస్స ఇమాని తీణి లక్ఖణాని. తేన వుచ్చతి – ‘పఠమం ఝానం మజ్ఝేకల్యాణఞ్చేవ హోతి తిలక్ఖణసమ్పన్నఞ్చా’తి.

‘‘పఠమస్స ఝానస్స సమ్పహంసనా పరియోసానం. పరియోసానస్స కతి లక్ఖణాని? పరియోసానస్స చత్తారి లక్ఖణాని – తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన సమ్పహంసనా, ఇన్ద్రియానం ఏకరాసట్ఠేన సమ్పహంసనా, తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన సమ్పహంసనా, ఆసేవనట్ఠేన సమ్పహంసనా. పఠమస్స ఝానస్స సమ్పహంసనా పరియోసానం, పరియోసానస్స ఇమాని చత్తారి లక్ఖణాని. తేన వుచ్చతి ‘పఠమం ఝానం పరియోసానకల్యాణఞ్చేవ హోతి చతులక్ఖణసమ్పన్నఞ్చా’’’తి (పటి. మ. ౧.౧౫౮).

‘‘తత్ర పటిపదావిసుద్ధి నామ ససమ్భారికో ఉపచారో. ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా నామ అప్పనా. సమ్పహంసనా నామ పచ్చవేక్ఖణా’’తి ఏవమేకే వణ్ణయన్తి. యస్మా పన ‘‘ఏకత్తగతం చిత్తం పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్దఞ్చేవ హోతి ఉపేక్ఖానుబ్రూహితఞ్చ ఞాణేన చ సమ్పహంసిత’’న్తి పాళియం వుత్తం, తస్మా అన్తోఅప్పనాయమేవ ఆగమనవసేన పటిపదావిసుద్ధి, తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చవసేన ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా, ధమ్మానం అనతివత్తనాదిభావసాధనేన పరియోదాపకస్స ఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తివసేన సమ్పహంసనా చ వేదితబ్బా.

కథం? యస్మిఞ్హి వారే అప్పనా ఉప్పజ్జతి, తస్మిం యో నీవరణసఙ్ఖాతో కిలేసగణో తస్స ఝానస్స పరిపన్థో, తతో చిత్తం విసుజ్ఝతి. విసుద్ధత్తా ఆవరణవిరహితం హుత్వా మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి. మజ్ఝిమసమథనిమిత్తం నామ సమప్పవత్తో అప్పనాసమాధియేవ. తదనన్తరం పన పురిమచిత్తం ఏకసన్తతిపరిణామనయేన తథత్తం ఉపగచ్ఛమానం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి నామ, ఏవం పటిపన్నత్తా తథత్తుపగమనేన తత్థ పక్ఖన్దతి నామ. ఏవం తావ పురిమచిత్తే విజ్జమానాకారనిప్ఫాదికా పఠమస్స ఝానస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ ఆగమనవసేన పటిపదావిసుద్ధి వేదితబ్బా.

ఏవం విసుద్ధస్స పన తస్స పున విసోధేతబ్బాభావతో విసోధనే బ్యాపారం అకరోన్తో విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. సమథభావూపగమనేన సమథపటిపన్నస్స పున సమాధానే బ్యాపారం అకరోన్తో సమథపటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. సమథపటిపన్నభావతో ఏవ చస్స కిలేససంసగ్గం పహాయ ఏకత్తేన ఉపట్ఠితస్స పున ఏకత్తుపట్ఠానే బ్యాపారం అకరోన్తో ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. ఏవం తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చవసేన ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా వేదితబ్బా.

యే పనేతే ఏవం ఉపేక్ఖానుబ్రూహితే తత్థ జాతా సమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతా యుగనద్ధధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతివత్తమానా హుత్వా పవత్తా, యాని చ సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని నానాకిలేసేహి విముత్తత్తా విముత్తిరసేన ఏకరసాని హుత్వా పవత్తాని, యఞ్చేస తదుపగం తేసం అనతివత్తనఏకరసభావానం అనుచ్ఛవికం వీరియం వాహయతి, యా చస్స తస్మిం ఖణే పవత్తా ఆసేవనా, సబ్బేపి తే ఆకారా యస్మా ఞాణేన సంకిలేసవోదానేసు తం తం ఆదీనవఞ్చ ఆనిసంసఞ్చ దిస్వా తథా తథా సమ్పహంసితత్తా విసోధితత్తా పరియోదాపితత్తా నిప్ఫన్నావ, తస్మా ‘‘ధమ్మానం అనతివత్తనాదిభావసాధనేన పరియోదాపకస్స ఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తివసేన సమ్పహంసనా వేదితబ్బా’’తి వుత్తం.

వితక్కవిచారానం వూపసమాతి వితక్కస్స చ విచారస్స చాతి ఇమేసం ద్విన్నం వూపసమా సమతిక్కమా, దుతియజ్ఝానక్ఖణే అపాతుభావాతి వుత్తం హోతి. తత్థ కిఞ్చాపి దుతియజ్ఝానే సబ్బేపి పఠమజ్ఝానధమ్మా న సన్తి, అఞ్ఞేయేవ హి పఠమజ్ఝానే ఫస్సాదయో, అఞ్ఞే ఇధ. ఓళారికస్స పన ఓళారికస్స అఙ్గస్స సమతిక్కమా పఠమజ్ఝానతో పరేసం దుతియజ్ఝానాదీనం అధిగమో హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘వితక్కవిచారానం వూపసమా’’తి ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అజ్ఝత్తన్తి ఇధ నియకజ్ఝత్తం అధిప్పేతం, విభఙ్గే పన ‘‘అజ్ఝత్తం పచ్చత్త’’న్తి (విభ. ౫౭౩) ఏత్తకమేవ వుత్తం. యస్మా నియకజ్ఝత్తం అధిప్పేతం, తస్మా అత్తని జాతం, అత్తనో సన్తానే నిబ్బత్తన్తి అయమేత్థ అత్థో.

సమ్పసాదనన్తి సమ్పసాదనం వుచ్చతి సద్ధా. సమ్పసాదనయోగతో ఝానమ్పి సమ్పసాదనం, నీలవణ్ణయోగతో నీలవత్థం వియ. యస్మా వా తం ఝానం సమ్పసాదనసమన్నాగతత్తా వితక్కవిచారక్ఖోభవూపసమనేన చ చేతో సమ్పసాదయతి, తస్మాపి ‘‘సమ్పసాదన’’న్తి వుత్తం. ఇమస్మిఞ్చ అత్థవికప్పే సమ్పసాదనం చేతసోతి ఏవం పదసమ్బన్ధో వేదితబ్బో. పురిమస్మిం పన అత్థవికప్పే చేతసోతి ఏతం ఏకోదిభావేన సద్ధిం యోజేతబ్బం.

తత్రాయం అత్థయోజనా – ఏకో ఉదేతీతి ఏకోది, వితక్కవిచారేహి అనజ్ఝారూళ్హత్తా అగ్గో సేట్ఠో హుత్వా ఉదేతీతి అత్థో. సేట్ఠోపి హి లోకే ఏకోతి వుచ్చతి. వితక్కవిచారవిరహితో వా ఏకో అసహాయో హుత్వాతిపి వత్తుం వట్టతి. అథ వా సమ్పయుత్తధమ్మే ఉదాయతీతి ఉది, ఉట్ఠాపేతీతి అత్థో. సేట్ఠట్ఠేన ఏకో చ సో ఉది చాతి ఏకోది, సమాధిస్సేతం అధివచనం. ఇతి ఇమం ఏకోదిం భావేతి వడ్ఢేతీతి ఇదం దుతియజ్ఝానం ఏకోదిభావం. సో పనాయం ఏకోది యస్మా చేతసో, న సత్తస్స, న జీవస్స. తస్మా ఏతం ‘‘చేతసో ఏకోదిభావ’’న్తి వుత్తం.

నను చాయం సద్ధా పఠమజ్ఝానేపి అత్థి, అయఞ్చ ఏకోదినామకో సమాధి, అథ కస్మా ఇదమేవ ‘‘సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావ’’న్తి వుత్తన్తి? వుచ్చతే – అదుఞ్హి పఠమజ్ఝానం వితక్కవిచారక్ఖోభేన వీచితరఙ్గసమాకులమివ జలం న సుప్పసన్నం హోతి, తస్మా సతియాపి సద్ధాయ సమ్పసాదనన్తి న వుత్తం. న సుప్పసన్నత్తాయేవ చేత్థ సమాధిపి న సుట్ఠు పాకటో, తస్మా ఏకోదిభావన్తిపి న వుత్తం. ఇమస్మిం పన ఝానే వితక్కవిచారపలిబోధాభావేన లద్ధోకాసా బలవతీ సద్ధా, బలవసద్ధాసహాయపటిలాభేనేవ చ సమాధిపి పాకటో. తస్మా ఇదమేవ ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

అవితక్కం అవిచారన్తి భావనాయ పహీనత్తా ఏతస్మిం, ఏతస్స వా వితక్కో నత్థీతి అవితక్కం. ఇమినావ నయేన అవిచారం. ఏత్థాహ ‘‘నను చ ‘వితక్కవిచారానం వూపసమా’తి ఇమినాపి అయమత్థో సిద్ధో. అథ కస్మా పున వుత్తం ‘అవితక్కం అవిచార’’’న్తి? వుచ్చతే – ఏవమేతం, సిద్ధోవాయమత్థో. న పనేతం తదత్థదీపకం, నను అవోచుమ్హ ‘‘ఓళారికస్స పన ఓళారికస్స అఙ్గస్స సమతిక్కమా పఠమజ్ఝానతో పరేసం దుతియజ్ఝానాదీనం సమధిగమో హోతీతి దస్సనత్థం ‘వితక్కవిచారానం వూపసమా’తి ఏవం వుత్త’’న్తి.

అపి చ వితక్కవిచారానం వూపసమా ఇదం సమ్పసాదనం, న కిలేసకాలుస్సియస్స. వితక్కవిచారానఞ్చ వూపసమా ఏకోదిభావం, న ఉపచారజ్ఝానమివ నీవరణప్పహానా, న పఠమజ్ఝానమివ చ అఙ్గపాతుభావాతి ఏవం సమ్పసాదనఏకోదిభావానం హేతుపరిదీపకమిదం వచనం. తథా వితక్కవిచారానం వూపసమా ఇదం అవితక్కం అవిచారం, న తతియచతుత్థజ్ఝానాని వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని వియ చ అభావాతి, ఏవం అవితక్కఅవిచారభావస్స హేతుపరిదీపకఞ్చ, న వితక్కవిచారాభావమత్తపరిదీపకం. వితక్కవిచారాభావమత్తపరిదీపకమేవ పన ‘‘అవితక్కం అవిచార’’న్తి ఇదం వచనం. తస్మా పురిమం వత్వాపి పున వత్తబ్బమేవాతి.

సమాధిజన్తి పఠమజ్ఝానసమాధితో సమ్పయుత్తసమాధితో వా జాతన్తి అత్థో. తత్థ కిఞ్చాపి పఠమమ్పి సమ్పయుత్తసమాధితో జాతం, అథ ఖో అయమేవ సమాధి ‘‘సమాధీ’’తి వత్తబ్బతం అరహతి, వితక్కవిచారక్ఖోభవిరహేన అతివియ అచలత్తా సుప్పసన్నత్తా చ. తస్మా ఇమస్స వణ్ణభణనత్థం ఇదమేవ ‘‘సమాధిజ’’న్తి వుత్తం. పీతిసుఖన్తి ఇదం వుత్తనయమేవ.

దుతియన్తి గణనానుపుబ్బతా దుతియం. ఇదం దుతియం ఉప్పన్నన్తిపి దుతియం.

పీతియా చ విరాగాతి విరాగో నామ వుత్తప్పకారాయ పీతియా జిగుచ్ఛనం వా సమతిక్కమో వా. ఉభిన్నం పన అన్తరా చ-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, సో వూపసమం వా సమ్పిణ్డేతి వితక్కవిచారవూపసమం వా. తత్థ యదా వూపసమమేవ సమ్పిణ్డేతి, తదా పీతియా విరాగా చ, కిఞ్చ భియ్యో వూపసమా చాతి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా. ఇమిస్సా చ యోజనాయ విరాగో జిగుచ్ఛనత్థో హోతి, తస్మా పీతియా జిగుచ్ఛనా చ సమతిక్కమా చాతి అయమత్థో దట్ఠబ్బో. యదా పన వితక్కవిచారవూపసమం సమ్పిణ్డేతి, తదా పీతియా చ విరాగా, కిఞ్చ భియ్యో వితక్కవిచారానఞ్చ వూపసమాతి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా. ఇమిస్సా చ యోజనాయ విరాగో సమతిక్కమనత్థో హోతి, తస్మా పీతియా చ సమతిక్కమా వితక్కవిచారానఞ్చ వూపసమాతి అయమత్థో దట్ఠబ్బో.

కామఞ్చేతే వితక్కవిచారా దుతియజ్ఝానేయేవ వూపసన్తా, ఇమస్స పన ఝానస్స మగ్గపరిదీపనత్థం వణ్ణభణనత్థఞ్చేతం వుత్తం. ‘‘వితక్కవిచారానం వూపసమా’’తి హి వుత్తే ఇదం పఞ్ఞాయతి ‘‘నూన వితక్కవిచారవూపసమో మగ్గో ఇమస్స ఝానస్సా’’తి. యథా చ తతియే అరియమగ్గే అప్పహీనానమ్పి సక్కాయదిట్ఠాదీనం ‘‘పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పహానా’’తి (మ. ని. ౨.౧౩౨-౧౩౩) ఏవం పహానం వుచ్చమానం వణ్ణభణనం హోతి, తదధిగమాయ ఉస్సుక్కానం ఉస్సాహజనకం, ఏవమేవ ఇధ అవూపసన్తానమ్పి వితక్కవిచారానం వూపసమో వుచ్చమానో వణ్ణభణనం హోతి, తేనాయమత్థో వుత్తో ‘‘పీతియా చ సమతిక్కమా వితక్కవిచారానఞ్చ వూపసమా’’తి.