౭. తిరోకుట్టసుత్తవణ్ణనా

నిక్ఖేపప్పయోజనం

ఇదాని ‘‘తిరోకుట్టేసు తిట్ఠన్తీ’’తిఆదినా రతనసుత్తానన్తరం నిక్ఖిత్తస్స తిరోకుట్టసుత్తస్స అత్థవణ్ణనాక్కమో అనుప్పత్తో, తస్స ఇధ నిక్ఖేపప్పయోజనం వత్వా అత్థవణ్ణనం కరిస్సామ.

తత్థ ఇదఞ్హి తిరోకుట్టం ఇమినా అనుక్కమేన భగవతా అవుత్తమ్పి యాయం ఇతో పుబ్బే నానప్పకారేన కుసలకమ్మపటిపత్తి దస్సితా, తత్థ పమాదం ఆపజ్జమానో నిరయతిరచ్ఛానయోనీహి విసిట్ఠతరేపి ఠానే ఉప్పజ్జమానో యస్మా ఏవరూపేసు పేతేసు ఉప్పజ్జతి, తస్మా న ఏత్థ పమాదో కరణీయోతి దస్సనత్థం, యేహి చ భూతేహి ఉపద్దుతాయ వేసాలియా ఉపద్దవవూపసమనత్థం రతనసుత్తం వుత్తం, తేసు ఏకచ్చాని ఏవరూపానీతి దస్సనత్థం వా వుత్తన్తి.

ఇదమస్స ఇధ నిక్ఖేపప్పయోజనం వేదితబ్బం.

అనుమోదనాకథా

యస్మా పనస్స అత్థవణ్ణనా –

‘‘యేన యత్థ యదా యస్మా, తిరోకుట్టం పకాసితం;

పకాసేత్వాన తం సబ్బం, కయిరమానా యథాక్కమం;

సుకతా హోతి తస్మాహం, కరిస్సామి తథేవ తం’’.

కేన పనేతం పకాసితం, కత్థ కదా కస్మా చాతి? వుచ్చతే – భగవతా పకాసితం, తం ఖో పన రాజగహే దుతియదివసే రఞ్ఞో మాగధస్స అనుమోదనత్థం. ఇమస్స చత్థస్స విభావనత్థం అయమేత్థ విత్థారకథా కథేతబ్బా –

ఇతో ద్వానవుతికప్పే కాసి నామ నగరం అహోసి. తత్థ జయసేనో నామ రాజా. తస్స సిరిమా నామ దేవీ, తస్సా కుచ్ఛియం ఫుస్సో నామ బోధిసత్తో నిబ్బత్తిత్వా అనుపుబ్బేన సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝి. జయసేనో రాజా ‘‘మమ పుత్తో అభినిక్ఖమిత్వా బుద్ధో జాతో, మయ్హమేవ బుద్ధో, మయ్హం ధమ్మో, మయ్హం సఙ్ఘో’’తి మమత్తం ఉప్పాదేత్వా సబ్బకాలం సయమేవ ఉపట్ఠహతి, న అఞ్ఞేసం ఓకాసం దేతి.

భగవతో కనిట్ఠభాతరో వేమాతికా తయో భాతరో చిన్తేసుం – ‘‘బుద్ధా నామ సబ్బలోకహితాయ ఉప్పజ్జన్తి, న చేకస్సేవత్థాయ, అమ్హాకఞ్చ పితా అఞ్ఞేసం ఓకాసం న దేతి, కథం ను మయం లభేయ్యామ భగవన్తం ఉపట్ఠాతు’’న్తి. తేసం ఏతదహోసి – ‘‘హన్ద మయం కిఞ్చి ఉపాయం కరోమా’’తి. తే పచ్చన్తం కుపితం వియ కారాపేసుం. తతో రాజా ‘‘పచ్చన్తో కుపితో’’తి సుత్వా తయోపి పుత్తే పచ్చన్తవూపసమనత్థం పేసేసి. తే వూపసమేత్వా ఆగతా, రాజా తుట్ఠో వరం అదాసి ‘‘యం ఇచ్ఛథ, తం గణ్హథా’’తి. తే ‘‘మయం భగవన్తం ఉపట్ఠాతుం ఇచ్ఛామా’’తి ఆహంసు. రాజా ‘‘ఏతం ఠపేత్వా అఞ్ఞం గణ్హథా’’తి ఆహ. తే ‘‘మయం అఞ్ఞేన అనత్థికా’’తి ఆహంసు. తేన హి పరిచ్ఛేదం కత్వా గణ్హథాతి. తే సత్త వస్సాని యాచింసు, రాజా న అదాసి. ఏవం ఛ, పఞ్చ, చత్తారి, తీణి, ద్వే, ఏకం, సత్త మాసాని, ఛ, పఞ్చ, చత్తారీతి యావ తేమాసం యాచింసు. రాజా ‘‘గణ్హథా’’తి అదాసి.

తే వరం లభిత్వా పరమతుట్ఠా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఆహంసు – ‘‘ఇచ్ఛామ మయం, భన్తే, భగవన్తం తేమాసం ఉపట్ఠాతుం, అధివాసేతు నో, భన్తే, భగవా ఇమం తేమాసం వస్సావాస’’న్తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. తతో తే అత్తనో జనపదే నియుత్తకపురిసస్స లేఖం పేసేసుం ‘‘ఇమం తేమాసం అమ్హేహి భగవా ఉపట్ఠాతబ్బో, విహారం ఆదిం కత్వా సబ్బం భగవతో ఉపట్ఠానసమ్భారం కరోహీ’’తి. సో తం సబ్బం సమ్పాదేత్వా పటినివేదేసి. తే కాసాయవత్థనివత్థా హుత్వా అడ్ఢతేయ్యేహి పురిససహస్సేహి వేయ్యావచ్చకరేహి భగవన్తం సక్కచ్చం ఉపట్ఠహమానా జనపదం నేత్వా విహారం నియ్యాతేత్వా వసాపేసుం.

తేసం భణ్డాగారికో ఏకో గహపతిపుత్తో సపజాపతికో సద్ధో అహోసి పసన్నో. సో బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స దానవత్తం సక్కచ్చం అదాసి. జనపదే నియుత్తకపురిసో తం గహేత్వా జానపదేహి ఏకాదసమత్తేహి పురిససహస్సేహి సద్ధిం సక్కచ్చమేవ దానం పవత్తాపేసి. తత్థ కేచి జానపదా పటిహతచిత్తా అహేసుం. తే దానస్స అన్తరాయం కత్వా దేయ్యధమ్మే అత్తనా ఖాదింసు, భత్తసాలఞ్చ అగ్గినా దహింసు. పవారితే రాజపుత్తా భగవతో మహన్తం సక్కారం కత్వా భగవన్తం పురక్ఖత్వా పితునో సకాసమేవ అగమంసు. తత్థ గన్త్వా ఏవ భగవా పరినిబ్బాయి. రాజా చ రాజపుత్తా చ జనపదే నియుత్తకపురిసో చ భణ్డాగారికో చ అనుపుబ్బేన కాలం కత్వా సద్ధిం పరిసాయ సగ్గే ఉప్పజ్జింసు, పటిహతచిత్తజనా నిరయేసు నిబ్బత్తింసు. ఏవం తేసం ద్విన్నం గణానం సగ్గతో సగ్గం, నిరయతో నిరయం ఉపపజ్జన్తానం ద్వానవుతికప్పా వీతివత్తా.

అథ ఇమస్మిం భద్దకప్పే కస్సపబుద్ధస్స కాలే తే పటిహతచిత్తజనా పేతేసు ఉప్పన్నా. తదా మనుస్సా అత్తనో ఞాతకానం పేతానం అత్థాయ దానం దత్వా ఉద్దిసన్తి ‘‘ఇదం అమ్హాకం ఞాతీనం హోతూ’’తి. తే సమ్పత్తిం లభన్తి. అథ ఇమేపి పేతా తం దిస్వా భగవన్తం కస్సపం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛింసు – ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, మయమ్పి ఏవరూపం సమ్పత్తిం లభేయ్యామా’’తి? భగవా ఆహ – ‘‘ఇదాని న లభథ, అపిచ అనాగతే గోతమో నామ బుద్ధో భవిస్సతి, తస్స భగవతో కాలే బిమ్బిసారో నామ రాజా భవిస్సతి, సో తుమ్హాకం ఇతో ద్వానవుతికప్పే ఞాతి అహోసి, సో బుద్ధస్స దానం దత్వా తుమ్హాకం ఉద్దిసిస్సతి, తదా లభిస్సథా’’తి. ఏవం వుత్తే కిర తేసం పేతానం తం వచనం ‘‘స్వే లభిస్సథా’’తి వుత్తం వియ అహోసి.

అథ ఏకస్మిం బుద్ధన్తరే వీతివత్తే అమ్హాకం భగవా లోకే ఉప్పజ్జి. తేపి తయో రాజపుత్తా తేహి అడ్ఢతేయ్యేహి పురిససహస్సేహి సద్ధిం దేవలోకా చవిత్వా మగధరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే ఉప్పజ్జిత్వా అనుపుబ్బేన ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా గయాసీసే తయో జటిలా అహేసుం, జనపదే నియుత్తకపురిసో, రాజా అహోసి బిమ్బిసారో, భణ్డాగారికో, గహపతి విసాఖో నామ మహాసేట్ఠి అహోసి, తస్స పజాపతి ధమ్మదిన్నా నామ సేట్ఠిధీతా అహోసి. ఏవం సబ్బాపి అవసేసా పరిసా రఞ్ఞో ఏవ పరివారా హుత్వా నిబ్బత్తా.

అమ్హాకం భగవా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా సత్తసత్తాహం అతిక్కమిత్వా అనుపుబ్బేన బారాణసిం ఆగమ్మ ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా పఞ్చవగ్గియే ఆదిం కత్వా యావ అడ్ఢతేయ్యసహస్సపరివారే తయో జటిలే వినేత్వా రాజగహం అగమాసి. తత్థ చ తదహుపసఙ్కమన్తంయేవ రాజానం బిమ్బిసారం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేసి ఏకాదసనవుతేహి మాగధకేహి బ్రాహ్మణగహపతికేహి సద్ధిం. అథ రఞ్ఞా స్వాతనాయ భత్తేన నిమన్తితో భగవా అధివాసేత్వా దుతియదివసే సక్కేన దేవానమిన్దేన పురతో పురతో గచ్ఛన్తేన –

‘‘దన్తో దన్తేహి సహ పురాణజటిలేహి, విప్పముత్తో విప్పముత్తేహి;

సిఙ్గీనిక్ఖసవణ్ణో, రాజగహం పావిసి భగవా’’తి. (మహావ. ౫౮) –

ఏవమాదీహి గాథాహి అభిత్థవియమానో రాజగహం పవిసిత్వా రఞ్ఞో నివేసనే మహాదానం సమ్పటిచ్ఛి. తే పేతా ‘‘ఇదాని రాజా అమ్హాకం దానం ఉద్దిసిస్సతి, ఇదాని ఉద్దిసిస్సతీ’’తి ఆసాయ పరివారేత్వా అట్ఠంసు.

రాజా దానం దత్వా ‘‘కత్థ ను ఖో భగవా విహరేయ్యా’’తి భగవతో విహారట్ఠానమేవ చిన్తేసి, న తం దానం కస్సచి ఉద్దిసి. పేతా ఛిన్నాసా హుత్వా రత్తిం రఞ్ఞో నివేసనే అతివియ భింసనకం విస్సరమకంసు. రాజా భయసంవేగసన్తాసమాపజ్జి, తతో పభాతాయ రత్తియా భగవతో ఆరోచేసి – ‘‘ఏవరూపం సద్దమస్సోసిం, కిం ను ఖో మే, భన్తే, భవిస్సతీ’’తి. భగవా ఆహ – ‘‘మా భాయి, మహారాజ, న తే కిఞ్చి పాపకం భవిస్సతి, అపిచ ఖో తే పురాణఞాతకా పేతేసు ఉప్పన్నా సన్తి, తే ఏకం బుద్ధన్తరం తమేవ పచ్చాసీసమానా విచరన్తి ‘బుద్ధస్స దానం దత్వా అమ్హాకం ఉద్దిసిస్సతీ’తి, న తేసం త్వం హియ్యో ఉద్దిసి, తే ఛిన్నాసా తథారూపం విస్సరమకంసూ’’తి.

సో ఆహ ‘‘ఇదాని పన, భన్తే, దిన్నే లభేయ్యు’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ‘‘తేన హి మే, భన్తే, అధివాసేతు భగవా అజ్జతనాయ దానం, తేసం ఉద్దిసిస్సామీ’’తి? భగవా అధివాసేసి. రాజా నివేసనం గన్త్వా మహాదానం పటియాదేత్వా భగవతో కాలం ఆరోచాపేసి. భగవా రాజన్తేపురం గన్త్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. తేపి ఖో పేతా ‘‘అపి నామ అజ్జ లభేయ్యామా’’తి గన్త్వా తిరోకుట్టాదీసు అట్ఠంసు. భగవా తథా అకాసి, యథా తే సబ్బేవ రఞ్ఞో పాకటా అహేసుం. రాజా దక్ఖిణోదకం దేన్తో ‘‘ఇదం మే ఞాతీనం హోతూ’’తి ఉద్దిసి, తఙ్ఖణఞ్ఞేవ తేసం పేతానం పదుమసఞ్ఛన్నా పోక్ఖరణియో నిబ్బత్తింసు. తే తత్థ న్హత్వా చ పివిత్వా చ పటిప్పస్సద్ధదరథకిలమథపిపాసా సువణ్ణవణ్ణా అహేసుం. రాజా యాగుఖజ్జకభోజనాని దత్వా ఉద్దిసి, తఙ్ఖణఞ్ఞేవ తేసం దిబ్బయాగుఖజ్జకభోజనాని నిబ్బత్తింసు. తే తాని పరిభుఞ్జిత్వా పీణిన్ద్రియా అహేసుం. అథ వత్థసేనాసనాని దత్వా ఉద్దిసి. తేసం దిబ్బవత్థదిబ్బయానదిబ్బపాసాదదిబ్బపచ్చత్థరణదిబ్బసేయ్యాదిఅలఙ్కారవిధయో నిబ్బత్తింసు. సాపి తేసం సమ్పత్తి యథా సబ్బావ పాకటా హోతి, తథా భగవా అధిట్ఠాసి. రాజా అతివియ అత్తమనో అహోసి. తతో భగవా భుత్తావీ పవారితో రఞ్ఞో మాగధస్స అనుమోదనత్థం ‘‘తిరోకుట్టేసు తిట్ఠన్తీ’’తి ఇమా గాథా అభాసి.

ఏత్తావతా చ ‘‘యేన యత్థ యదా యస్మా, తిరోకుట్టం పకాసితం, పకాసేత్వాన తం సబ్బ’’న్తి అయం మాతికా సఙ్ఖేపతో విత్థారతో చ విభత్తా హోతి.

పఠమగాథావణ్ణనా

౧. ఇదాని ఇమస్స తిరోకుట్టస్స యథాక్కమం అత్థవణ్ణనం కరిస్సామ. సేయ్యథిదం – పఠమగాథాయ తావ తిరోకుట్టాతి కుట్టానం పరభాగా వుచ్చన్తి. తిట్ఠన్తీతి నిసజ్జాదిప్పటిక్ఖేపతో ఠానకప్పనవచనమేతం. తేన యథా పాకారపరభాగం పబ్బతపరభాగఞ్చ గచ్ఛన్తం ‘‘తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతీ’’తి వదన్తి, ఏవమిధాపి కుట్టస్స పరభాగేసు తిట్ఠన్తే ‘‘తిరోకుట్టేసు తిట్ఠన్తీ’’తి ఆహ. సన్ధిసిఙ్ఘాటకేసు చాతి ఏత్థ సన్ధియోతి చతుక్కోణరచ్ఛా వుచ్చన్తి ఘరసన్ధిభిత్తిసన్ధిఆలోకసన్ధియో చాపి. సిఙ్ఘాటకాతి తికోణరచ్ఛా వుచ్చన్తి, తదేకజ్ఝం కత్వా పురిమేన సద్ధిం సఙ్ఘటేన్తో ‘‘సన్ధిసిఙ్ఘాటకేసు చా’’తి ఆహ. ద్వారబాహాసు తిట్ఠన్తీతి నగరద్వారఘరద్వారానం బాహా నిస్సాయ తిట్ఠన్తి. ఆగన్త్వాన సకం ఘరన్తి ఏత్థ సకం ఘరం నామ పుబ్బఞాతిఘరమ్పి అత్తనా సామికభావేన అజ్ఝావుత్థపుబ్బఘరమ్పి. తదుభయమ్పి యస్మా తే సకఘరసఞ్ఞాయ ఆగచ్ఛన్తి, తస్మా ‘‘ఆగన్త్వాన సకం ఘర’’న్తి ఆహ.

దుతియగాథావణ్ణనా

౨. ఏవం భగవా పుబ్బే అనజ్ఝావుత్థపుబ్బమ్పి పుబ్బఞాతిఘరం బిమ్బిసారనివేసనం సకఘరసఞ్ఞాయ ఆగన్త్వా తిరోకుట్టసన్ధిసిఙ్ఘాటకద్వారబాహాసు ఠితే ఇస్సామచ్ఛరియఫలం అనుభవన్తే, అప్పేకచ్చే దీఘమస్సుకేసవికారధరే అన్ధకారముఖే సిథిలబన్ధనవిలమ్బమానకిసఫరుసకాళకఙ్గపచ్చఙ్గే తత్థ తత్థ ఠితవనదాహదడ్ఢతాలరుక్ఖసదిసే, అప్పేకచ్చే జిఘచ్ఛాపిపాసారణినిమ్మథనేన ఉదరతో ఉట్ఠాయ ముఖతో వినిచ్ఛరన్తాయ అగ్గిజాలాయ పరిడయ్హమానసరీరే, అప్పేకచ్చే సూచిఛిద్దాణుమత్తకణ్ఠబిలతాయ పబ్బతాకారకుచ్ఛితాయ చ లద్ధమ్పి పానభోజనం యావదత్థం భుఞ్జితుం అసమత్థతాయ ఖుప్పిపాసాపరేతే అఞ్ఞం రసమవిన్దమానే, అప్పేకచ్చే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అఞ్ఞేసం వా సత్తానం పభిన్నగణ్డపిళకముఖా పగ్ఘరితరుధిరపుబ్బలసికాదిం లద్ధా అమతమివ సాయమానే అతివియ దుద్దసికవిరూపభయానకసరీరే బహూ పేతే రఞ్ఞో నిదస్సేన్తో –

‘‘తిరోకుట్టేసు తిట్ఠన్తి, సన్ధిసిఙ్ఘాటకేసు చ;

ద్వారబాహాసు తిట్ఠన్తి, ఆగన్త్వాన సకం ఘర’’న్తి. –

వత్వా పున తేహి కతస్స కమ్మస్స దారుణభావం దస్సేన్తో ‘‘పహూతే అన్నపానమ్హీ’’తి దుతియగాథమాహ.

తత్థ పహూతేతి అనప్పకే బహుమ్హి, యావదత్థికేతి వుత్తం హోతి. భ-కారస్స హి హ-కారో లబ్భతి ‘‘పహు సన్తో న భరతీ’’తిఆదీసు (సు. ని. ౯౮) వియ. కేచి పన ‘‘బహూతే’’ ఇతి చ ‘‘బహూకే’’ ఇతి చ పఠన్తి. పమాదపాఠా ఏతే. అన్నే చ పానమ్హి చ అన్నపానమ్హి. ఖజ్జే చ భోజ్జే చ ఖజ్జభోజ్జే, ఏతేన అసితపీతఖాయితసాయితవసేన చతుబ్బిధం ఆహారం దస్సేతి. ఉపట్ఠితేతి ఉపగమ్మ ఠితే, సజ్జితే పటియత్తే సమోహితేతి వుత్తం హోతి. న తేసం కోచి సరతి, సత్తానన్తి తేసం పేత్తివిసయే ఉప్పన్నానం సత్తానం కోచి మాతా వా పితా వా పుత్తో వా న సరతి. కిం కారణా? కమ్మపచ్చయా, అత్తనా కతస్స అదానదానప్పటిసేధనాదిభేదస్స కదరియకమ్మస్స పచ్చయా. తఞ్హి తేసం కమ్మం ఞాతీనం సరితుం న దేతి.

తతియగాథావణ్ణనా

౩. ఏవం భగవా అనప్పకేపి అన్నపానాదిమ్హి పచ్చుపట్ఠితే ‘‘అపి నామ అమ్హే ఉద్దిస్స కిఞ్చి దదేయ్యు’’న్తి ఞాతీ పచ్చాసీసన్తానం విచరతం తేసం పేతానం తేహి కతస్స అతికటుకవిపాకకరస్స కమ్మస్స పచ్చయేన కస్సచి ఞాతినో అనుస్సరణమత్తాభావం దస్సేన్తో –

‘‘పహూతే అన్నపానమ్హి, ఖజ్జభోజ్జే ఉపట్ఠితే;

న తేసం కోచి సరతి, సత్తానం కమ్మపచ్చయా’’తి. –

వత్వా పున రఞ్ఞో పేత్తివిసయూపపన్నే ఞాతకే ఉద్దిస్స దిన్నం దానం పసంసన్తో ‘‘ఏవం దదన్తి ఞాతీన’’న్తి తతియగాథమాహ.

తత్థ ఏవన్తి ఉపమావచనం. తస్స ద్విధా సమ్బన్ధో – తేసం సత్తానం కమ్మపచ్చయా అసరన్తేపి కిస్మిఞ్చి దదన్తి, ఞాతీనం, యే ఏవం అనుకమ్పకా హోన్తీతి చ యథా తయా, మహారాజ, దిన్నం, ఏవం సుచిం పణీతం కాలేన కప్పియం పానభోజనం దదన్తి ఞాతీనం, యే హోన్తి అనుకమ్పకాతి చ. దదన్తీతి దేన్తి ఉద్దిసన్తి నియ్యాతేన్తి. ఞాతీనన్తి మాతితో చ పితితో చ సమ్బన్ధానం. యేతి యే కేచి పుత్తా వా ధీతరో వా భాతరో వా హోన్తీతి భవన్తి. అనుకమ్పకాతి అత్థకామా హితేసినో. సుచిన్తి విమలం దస్సనేయ్యం మనోరమం ధమ్మికం ధమ్మలద్ధం. పణీతన్తి ఉత్తమం సేట్ఠం. కాలేనాతి ఞాతిపేతానం తిరోకుట్టాదీసు ఆగన్త్వా ఠితకాలేన. కప్పియన్తి అనుచ్ఛవికం పతిరూపం అరియానం పరిభోగారహం. పానభోజనన్తి పానఞ్చ భోజనఞ్చ. ఇధ పానభోజనముఖేన సబ్బోపి దేయ్యధమ్మో అధిప్పేతో.

చతుత్థగాథాపుబ్బద్ధవణ్ణనా

౪. ఏవం భగవా రఞ్ఞా మాగధేన పేతభూతానం ఞాతీనం అనుకమ్పాయ దిన్నం పానభోజనం పసంసన్తో –

‘‘ఏవం దదన్తి ఞాతీనం, యే హోన్తి అనుకమ్పకా;

సుచిం పణీతం కాలేన, కప్పియం పానభోజన’’న్తి. –

వత్వా పున యేన పకారేన దిన్నం తేసం హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘ఇదం వో ఞాతీనం హోతూ’’తి చతుత్థగాథాయ పుబ్బద్ధమాహ తం తతియగాథాయ పుబ్బద్ధేన సమ్బన్ధితబ్బం –

‘‘ఏవం దదన్తి ఞాతీనం, యే హోన్తి అనుకమ్పకా;

ఇదం వో ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో’’తి.

తేన ‘‘ఇదం వో ఞాతీనం హోతూతి ఏవం దదన్తి, నో అఞ్ఞథా’’తి ఏత్థ ఆకారత్థేన ఏవంసద్దేన దాతబ్బాకారనిదస్సనం కతం హోతి.

తత్థ ఇదన్తి దేయ్యధమ్మనిదస్సనం. వోతి ‘‘కచ్చి పన వో అనురుద్ధా సమగ్గా సమ్మోదమానా’’తి చ (మ. ని. ౧.౩౨౬; మహావ. ౪౬౬), ‘‘యేహి వో అరియా’’తి చ ఏవమాదీసు వియ కేవలం నిపాతమత్తం, న సామివచనం. ఞాతీనం హోతూతి పేత్తివిసయే ఉప్పన్నానం ఞాతకానం హోతు. సుఖితా హోన్తు ఞాతయోతి తే పేత్తివిసయూపపన్నా ఞాతయో ఇదం పచ్చనుభవన్తా సుఖితా హోన్తూతి.

చతుత్థగాథాపరద్ధపఞ్చమగాథాపుబ్బద్ధవణ్ణనా

౪-౫. ఏవం భగవా యేన పకారేన పేత్తివిసయూపపన్నానం ఞాతీనం దాతబ్బం, తం దస్సేన్తో ‘‘ఇదం వో ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో’’తి వత్వా పున యస్మా ‘‘ఇదం వో ఞాతీనం హోతూ’’తి వుత్తేపి న అఞ్ఞేన కతం కమ్మం అఞ్ఞస్స ఫలదం హోతి, కేవలన్తు తథా ఉద్దిస్స దియ్యమానం తం వత్థు ఞాతీనం కుసలకమ్మస్స పచ్చయో హోతి. తస్మా యథా తేసం తస్మింయేవ వత్థుస్మిం తఙ్ఖణే ఫలనిబ్బత్తకం కుసలకమ్మం హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘తే చ తత్థా’’తి చతుత్థగాథాయ పచ్ఛిమద్ధం ‘‘పహూతే అన్నపానమ్హీ’’తి పఞ్చమగాథాయ పుబ్బద్ధఞ్చ ఆహ.

తేసం అత్థో – తే ఞాతిపేతా యత్థ తం దానం దీయతి, తత్థ సమన్తతో ఆగన్త్వా సమాగన్త్వా, సమోధాయ వా ఏకజ్ఝం హుత్వాతి వుత్తం హోతి, సమ్మా ఆగతా సమాగతా ‘‘ఇమే నో ఞాతయో అమ్హాకం అత్థాయ దానం ఉద్దిసిస్సన్తీ’’తి ఏతదత్థం సమ్మా ఆగతా హుత్వాతి వుత్తం హోతి. పహూతే అన్నపానమ్హీతి తస్మిం అత్తనో ఉద్దిస్సమానే పహూతే అన్నపానమ్హి. సక్కచ్చం అనుమోదరేతి అభిసద్దహన్తా కమ్మఫలం అవిజహన్తా చిత్తీకారం అవిక్ఖిత్తచిత్తా హుత్వా ‘‘ఇదం నో దానం హితాయ సుఖాయ హోతూ’’తి మోదన్తి అనుమోదన్తి, పీతిసోమనస్సజాతా హోన్తీతి.

పఞ్చమగాథాపరద్ధఛట్ఠగాథాపుబ్బద్ధవణ్ణనా

౫-౬. ఏవం భగవా యథా పేత్తివిసయూపపన్నానం తఙ్ఖణే ఫలనిబ్బత్తకం కుసలం కమ్మం హోతి, తం దస్సేన్తో –

‘‘తే చ తత్థ సమాగన్త్వా, ఞాతిపేతా సమాగతా;

పహూతే అన్నపానమ్హి, సక్కచ్చం అనుమోదరే’’తి. –

వత్వా పున ఞాతకే నిస్సాయ నిబ్బత్తకుసలకమ్మఫలం పచ్చనుభోన్తానం తేసం ఞాతీ ఆరబ్భ థోమనాకారం దస్సేన్తో ‘‘చిరం జీవన్తూ’’తి పఞ్చమగాథాయ పచ్ఛిమద్ధం ‘‘అమ్హాకఞ్చ కతా పూజా’’తి ఛట్ఠగాథాయ పుబ్బద్ధఞ్చ ఆహ.

తేసం అత్థో – చిరం జీవన్తూతి చిరజీవినో దీఘాయుకా హోన్తు. నో ఞాతీతి అమ్హాకం ఞాతకా. యేసం హేతూతి యే నిస్సాయ యేసం కారణా. లభామసేతి లభామ. అత్తనా తఙ్ఖణం పటిలద్ధసమ్పత్తిం అపదిసన్తా భణన్తి. పేతానఞ్హి అత్తనో అనుమోదనేన, దాయకానం ఉద్దేసేన, దక్ఖిణేయ్యసమ్పదాయ చాతి తీహి అఙ్గేహి దక్ఖిణా సమిజ్ఝతి, తఙ్ఖణే ఫలనిబ్బత్తికా హోతి. తత్థ దాయకా విసేసహేతు. తేనాహంసు ‘‘యేసం హేతు లభామసే’’తి. అమ్హాకఞ్చ కతా పూజాతి ‘‘ఇదం వో ఞాతీనం హోతూ’’తి ఏవం ఇమం దానం ఉద్దిసన్తేహి అమ్హాకఞ్చ పూజా కతా. దాయకా చ అనిప్ఫలాతి యమ్హి సన్తానే పరిచ్చాగమయం కమ్మం కతం, తస్స తత్థేవ ఫలదానతో దాయకా చ అనిప్ఫలాతి.

ఏత్థాహ – ‘‘కిం పన పేత్తివిసయూపపన్నా ఏవ ఞాతయో లభన్తి, ఉదాహు అఞ్ఞేపి లభన్తీ’’తి? వుచ్చతే – భగవతా ఏవేతం బ్యాకతం జాణుస్సోణినా బ్రాహ్మణేన పుట్ఠేన, కిమేత్థ అమ్హేహి వత్తబ్బం అత్థి. వుత్తం హేతం –

‘‘మయమస్సు, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా నామ దానాని దేమ, సద్ధాని కరోమ ‘ఇదం దానం పేతానం ఞాతిసాలోహితానం ఉపకప్పతు, ఇదం దానం పేతా ఞాతిసాలోహితా పరిభుఞ్జన్తూ’తి, కచ్చి తం, భో గోతమ, దానం పేతానం ఞాతిసాలోహితానం ఉపకప్పతి, కచ్చి తే పేతా ఞాతిసాలోహితా తం దానం పరిభుఞ్జన్తీతి. ఠానే ఖో, బ్రాహ్మణ, ఉపకప్పతి, నో అట్ఠానేతి.

‘‘కతమం పన తం, భో గోతమ, ఠానం, కతమం అట్ఠానన్తి? ఇధ, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో పాణాతిపాతీ హోతి…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠికో హోతి, సో కాయస్స భేదా పరం మరణా నిరయం ఉపపజ్జతి. యో నేరయికానం సత్తానం ఆహారో, తేన సో తత్థ యాపేతి, తేన సో తత్థ తిట్ఠతి. ఇదం ఖో, బ్రాహ్మణ, అట్ఠానం, యత్థ ఠితస్స తం దానం న ఉపకప్పతి.

‘‘ఇధ పన, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో పాణాతిపాతీ హోతి…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠికో హోతి, సో కాయస్స భేదా పరం మరణా తిరచ్ఛానయోనిం ఉపపజ్జతి. యో తిరచ్ఛానయోనికానం సత్తానం ఆహారో, తేన సో తత్థ యాపేతి, తేన సో తత్థ తిట్ఠతి. ఇదమ్పి ఖో, బ్రాహ్మణ, అట్ఠానం, యత్థ ఠితస్స తం దానం న ఉపకప్పతి.

‘‘ఇధ పన, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి…పే… సమ్మాదిట్ఠికో హోతి, సో కాయస్స భేదా పరం మరణా మనుస్సానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి…పే… దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. యో దేవానం ఆహారో, తేన సో తత్థ యాపేతి, తేన సో తత్థ తిట్ఠతి. ఇదమ్పి ఖో, బ్రాహ్మణ, అట్ఠానం, యత్థ ఠితస్స తం దానం న ఉపకప్పతి.

‘‘ఇధ పన, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో పాణాతిపాతీ హోతి…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠికో హోతి, సో కాయస్స భేదా పరం మరణా పేత్తివిసయం ఉపపజ్జతి. యో పేత్తివేసయికానం సత్తానం ఆహారో, తేన సో తత్థ యాపేతి, తేన సో తత్థ తిట్ఠతి. యం వా పనస్స ఇతో అనుపవేచ్ఛన్తి మిత్తామచ్చా వా ఞాతిసాలోహితా వా, తేన సో తత్థ యాపేతి, తేన సో తత్థ తిట్ఠతి. ఇదం ఖో, బ్రాహ్మణ, ఠానం, యత్థ ఠితస్స తం దానం ఉపకప్పతీతి.

‘‘సచే పన, భో గోతమ, సో పేతో ఞాతిసాలోహితో తం ఠానం అనుపపన్నో హోతి, కో తం దానం పరిభుఞ్జతీతి? అఞ్ఞేపిస్స, బ్రాహ్మణ, పేతా ఞాతిసాలోహితా తం ఠానం ఉపపన్నా హోన్తి, తే తం దానం పరిభుఞ్జన్తీతి.

‘‘సచే పన, భో గోతమ, సో చేవ పేతో ఞాతిసాలోహితో తం ఠానం అనుపపన్నో హోతి, అఞ్ఞేపిస్స పేతా ఞాతిసాలోహితా తం ఠానం అనుపపన్నా హోన్తి, కో తం దానం పరిభుఞ్జతీతి? అట్ఠానం ఖో ఏతం బ్రాహ్మణ అనవకాసో, యం తం ఠానం వివిత్తం అస్స ఇమినా దీఘేన అద్ధునా యదిదం పేతేహి ఞాతిసాలోహితేహి. అపిచ బ్రాహ్మణ దాయకోపి అనిప్ఫలో’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౭౭).

ఛట్ఠగాథాపరద్ధసత్తమగాథావణ్ణనా

౬-౭. ఏవం భగవా రఞ్ఞో మాగధస్స పేత్తివిసయూపపన్నానం పుబ్బఞాతీనం సమ్పత్తిం నిస్సాయ థోమేన్తో ‘‘ఏతే తే, మహారాజ, ఞాతీ ఇమాయ దానసమ్పదాయ అత్తమనా ఏవం థోమేన్తీ’’తి దస్సేన్తో –

‘‘చిరం జీవన్తు నో ఞాతీ, యేసం హేతు లభామసే;

అమ్హాకఞ్చ కతా పూజా, దాయకా చ అనిప్ఫలా’’తి. –

వత్వా పున తేసం పేత్తివిసయూపపన్నానం అఞ్ఞస్స కసిగోరక్ఖాదినో సమ్పత్తిపటిలాభకారణస్స అభావం ఇతో దిన్నేన యాపనభావఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘న హి తత్థ కసీ అత్థీ’’తి ఛట్ఠగాథాయ పచ్ఛిమద్ధం ‘‘వణిజ్జా తాదిసీ’’తి ఇమం సత్తమగాథఞ్చ ఆహ.

తత్రాయం అత్థవణ్ణనా – న హి, మహారాజ, తత్థ పేత్తివిసయే కసి అత్థి, యం నిస్సాయ తే పేతా సమ్పత్తిం పటిలభేయ్యుం. గోరక్ఖేత్థ న విజ్జతీతి న కేవలం కసి ఏవ, గోరక్ఖాపి ఏత్థ పేత్తివిసయే న విజ్జతి, యం నిస్సాయ తే సమ్పత్తిం పటిలభేయ్యుం. వణిజ్జా తాదిసీ నత్థీతి వాణిజ్జాపి తాదిసీ నత్థి, యా తేసం సమ్పత్తిపటిలాభహేతు భవేయ్య. హిరఞ్ఞేన కయాకయన్తి హిరఞ్ఞేన కయవిక్కయమ్పి తత్థ తాదిసం నత్థి, యం తేసం సమ్పత్తిపటిలాభహేతు భవేయ్య. ఇతో దిన్నేన యాపేన్తి, పేతా కాలగతా తహిన్తి కేవలం పన ఇతో ఞాతీహి వా మిత్తామచ్చేహి వా దిన్నేన యాపేన్తి, అత్తభావం గమేన్తి. పేతాతి పేత్తివిసయూపపన్నా సత్తా. కాలగతాతి అత్తనో మరణకాలేన గతా, ‘‘కాలకతా’’తి వా పాఠో, కతకాలా కతమరణాతి అత్థో. తహిన్తి తస్మిం పేత్తివిసయే.

అట్ఠమనవమగాథాద్వయవణ్ణనా

౮-౯. ఏవం ‘‘ఇతో దిన్నేన యాపేన్తి, పేతా కాలగతా తహి’’న్తి వత్వా ఇదాని ఉపమాహి తమత్థం పకాసేన్తో ‘‘ఉన్నమే ఉదకం వుట్ఠ’’న్తి ఇదం గాథాద్వయమాహ.

తస్సత్థో – యథా ఉన్నతే థలే ఉస్సాదే భూమిభాగే మేఘేహి అభివుట్ఠం ఉదకం నిన్నం పవత్తతి, యో యో భూమిభాగో నిన్నో ఓణతో, తం తం పవత్తతి గచ్ఛతి పాపుణాతి, ఏవమేవ ఇతో దిన్నం దానం పేతానం ఉపకప్పతి నిబ్బత్తతి, పాతుభవతీతి అత్థో. నిన్నమివ హి ఉదకప్పవత్తియా ఠానం పేతలోకో దానుపకప్పనాయ. యథాహ – ‘‘ఇదం ఖో, బ్రాహ్మణ, ఠానం, యత్థ ఠితస్స తం దానం ఉపకప్పతీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౭౭). యథా చ కన్దరపదరసాఖాపసాఖకుసోబ్భమహాసోబ్భసన్నిపాతేహి వారివహా మహానజ్జో పూరా హుత్వా సాగరం పరిపూరేన్తి, ఏవమ్పి ఇతో దిన్నదానం పుబ్బే వుత్తనయేనేవ పేతానం ఉపకప్పతీతి.

దసమగాథావణ్ణనా

౧౦. ఏవం భగవా ‘‘ఇతో దిన్నేన యాపేన్తి, పేతా కాలగతా తహి’’న్తి ఇమం అత్థం ఉపమాహి పకాసేత్వా పున యస్మా తే పేతా ‘‘ఇతో కిఞ్చి లచ్ఛామా’’తి ఆసాభిభూతా ఞాతిఘరం ఆగన్త్వాపి ‘‘ఇదం నామ నో దేథా’’తి యాచితుం అసమత్థా, తస్మా తేసం ఇమాని అనుస్సరణవత్థూని అనుస్సరన్తో కులపుత్తో దక్ఖిణం దజ్జాతి దస్సేన్తో ‘‘అదాసి మే’’తి ఇమం గాథమాహ.

తస్సత్థో – ‘‘ఇదం నామ మే ధనం వా ధఞ్ఞం వా అదాసీ’’తి చ, ‘‘ఇదం నామ మే కిచ్చం అత్తనా ఉయ్యోగమాపజ్జన్తో అకాసీ’’తి చ, ‘‘అము మే మాతితో వా పితితో వా సమ్బన్ధత్తా ఞాతీ’’తి చ సినేహవసేన తాణసమత్థతాయ ‘‘మిత్తా’’తి చ, ‘‘అసుకో మే సహ పంసుకీళకో సఖా’’తి చ ఏవం సబ్బమనుస్సరన్తో పేతానం దక్ఖిణం దజ్జా, దానం నియ్యాతేయ్యాతి. అపరో పాఠో ‘‘పేతానం దక్ఖిణా దజ్జా’’తి. తస్సత్థో – దాతబ్బాతి దజ్జా. కా సా? పేతానం దక్ఖిణా, తేనేవ ‘‘అదాసి మే’’తిఆదినా నయేన పుబ్బే కతమనుస్సరం అనుస్సరతాతి వుత్తం హోతి. కరణవచనప్పసఙ్గే పచ్చత్తవచనం వేదితబ్బం.

ఏకాదసమగాథావణ్ణనా

౧౧. ఏవం భగవా పేతానం దక్ఖిణానియ్యాతనే కారణభూతాని అనుస్సరణవత్థూని దస్సేన్తో –

‘‘అదాసి మే అకాసి మే, ఞాతిమిత్తా సఖా చ మే;

పేతానం దక్ఖిణం దజ్జా, పుబ్బే కతమనుస్సర’’న్తి. –

వత్వా పున యే ఞాతిమరణేన రుణ్ణసోకాదిపరా ఏవ హుత్వా తిట్ఠన్తి, న తేసం అత్థాయ కిఞ్చి దేన్తి, తేసం తం రుణ్ణసోకాది కేవలం అత్తపరితాపనమేవ హోతి, న పేతానం కిఞ్చి అత్థం నిప్ఫాదేతీతి దస్సేన్తో ‘‘న హి రుణ్ణం వా’’తి ఇమం గాథమాహ.

తత్థ రుణ్ణన్తి రోదనా రోదితత్తం అస్సుపాతనం, ఏతేన కాయపరిస్సమం దస్సేతి. సోకోతి సోచనా సోచితత్తం, ఏతేన చిత్తపరిస్సమం దస్సేతి. యా చఞ్ఞాతి యా చ రుణ్ణసోకేహి అఞ్ఞా. పరిదేవనాతి ఞాతిబ్యసనేన ఫుట్ఠస్స లాలప్పనా, ‘‘కహం ఏకపుత్తక పియ మనాపా’’తి ఏవమాదినా నయేన గుణసంవణ్ణనా, ఏతేన వచీపరిస్సమం దస్సేతి.

ద్వాదసమగాథావణ్ణనా

౧౨. ఏవం భగవా ‘‘రుణ్ణం వా సోకో వా యా చఞ్ఞా పరిదేవనా, సబ్బమ్పి తం పేతానం అత్థాయ న హోతి, కేవలన్తు అత్తానం పరితాపనమత్తమేవ, ఏవం తిట్ఠన్తి ఞాతయో’’తి రుణ్ణాదీనం నిరత్థకభావం దస్సేత్వా పున మాగధరాజేన యా దక్ఖిణా దిన్నా, తస్సా సాత్థకభావం దస్సేన్తో ‘‘అయఞ్చ ఖో దక్ఖిణా’’తి ఇమం గాథమాహ.

తస్సత్థో – అయఞ్చ ఖో, మహారాజ, దక్ఖిణా తయా అజ్జ అత్తనో ఞాతిగణం ఉద్దిస్స దిన్నా, సా యస్మా సఙ్ఘో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స, తస్మా సఙ్ఘమ్హి సుప్పతిట్ఠితా అస్స పేతజనస్స దీఘరత్తం హితాయ ఉపకప్పతి సమ్పజ్జతి ఫలతీతి వుత్తం హోతి. ఉపకప్పతీతి చ ఠానసో ఉపకప్పతి, తంఖణంయేవ ఉపకప్పతి, న చిరేన. యథా హి తంఖణఞ్ఞేవ పటిభన్తం ‘‘ఠానసోవేతం తథాగతం పటిభాతీ’’తి వుచ్చతి, ఏవమిధాపి తంఖణంయేవ ఉపకప్పన్తా ‘‘ఠానసో ఉపకప్పతీ’’తి వుత్తా. యం వా తం ‘‘ఇదం ఖో, బ్రాహ్మణ, ఠానం, యత్థ ఠితస్స తం దానం ఉపకప్పతీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౭౭) వుత్తం, తత్థ ఖుప్పిపాసికవన్తాసపరదత్తూపజీవినిజ్ఝామతణ్హికాదిభేదభిన్నే ఠానే ఉపకప్పతీతి వుత్తం యథా కహాపణం దేన్తో ‘‘కహాపణసో దేతీ’’తి లోకే వుచ్చతి. ఇమస్మిఞ్చ అత్థవికప్పే ఉపకప్పతీతి పాతుభవతి, నిబ్బత్తతీతి వుత్తం హోతి.

తేరసమగాథావణ్ణనా

౧౩. ఏవం భగవా రఞ్ఞా దిన్నాయ దక్ఖిణాయ సాత్థకభావం దస్సేన్తో –

‘‘అయఞ్చ ఖో దక్ఖిణా దిన్నా, సఙ్ఘమ్హి సుప్పతిట్ఠితా;

దీఘరత్తం హితాయస్స, ఠానసో ఉపకప్పతీ’’తి. –

వత్వా పున యస్మా ఇమం దక్ఖిణం దేన్తేన ఞాతీనం ఞాతీహి కత్తబ్బకిచ్చకరణవసేన ఞాతిధమ్మో నిదస్సితో, బహుజనస్స పాకటీకతో, నిదస్సనం వా కతో, తుమ్హేహిపి ఞాతీనం ఏవమేవ ఞాతీహి కత్తబ్బకిచ్చకరణవసేన ఞాతిధమ్మో పరిపూరేతబ్బో, న నిరత్థకేహి రుణ్ణాదీహి అత్తా పరితాపేతబ్బోతి చ పేతే దిబ్బసమ్పత్తిం అధిగమేన్తేన పేతానం పూజా కతా ఉళారా, బుద్ధప్పముఖఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘం అన్నపానాదీహి సన్తప్పేన్తేన భిక్ఖూనం బలం అనుపదిన్నం, అనుకమ్పాదిగుణపరివారఞ్చ చాగచేతనం నిబ్బత్తేన్తేన అనప్పకం పుఞ్ఞం పసుతం, తస్మా భగవా ఇమేహి యథాభుచ్చగుణేహి రాజానం సమ్పహంసేన్తో –

‘‘సో ఞాతిధమ్మో చ అయం నిదస్సితో,

పేతాన పూజా చ కతా ఉళారా;

బలఞ్చ భిక్ఖూనమనుప్పదిన్నం,

తుమ్హేహి పుఞ్ఞం పసుతం అనప్పక’’న్తి. –

ఇమాయ గాథాయ దేసనం పరియోసాపేతి.

అథ వా ‘‘సో ఞాతిధమ్మో చ అయం నిదస్సితో’’తి ఇమినా గాథాపదేన భగవా రాజానం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేతి. ఞాతిధమ్మనిదస్సనమేవ హి ఏత్థ సన్దస్సనం పేతాన పూజా చ కతా ఉళారాతి ఇమినా సమాదపేతి. ఉళారాతి పసంసనమేవ హి ఏత్థ పునప్పునం పూజాకరణే సమాదపనం. బలఞ్చ భిక్ఖూనమనుప్పదిన్నన్తి ఇమినా సముత్తేజేతి. బలానుప్పదానమేవ హి ఏత్థ ఏవం దానం, బలానుప్పదానతాతి తస్స ఉస్సాహవడ్ఢనేన సముత్తేజనం. తుమ్హేహి పుఞ్ఞం పసుతం అనప్పకన్తి ఇమినా సమ్పహంసేతి. పుఞ్ఞప్పసుతకిత్తనమేవ హి ఏత్థ తస్స యథాభుచ్చగుణసంవణ్ణనభావేన సమ్పహంసనజననతో సమ్పహంసనన్తి వేదితబ్బం.

దేసనాపరియోసానే చ పేత్తివిసయూపపత్తిఆదీనవసంవణ్ణనేన సంవిగ్గానం యోనిసో పదహతం చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. దుతియదివసేపి భగవా దేవమనుస్సానం ఇదమేవ తిరోకుట్టం దేసేసి, ఏవం యావ సత్తమదివసా తాదిసో ఏవ ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దకపాఠ-అట్ఠకథాయ

తిరోకుట్టసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.