౧౩. మహాబ్యూహసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా

౧౩౦. తేరసమే మహాబ్యూహసుత్తనిద్దేసే యే కేచిమే దిట్ఠిపరిబ్బసానాతి ఇదమ్పి ‘‘కిం ను ఖో ఇమే దిట్ఠిపరిబ్బసానా విఞ్ఞూనం సన్తికా నిన్దమేవ లభన్తి, ఉదాహు పసంసమ్పీ’’తి ఉప్పన్నచిత్తానం ఏకచ్చానం దేవతానం తమత్థం ఆవికాతుం పురిమనయేనేవ నిమ్మితబుద్ధేన అత్తానం పుచ్ఛాపేత్వా వుత్తం. తత్థ అన్వానయన్తీతి అను ఆనయన్తి పునప్పునం ఆహరన్తి.

నిన్దమేవ అన్వేన్తీతి గరహమేవ ఉపగచ్ఛన్తి.

౧౩౧. ఇదాని యస్మా తే ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి వదన్తాపి దిట్ఠిగతికవాదినో కదాచి కత్థచి పసంసమ్పి లభన్తి, యం ఏతం పసంసాసఙ్ఖాతం వాదఫలం, తం అప్పం, రాగాదీనం సమాయ సమత్థం న హోతి, కో పన వాదో దుతియే నిన్దాఫలే, తస్మా ఏతమత్థం దస్సేన్తో ఇమం తావ విస్సజ్జనగాథం ఆహ ‘‘అప్పఞ్హి ఏతం న అలం సమాయ, దువే వివాదస్స ఫలాని బ్రూమీ’’తి. తత్థ దువే వివాదస్స ఫలానీతి నిన్దా చ పసంసా చ జయపరాజయాదీని వా తంసభాగాని. ఏతమ్పి దిస్వాతి ‘‘నిన్దా అనిట్ఠా ఏవ, పసంసా నాలం సమాయా’’తి ఏతమ్పి వివాదఫలే ఆదీనవం దిస్వా. ఖేమాభిపస్సం అవివాదభూమిన్తి అవివాదభూమిం నిబ్బానం ఖేమన్తి పస్సమానో.

అప్పకన్తి మన్దం. పరిత్తకన్తి థోకం. ఓమకన్తి హేట్ఠిమకం. లామకన్తి పాపకం. సమాయాతి రాగాదీనం సమనత్థాయ. ఉపసమాయాతి ఉపరూపరి సమనత్థాయ. వూపసమాయాతి సన్నిసీదాపనత్థాయ. నిబ్బానాయాతి అమతమహానిబ్బానత్థాయ. పటినిస్సగ్గాయాతి మగ్గేన కిలేసానం నిస్సజ్జనత్థాయ. పటిపస్సద్ధియాతి ఫలేన పటిపస్సద్ధానం అనుప్పజ్జనత్థాయ నాలం.

౧౩౨. ఏవఞ్హి అవివాదమానో – యా కాచిమాతి గాథా. తత్థ సమ్ముతియోతి దిట్ఠియో. పుథుజ్జాతి పుథుజ్జనసమ్భవా. సో ఉపయం కిమేయ్యాతి సో ఉపగన్తబ్బట్ఠేన ఉపయం రూపాదీసు ఏకమ్పి ధమ్మం కిం ఉపేయ్య, కేన వా కారణేన ఉపేయ్య. దిట్ఠే సుతే ఖన్తిమకుబ్బమానోతి దిట్ఠసుతసుద్ధీసు పేమం అకరోన్తో.

పుథుజ్జనేహి జనితాతి పుథుజ్జనేహి ఉప్పాదితా. సమ్ముతియోతి దిట్ఠియో. పుథు నానాజనేహి జనితా వాతి అనేకవిధేహి దిట్ఠిగతికేహి ఉప్పాదితా వా. నేతీతి న ఏతి. న ఉపేతీతి సమీపం న ఏతి. న ఉపగచ్ఛతీతి నివత్తతి. నాభినివిసతీతి పవిసిత్వా నప్పతిట్ఠతి.

౧౩౩. ఇతో బాహిరా పన – సీలుత్తమాతి గాథా తస్సత్థో – సీలంయేవ ‘‘ఉత్తమ’’న్తి మఞ్ఞమానా సీలుత్తమాతి ఏకే భోన్తో సంయమమత్తేన సుద్ధిం వదన్తి, హత్థివతాదిఞ్చ వతం సమాదాయ ఉపట్ఠితాసే. ఇధేవ దిట్ఠియం అస్స సత్థునో సుద్ధిం భవూపనీతా భవజ్ఝోసితా సమానా వదన్తి, అపి చ తే కుసలావదానా ‘‘కుసలా మయ’’న్తి ఏవంవాదా.

౧౩౪. ఏవం సీలుత్తమేసు చ తేసు తథా పటిపన్నో యో కోచి – సచే చుతోతి గాథా. తస్సత్థో – సచే తతో సీలవతతో పరవిచ్ఛిన్దనేన వా అనభిసమ్భుణన్తో వా చుతో హోతి, సో తం సీలబ్బతకమ్మం పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదికమ్మం వా విరాధయిత్వా వేధతీ. న కేవలఞ్చ వేధతి, అపి చ ఖో తం సీలబ్బతసుద్ధిం పజప్పతీ చ విప్పలపతి చ పత్థయతీ చ. కిమివ? సత్థావ హీనో పవసం ఘరమ్హా, ఘరమ్హా పవసన్తో సత్థతో హీనో యథా తం ఘరం వా సత్థం వా పత్థయతీతి.

పరవిచ్ఛిన్దనాయ వాతి పరేన వారియమానో వా. అనభిసమ్భుణన్తో వాతి తం పటిపత్తిం అసమ్పాదేన్తో వా.

అఞ్ఞాయ అపరద్ధోతి నిబ్బానేన పరిహీనో మగ్గతో వా. తం వా సత్థం అనుబన్ధతీతి తం వా సత్థం సబ్బత్థ పచ్ఛతో గచ్ఛతి.

౧౩౫. ఏవం పన సీలుత్తమానం పవేధనకారణం అరియసావకో సీలబ్బతం వాపి పహాయ సబ్బన్తి గాథా. తత్థ సావజ్జానవజ్జన్తి సబ్బాకుసలం లోకియకుసలఞ్చ. ఏతం సుద్ధిం అసుద్ధిన్తి అపత్థయానోతి పఞ్చకామగుణాదిభేదం సుద్ధిం అకుసలాదిభేదం అసుద్ధిఞ్చ అపత్థయమానో. విరతో చరేతి సుద్ధియా అసుద్ధియా చ విరతో చరేయ్య. సన్తి మనుగ్గహాయాతి దిట్ఠిం అగ్గహేత్వా.

కణ్హం కణ్హవిపాకన్తి అకుసలకమ్మం అకుసలవిపాకదాయకం. సుక్కం సుక్కవిపాకన్తి లోకియకుసలం అత్తనా సదిసం సుక్కవిపాకదాయకం.

నియామావక్కన్తిన్తి మగ్గపవిసనం. సేక్ఖాతి సత్త సేక్ఖా. అగ్గధమ్మన్తి ఉత్తమధమ్మం, అరహత్తఫలం.

౧౩౬. ఏవం ఇతో బాహిరకే సీలుత్తమే సంయమేన విసుద్ధివాదే తేసఞ్చ విపాకం సీలబ్బతపహాయినో అరహతో చ పటిపత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని అఞ్ఞథాపి సుద్ధివాదే బాహిరకే దస్సేన్తో ‘‘తమూపనిస్సాయా’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – సన్తఞ్ఞేపి సమణబ్రాహ్మణా, తే జిగుచ్ఛితం అమరన్తపం వా దిట్ఠసుద్ధిఆదీసు వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరం ఉపనిస్సాయఅకిరియదిట్ఠియా వా ఉద్ధంసరా హుత్వా భవాభవేసు అవీతతణ్హా సుద్ధి’మనుత్థునన్తి వదన్తి కథేన్తీతి.

తపోజిగుచ్ఛవాదాతి కాయపీళనాదితపేన పాపహిరీయనవాదా. తపోజిగుచ్ఛసారాతి తేనేవ తపేన హిరీయనసారవన్తో. ఉద్ధంసరావాదాతి సంసారేన సుద్ధిం కథయన్తా.

౧౩౭. ఏవం తేసం అవీతతణ్హానం సుద్ధిం అనుత్థునన్తానం యోపి సుద్ధిప్పత్తమేవ అత్తానం మఞ్ఞేయ్య, తస్సాపి అవీతతణ్హత్తా భవాభవేసు తం తం వత్థుం పత్థయమానస్స హి జప్పితాని పునప్పునం హోన్తియేవాతి అధిప్పాయో. తణ్హా హి ఆసేవితా తణ్హం వడ్ఢయతేవ, న కేవలఞ్చ జప్పితాని, పవేధితం వాపి పకప్పితేసు, తణ్హాదిట్ఠీహి చస్స పకప్పితేసు వత్థూసు పవేధితమ్పి హోతీతి వుత్తం హోతి. భవాభవేసు పన వీతతణ్హత్తా ఆయతిం చుతూపపాతో ఇధ యస్స నత్థి, స కేన వేధేయ్య కుహిం వ జప్పేతి అయమేతిస్సా గాథాయ సమ్బన్ధో.

ఆగమనన్తి పున ఆగమనం. గమనన్తి ఇతో అఞ్ఞత్థ గమనం. గమనాగమనన్తి ఇతో గన్త్వా పున నివత్తనం. కాలన్తి మరణం. గతీతి గమనవసేన గతియా గన్తబ్బం.

౧౩౮. యమాహు ధమ్మన్తి పుచ్ఛాగాథా.

౧౩౯. ఇదాని యస్మా ఏకోపి ఏత్థ వాదో సచ్చో నత్థి, కేవలం దిట్ఠిమత్తకేన హి తే వదన్తి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సకం హీ’’తి ఇమం తావ విస్సజ్జనగాథమాహ. తత్థ సమ్ముతిన్తి దిట్ఠిం. అనోమన్తి అనూనం.

౧౪౦. ఏవమేతేసు సకం ధమ్మం పరిపుణ్ణం బ్రూవన్తేసు అఞ్ఞస్స ధమ్మం పన హీనన్తి వదన్తేసు యస్స కస్సచి – పరస్స చే వమ్భయితేన హీనోతి గాథా. తస్సత్థో – యది పరస్స నిన్దితకారణా హీనో భవేయ్య, న కోచి ధమ్మేసు విసేసి అగ్గో భవేయ్య. కింకారణా? పుథూ హి అఞ్ఞస్స వదన్తి ధమ్మం నిహీనతో సబ్బేవ తే సమ్హి దళ్హం వదానాసకధమ్మే దళ్హవాదా ఏవ.

వమ్భయితకారణాతి ధంసితకారణా. గరహితకారణాతి లామకకతకారణా. ఉపవదితకారణాతి అక్కోసితకారణా. సకాయనన్తి సకమగ్గం.

౧౪౧. కిఞ్చ భియ్యో – సద్ధమ్మపూజాతి గాథా. తస్సత్థో – తే చ తిత్థియా యథా పసంసన్తి సకాయనాని, సద్ధమ్మపూజాపి నేసం తథేవ వత్తతి. తే హి అతివియ సత్థారాదీని సత్తరోన్తి. తత్థ యది తే పమాణా సియుం, ఏవం సన్తే సబ్బేవ వాదా తథియా భవేయ్యుం. కింకారణా? సుద్ధీ హి నేసం పచ్చత్తమేవ. న సా అఞ్ఞత్థ సిజ్ఝతి, నాపి పరమత్థతో. అత్తని దిట్ఠిగాహమత్తమేవ హి తం తేసం పరపచ్చయనేయ్యబుద్ధీనం. పచ్చత్తమేవాతి పాటేక్కమేవ.

౧౪౨. యో పన విపరీతతో బాహితపాపత్తా బ్రాహ్మణో, తస్స న బ్రాహ్మణస్స పరనేయ్యమత్థీతి గాథా. తస్సత్థో – బ్రాహ్మణస్స హి ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తిఆదినా నయేన సుదిట్ఠత్తా పరేన నేతబ్బం ఞాణం నత్థి. దిట్ఠిధమ్మేసు ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి నిచ్ఛినిత్వా సుమగ్గహీతమ్పి నత్థి. తంకారణా సో దిట్ఠికలహాని అతిక్కన్తో, న హి సో సేట్ఠతో పస్సతి ధమ్మమఞ్ఞం అఞ్ఞత్ర సతిపట్ఠానాదీహి.

న పరనేయ్యోతి పరేన నేతబ్బో జానాపేతబ్బో న హోతి. న పరపత్తియో న పరపచ్చయోతి పరేసం పచ్చేతబ్బో న హోతి. న పరపటిబద్ధగూతి పరేసం పటిబద్ధగమనో న హోతి.

౧౪౩. జానామీతి గాథాయ సమ్బన్ధో అత్థో చ – ఏవం తావ పరమత్థబ్రాహ్మణో న హి సేట్ఠతో పస్సతి ధమ్మమఞ్ఞం, అఞ్ఞే పన తిత్థియా పరచిత్తఞాణాదీహి జానన్తాపి పస్సన్తాపి ‘‘జానామి పస్సామి తథేవ ఏత’’న్తి ఏవం వదన్తాపి చ దిట్ఠియా సుద్ధిం పచ్చేన్తి. కస్మా? యస్మా తేసు ఏకోపి అదక్ఖి చే అద్దస చేపి తేన పరచిత్తఞాణాదినా యథాభూతమత్థం, కిఞ్హి తుమస్స తేన తస్స తేన దస్సనేన కిం కతం, కిం దుక్ఖపరిఞ్ఞా సాధితా, ఉదాహు సముదయప్పహానాదీనం అఞ్ఞతరం, యతో సబ్బథాపి అతిక్కమిత్వా అరియమగ్గం తే తిత్థియా అఞ్ఞేనేవ వదన్తి సుద్ధిం, అతిక్కమిత్వా వా తే తిత్థియే బుద్ధాదయో అఞ్ఞేనేవ వదన్తి సుద్ధిన్తి.

౧౪౪. పస్సం నరోతి గాథాయ సమ్బన్ధో అత్థో చ – కిఞ్చ భియ్యో? య్వాయం పరచిత్తఞాణాదీహి అద్దక్ఖి, సో పస్సం నరో దక్ఖతి నామరూపం, న తతో పరం, దిస్వాన వా ఞస్సతి తానిమేవ నామరూపాని నిచ్చతో సుఖతో వా, న అఞ్ఞథా; సో ఏవం పస్సన్తో కామం బహుం పస్సతు అప్పకం వా నామరూపం నిచ్చతో సుఖతో చ అథస్స ఏవరూపేన దస్సనేన న హి తేన సుద్ధిం కుసలా వదన్తి.

౧౪౫. నివిస్సవాదీతి గాథాయ సమ్బన్ధో అత్థో చ – తేన చ దస్సనేన సుద్ధియా అసతియాపి యో ‘‘జానామి పస్సామి తథేవ ఏత’’న్తి ఏవం నివిస్సవాదీ, ఏతం వా దస్సనం పటిచ్చ దిట్ఠియా సుద్ధిం పచ్చేన్తో ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి ఏవం నివిస్సవాదీ, సో సుబ్బినయో న హోతి తం తథా పకప్పితం అభిసఙ్ఖతం దిట్ఠిం పురక్ఖరానో. సో హి యం సత్థారాదిం నిస్సితో, తత్థేవ సుభం వదానో సుద్ధిం వదో, ‘‘పరిసుద్ధివాదో పరిసుద్ధిదస్సనో వా అహ’’న్తి అత్తానం మఞ్ఞమానో తత్థ తథద్దసా సో, తత్థ సకాయ దిట్ఠియా అవిపరీతమేవ సో అద్దస. యథా సా దిట్ఠి పవత్తతి, తథేవ తం అద్దస, న అఞ్ఞథా పస్సితుం ఇచ్ఛతీతి అధిప్పాయో.

నివిస్సవాదీతి పతిట్ఠహిత్వా కథేన్తో. దుబ్బినయోతి వినేతుం దుక్ఖో. దుప్పఞ్ఞాపయోతి ఞాపేతుం చిత్తేన లబ్భాపేతుం దుక్ఖో. దున్నిజ్ఝాపయోతి చిత్తేన వీమంసిత్వా గహణత్థం పునప్పునం నిజ్ఝాపయితుం దుక్ఖో. దుప్పేక్ఖాపయోతి ఇక్ఖాపయితుం దుక్ఖో. దుప్పసాదయోతి చిత్తే పసాదం ఉప్పాదేతుం దుక్ఖో.

అప్పస్సీతి ఞాణేన పటివేధం పాపుణి. పటివిజ్ఝీతి చిత్తేన అవబోధం పాపుణి.

౧౪౬. ఏవం పకప్పితం దిట్ఠిం పురక్ఖరానేసు తిత్థియేసు – న బ్రాహ్మణో కప్పముపేతి సఙ్ఖాతి గాథా. తత్థ సఙ్ఖాతి సఙ్ఖాయ, జానిత్వాతి అత్థో. నపి ఞాణబన్ధూతి సమాపత్తిఞాణాదినా అకతతణ్హాదిట్ఠిబన్ధు. తత్థ విగ్గహో – నాపి అస్స ఞాణేన కతో బన్ధు అత్థీతి నపి ఞాణబన్ధు. సమ్ముతియోతి దిట్ఠిసమ్ముతియో. పుథుజ్జాతి పుథుజ్జనసమ్భవా. ఉగ్గహణన్తి మఞ్ఞేతి ఉగ్గహణన్తి అఞ్ఞే, అఞ్ఞే తా సమ్ముతియో ఉగ్గణ్హన్తీతి వుత్తం హోతి.

ఉపేక్ఖతీతి ఉపపత్తితో అపక్ఖపతితో హుత్వా పస్సతి.

౧౪౭. కిఞ్చ భియ్యో – విస్సజ్జ గన్థానీతి గాథా. తత్థ అనుగ్గహోతి ఉగ్గహణవిరహితో, సోపి నాస్స ఉగ్గహోతి అనుగ్గహో. న వా ఉగ్గణ్హాతీతి అనుగ్గహో.

గన్థే వోస్సజ్జిత్వాతి అభిజ్ఝాదికే గన్థే చజిత్వా. విస్సజ్జాతి పున అనాదియనవసేన జహిత్వా. గధితేతి ఘటితే. గన్థితేతి సుత్తేన సఙ్గహితే వియ గన్థితే. బన్ధేతి సుట్ఠు బన్ధే. విబన్ధేతి వివిధా బన్ధే. పలిబుద్ధేతి సమన్తతో బన్ధనేన బన్ధే. బన్ధనేతి కిలేసబన్ధనే. ఫోటయిత్వాతి పప్ఫోటేత్వా. సచ్చం విస్సజ్జం కరోన్తీతి విసఙ్ఖరిత్వా అపరిభోగం కరోన్తి. వికోపేన్తీతి చుణ్ణవిచుణ్ణం కరోన్తి.

౧౪౮. కిఞ్చ భియ్యో – సో ఏవరూపో – పుబ్బాసవేతి గాథా. తత్థ పుబ్బాసవేతి అతీతరూపాదీని ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనధమ్మకిలేసే. నవేతి పచ్చుప్పన్నరూపాదీని ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనధమ్మే. న ఛన్దగూతి ఛన్దాదివసేన న గచ్ఛతి. అనత్తగరహీతి కతాకతవసేన అత్తానం అగరహన్తో.

౧౪౯. ఏవం అనత్తగరహీ చ – స సబ్బధమ్మేసూతి గాథా. తత్థ సబ్బధమ్మేసూతి ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిధమ్మేసు ‘‘యం కిఞ్చి దిట్ఠం వా’’తి ఏవంపభేదేసు. పన్నభారోతి పతితభారో. న కప్పేతీతి న కప్పియో, దువిధమ్పి కప్పం న కరోతీతి అత్థో. నూపరతోతి పుథుజ్జనకల్యాణకసేక్ఖా వియ ఉపరతిసమఙ్గీపి నో హోతి. న పత్థియోతి నిత్తణ్హో. తణ్హా హి పత్థయతీతి పత్థియా, నాస్స పత్థియాతి న పత్థియో. ఇతో పరఞ్చ హేట్ఠా చ తత్థ తత్థ వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ. ఏవం అరహత్తనికూటేనేవ దేసనం నిట్ఠాపేసి, దేసనాపరియోసానే పురాభేదసుత్తే (మహాని. ౮౩) వుత్తసదిసో ఏవ అభిసమయో అహోసీతి.

సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ మహానిద్దేసట్ఠకథాయ

మహాబ్యూహసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.