౧౨. చూళబ్యూహసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా

ద్వాదసమే చూళబ్యూహసుత్తనిద్దేసే సకంసకందిట్ఠిపరిబ్బసానాతి ఇదమ్పి తస్మింయేవ మహాసమయే ‘‘సబ్బేపిమే దిట్ఠిగతికా ‘సాధురూపామ్హా’తి భణన్తి, కిం ను ఖో సాధురూపావ ఇమే అత్తనో ఏవ దిట్ఠియా పతిట్ఠహన్తి, ఉదాహు అఞ్ఞమ్పి దిట్ఠిం గణ్హన్తీ’’తి ఉప్పన్నచిత్తానం ఏకచ్చానం దేవతానం తమత్థం పకాసేతుం పురిమనయేనేవ నిమ్మితబుద్ధేన అత్తానం పుచ్ఛాపేత్వా వుత్తం.

౧౧౩. తత్థ ఆదితో ద్వేపి గాథా పుచ్ఛాగాథాయేవ. తాసు సకం సకం దిట్ఠిపరిబ్బసానాతి అత్తనో అత్తనో దిట్ఠియా వసమానా. విగ్గయ్హ నానా కుసలా వదన్తీతి తం దిట్ఠిం బలవగ్గాహం గహేత్వా ‘‘తత్థ కుసలామ్హా’’తి పటిజానమానా పుథు పుథు వదన్తి, ఏకం న వదన్తి. యో ఏవం జానాతి స వేది ధమ్మం, ఇదం పటిక్కోసమకేవలీ సోతి తఞ్చ దిట్ఠిం సన్ధాయ యో ఏవం జానాతి, సో ధమ్మం వేదియి. ఇదం పన పటిక్కోసన్తో హీనో హోతీతి చ వదన్తి.

నానా వదన్తీతి నానాకారణం భణన్తి. వివిధం వదన్తీతి నానావిధం భణన్తి. అఞ్ఞోఞ్ఞం వదన్తీతి ఏకం అవత్వా అఞ్ఞం అఞ్ఞం గహేత్వా వదన్తి. అకేవలీ సోతి యో అకుసలో అయం. అసమత్తోతి న పరిపూరో. అపరిపుణ్ణోతి న సమ్పుణ్ణో.

౧౧౪. బాలోతి హీనో. అక్కుసలోతి అవిద్వా.

౧౧౫. ఇదాని తిస్సో విస్సజ్జనగాథా హోన్తీతి. తా పురిమడ్ఢేన వుత్తమత్థం పచ్ఛిమడ్ఢేన పటిబ్యూహిత్వా ఠితా. తేన బ్యూహేన ఉత్తరసుత్తతో చ అప్పకత్తా ఇదం సుత్తం ‘‘చూళబ్యూహ’’న్తి నామం లభి. తత్థ పఠమగాథాయం తావ పరస్స చే ధమ్మన్తి పరస్స దిట్ఠిం. సబ్బేవిమే బాలాతి ఏవం సన్తే సబ్బేవ ఇమే బాలా హోన్తీతి అధిప్పాయో. కింకారణా? సబ్బేవిమే దిట్ఠిపరిబ్బసానాతి.

౧౧౬. సన్దిట్ఠియా చేవ న వీవదాతా, సంసుద్ధపఞ్ఞా కుసలా ముతీమాతి సకాయ దిట్ఠియా అనవీవదాతా అవోదాతా సంకిలిట్ఠావ సమానా సంసుద్ధపఞ్ఞా చ కుసలా చ ముతిమన్తో చ తే హోన్తి చే. అథ వా ‘‘సన్దిట్ఠియా చే వదాతా’’తి పాఠో, తస్సత్థో – సకాయ పన దిట్ఠియా వోదాతా సంసుద్ధపఞ్ఞా కుసలా ముతిమన్తో హోన్తి చే, న తేసం కోచీతి ఏవం సన్తే తేసం ఏకోపి నిహీనపఞ్ఞో న హోతి, కింకారణా? దిట్ఠీ హి తేసమ్పి తథా సమత్తా, యథా ఇతరేసన్తి.

౧౧౭. న వాహమేతన్తి గాథాయ సఙ్ఖేపత్థో – యం తే మిథు ద్వే ద్వే జనా అఞ్ఞమఞ్ఞం ‘‘బాలో’’తి ఆహు, అహం ఏతం తథియన్తి తచ్ఛన్తి నేవ బ్రూమి. కింకారణా? యస్మా సబ్బేవ తే సకం సకం దిట్ఠిం ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అకంసు, తేన చ కారణేన పరం ‘‘బాలో’’తి దహన్తి. ఏత్థ చ తథియం, తథేవన్తి (సు. ని. అట్ఠ. ౨.౮౮౯) ద్వేపి పాఠా.

తచ్ఛన్తి అతుచ్ఛం. తథన్తి అవిపరీతం, భూతన్తి సన్తం. యాథావన్తి సంవిజ్జమానం. అవిపరితన్తి న విసఙ్కేతం.

౧౧౮. యమాహూతి పుచ్ఛాగాథాయ ‘‘యం దిట్ఠిసచ్చం తథియ’’న్తి ఏకే ఆహు.

౧౧౯. ఏకఞ్హి సచ్చన్తి విస్సజ్జనగాథాయ ఏకం సచ్చం నిరోధో మగ్గో వా. యస్మిం పజా నో వివదే పజానన్తి యమ్హి సచ్చే పజానన్తో పజా నో వివదేయ్యుం. సయం థునన్తీతి అత్తనా వదన్తి.

౧౨౦. కస్మా నూతి పుచ్ఛాగాథాయ పవాదియాసేతి వాదినో. ఉదాహు తే తక్కమనుస్సరన్తీతి తే వాదినో ఉదాహు అత్తనో తక్కమత్తం అనుగచ్ఛన్తి.

తక్కపరియాహతన్తి వితక్కేన సమన్తతో ఆహతం. వీమంసానుచరితన్తి అత్తనో ఉపట్ఠితపఞ్ఞాయ విచరితం. సయంపటిభానన్తి అత్తనో పటిభానం.

౧౨౧. న హేవాతి విస్సజ్జనగాథాయ అఞ్ఞత్ర సఞ్ఞాయ నిచ్చానీతి ఠపేత్వా సఞ్ఞామత్తేన నిచ్చన్తి గహితగ్గహణాని. తక్కఞ్చ దిట్ఠీసు పకప్పయిత్వాతి అత్తనో నిచ్చసఙ్కప్పమత్తం దిట్ఠీసు జనేత్వా.

యస్మా పన దిట్ఠీసు వితక్కం జనేన్తా దిట్ఠియో సఞ్జనేన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘దిట్ఠిగతాని జనేన్తి సఞ్జనేన్తీ’’తిఆది. జనేన్తీతి ఉపరూపరి దిట్ఠిం ఉప్పాదేన్తా జనేన్తి. సఞ్జనేన్తీతిఆదీని ఉపసగ్గవసేన పదం వడ్ఢేత్వా వుత్తాని. మయ్హం సచ్చన్తి మమ వచనం తచ్ఛం.

౧౨౨. ఇదాని ఏవం నానాసచ్చేసు అసన్తేసు తక్కమత్తం అనుస్సరన్తానం దిట్ఠిగతికానం విప్పటిపత్తిం దస్సేతుం ‘‘దిట్ఠే సుతే’’తిఆదికా గాథాయో అభాసి. తత్థ దిట్ఠేతి దిట్ఠం, దిట్ఠసుద్ధిన్తి అధిప్పాయో. ఏస నయో సుతాదీసు. ఏతే చ నిస్సాయ విమానదస్సీతి ఏతే దిట్ఠిధమ్మే నిస్సయిత్వా సుద్ధిభావసఙ్ఖాతం విమానం అసమ్మానం పస్సన్తోపి. వినిచ్ఛయే ఠత్వా పహస్సమానో, బాలో పరో అక్కుసలోతి చాహాతి ఏవం విమానదస్సీపి తస్మిం దిట్ఠివినిచ్ఛయే ఠత్వా తుట్ఠిజాతో హాసజాతో హుత్వా పరో ‘‘హీనో చ అవిద్వా చా’’తి ఏవం వదతియేవ.

న సమ్మానేతీతిపి విమానదస్సీతి న బహుమానం కరోతీతి ఏవమ్పి విమానదస్సీ న బహుమానదస్సీ. దోమనస్సం జనేతీతి పఠమం దిట్ఠినిస్సయం అల్లీయిత్వా దోమనస్సం పత్వా పచ్ఛా దిట్ఠివినిచ్ఛయే ఠితకాలే సోమనస్సం ఉప్పాదేతీతి అత్థో.

వినిచ్ఛయదిట్ఠియా ఠత్వాతి సన్నిట్ఠానం కత్వా గహితదిట్ఠియా ఠత్వా.

౧౨౩. ఏవం సన్తే యేనేవాతి గాథా. తత్థ సయమత్తనాతి సయమేవ అత్తానం. విమానేతీతి గరహతి. తదేవ పావాతి తదేవ వచనం దిట్ఠిం వదతి, తం వా పుగ్గలం.

౧౨౪. అతిసారదిట్ఠియాతి గాథాయత్థో – సో ఏవం తాయ లక్ఖణాతిసారినియా అతిసారదిట్ఠియా సమత్తో పరిపుణ్ణో ఉద్ధుమాతో, తేన చ దిట్ఠిమానేన మత్తో ‘‘పరిపుణ్ణో అహం కేవలీ’’తి ఏవం పరిపుణ్ణమానీ. సయమేవ అత్తానం మనసా ‘‘అహం పణ్డితో’’తి అభిసిఞ్చతి. కింకారణా? దిట్ఠీ హి సా తస్స తథా సమత్తాతి.

సబ్బా తా దిట్ఠియో లక్ఖణాతిక్కన్తాతి తా సబ్బా ద్వాసట్ఠిదిట్ఠియో లక్ఖణం అతీతా అతిసరన్తీతి అతిక్కన్తా. అనోమోతి అనూనో.

౧౨౫. పరస్స చేతి గాథాయ సమ్బన్ధో అత్థో చ – కిఞ్చ భియ్యో? యో సో వినిచ్ఛయే ఠత్వా పహస్సమానో ‘‘బాలో పరో అక్కుసలో’’తి చాహ, తస్స పరస్స చే హి వచసా సో తేన వుచ్చమానో నిహీనో హోతి, తుమో సహా హోతి నిహీనపఞ్ఞో, సోపి తేనేవ సహ నిహీనపఞ్ఞో హోతి. సోపి హి తం ‘‘బాలో’’తి వదతి. అథ తస్స వచనం అప్పమాణం, సో పన సయమేవ వేదగూ చ ధీరో చ హోతి. ఏవం సన్తే న కోచి బాలో సమణేసు అత్థి. సబ్బేపి హి తే అత్తనో ఇచ్ఛాయ పణ్డితా.

వాచాయాతి కథనేన. వచనేనాతి భాసితేన. నిన్దితకారణాతి గరహహేతునా. గరహితకారణాతి అవఞ్ఞాతహేతునా. ఉపవదితకారణాతి ఉపవాదహేతునా.

౧౨౬. అఞ్ఞం ఇతోతి గాథాయ సమ్బన్ధో అత్థో చ – ‘‘అథ చే సయం వేదగూ హోతి ధీరో. న కోచి బాలో సమణేసు అత్థీ’’తి ఏవఞ్హి వుత్తేపి సియా కస్సచి ‘‘కస్మా’’తి. తత్థ వుచ్చతే – యస్మా అఞ్ఞం ఇతో యాభివదన్తి ధమ్మం, అపరద్ధా సుద్ధిమకేవలీ తే. ఏవమ్పి తిత్థ్యా పుథుసో వదన్తి, యే ఇతో అఞ్ఞం దిట్ఠిం అభివదన్తి, తే అపరద్ధా విరద్ధా సుద్ధిమగ్గం, అకేవలినో చ తేతి ఏవం పుథుతిత్థియా యస్మా వదన్తీతి వుత్తం హోతి. కస్మా పనేవం వదన్తీతి చే? సన్దిట్ఠిరాగేన హి తేభిరత్తా, యస్మా సకేన దిట్ఠిరాగేన తే అభిరత్తాతి వుత్తం హోతి.

తే సుద్ధిమగ్గన్తి తే అఞ్ఞతిత్థియా అకిలిట్ఠమగ్గం. విసుద్ధిమగ్గన్తి నిద్దోసమగ్గం. పరిసుద్ధిమగ్గన్తి సుక్కమగ్గం. వోదాతమగ్గన్తి పణ్డరమగ్గం. పరియోదాతమగ్గన్తి పభావన్తమగ్గం. విరద్ధాతి వుత్తవిధినా మగ్గేన విరజ్ఝిత్వా ఠితా. అపరద్ధాతి అపరజ్ఝిత్వా ఠితా. ఖలితాతి పరిహీనా. గలితాతి తతో భట్ఠా. అఞ్ఞాయాతి అఞ్ఞాణేన. అపరద్ధాతి పరాజయమాపన్నా. అథ వా ‘‘ఞాయాపరద్ధా’’తిపి పాఠో. ఞాయేన మగ్గేన విరద్ధాతి అత్థో.

౧౨౭. ఏవం అభిరత్తా చ – ఇధేవ సుద్ధిన్తి గాథా. తత్థ సకాయనేతి సకమగ్గే. దళ్హం వదానాతి దళ్హవాదా.

థిరవాదాతి సన్నిట్ఠానవాదా. బలికవాదాతి బలవన్తవాదా. అవట్ఠితవాదాతి పతిట్ఠహిత్వా కథితవాదా.

౧౨౮. యే ఏవఞ్చ దళ్హవాదా, తేసు యో కోచి తిత్థియో సకాయనే వాపి దళ్హం వదానో కమేత్థ బాలోతి పరం దహేయ్య, సఙ్ఖేపతో తత్థ సస్సతుచ్ఛేదసఙ్ఖాతే విత్థారతో నత్థికఇస్సరకారకనియతిఆదిభేదే సకే అయనే ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి దళ్హం వదానో కం పరం ఏత్థ దిట్ఠిగతే ‘‘బాలో’’తి సహ ధమ్మేన పస్సేయ్య, నను సబ్బోపి తస్స మతేన పణ్డితో ఏవ సుప్పటిపన్నో ఏవ చ. ఏవం సన్తే సయమేవ సో మేధగమావహేయ్య, పరం వదం బాలమసుద్ధిధమ్మం. సోపి పరం ‘‘బాలో చ అసుద్ధిధమ్మో చ అయ’’న్తి వదన్తో అత్తనావ కలహం ఆవహేయ్య. కస్మా? యస్మా సబ్బోపి తస్స మతేన పణ్డితోయేవ సుప్పటిపన్నోయేవ చ.

౧౨౯. ఏవం సబ్బథాపి వినిచ్ఛయే ఠత్వా సయం పమాయ, ఉద్ధం స లోకస్మిం వివాదమేతీతి దిట్ఠియా ఠత్వా సయఞ్చ సత్థారాదిం మినిత్వా సో భియ్యో వివాదమేతీతి. ఏవం పన వినిచ్ఛయేసు ఆదీనవం ఞత్వా అరియమగ్గేన హిత్వాన సబ్బాని వినిచ్ఛయాని, న మేధగం కుబ్బతి జన్తు లోకేతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి.

సయం పమాయాతి అత్తనా మినిత్వా. పమినిత్వాతి పమాణం కత్వా. ‘‘పవినేత్వా’’తిపి పాఠో, తం న సున్దరం. ఉద్ధం వాదేన సద్ధిన్తి అత్తనో ఉపరి కథేన్తేన సహ. దేసనాపరియోసానే పురాభేదసుత్తే (మహాని. ౮౩) వుత్తసదిసో ఏవ అభిసమయో అహోసీతి.

సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ మహానిద్దేసట్ఠకథాయ

చూళబ్యూహసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.