౮. నిధికణ్డసుత్తవణ్ణనా

నిక్ఖేపకారణం

ఇదాని యదిదం తిరోకుట్టానన్తరం ‘‘నిధిం నిధేతి పురిసో’’తిఆదినా నిధికణ్డం నిక్ఖిత్తం, తస్స –

‘‘భాసిత్వా నిధికణ్డస్స, ఇధ నిక్ఖేపకారణం;

అట్ఠుప్పత్తిఞ్చ దీపేత్వా, కరిస్సామత్థవణ్ణనం’’.

తత్థ ఇధ నిక్ఖేపకారణం తావస్స ఏవం వేదితబ్బం. ఇదఞ్హి నిధికణ్డం భగవతా ఇమినా అనుక్కమేన అవుత్తమ్పి యస్మా అనుమోదనవసేన వుత్తస్స తిరోకుట్టస్స మిథునభూతం, తస్మా ఇధ నిక్ఖిత్తం. తిరోకుట్టేన వా పుఞ్ఞవిరహితానం విపత్తిం దస్సేత్వా ఇమినా కతపుఞ్ఞానం సమ్పత్తిదస్సనత్థమ్పి ఇదం ఇధ నిక్ఖిత్తన్తి వేదితబ్బం. ఇదమస్స ఇధ నిక్ఖేపకారణం.

సుత్తట్ఠుప్పత్తి

అట్ఠుప్పత్తి పనస్స – సావత్థియం కిర అఞ్ఞతరో కుటుమ్బికో అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో. సో చ సద్ధో హోతి పసన్నో, విగతమలమచ్ఛేరేన చేతసా అగారం అజ్ఝావసతి. సో ఏకస్మిం దివసే బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం దేతి. తేన చ సమయేన రాజా ధనత్థికో హోతి, సో తస్స సన్తికే పురిసం పేసేసి ‘‘గచ్ఛ, భణే, ఇత్థన్నామం కుటుమ్బికం ఆనేహీ’’తి. సో గన్త్వా తం కుటుమ్బికం ఆహ ‘‘రాజా తం గహపతి ఆమన్తేతీ’’తి. కుటుమ్బికో సద్ధాదిగుణసమన్నాగతేన చేతసా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరివిసన్తో ఆహ ‘‘గచ్ఛ, భో పురిస, పచ్ఛా ఆగమిస్సామి, ఇదాని తావమ్హి నిధిం నిధేన్తో ఠితో’’తి. అథ భగవా భుత్తావీ పవారితో తమేవ పుఞ్ఞసమ్పదం పరమత్థతో నిధీతి దస్సేతుం తస్స కుటుమ్బికస్స అనుమోదనత్థం ‘‘నిధిం నిధేతి పురిసో’’తి ఇమా గాథాయో అభాసి. అయమస్స అట్ఠుప్పత్తి.

ఏవమస్స –

‘‘భాసిత్వా నిధికణ్డస్స, ఇధ నిక్ఖేపకారణం;

అట్ఠుప్పత్తిఞ్చ దీపేత్వా, కరిస్సామత్థవణ్ణనం’’.

పఠమగాథావణ్ణనా

౧. తత్థ నిధిం నిధేతి పురిసోతి నిధీయతీతి నిధి, ఠపీయతి రక్ఖీయతి గోపీయతీతి అత్థో. సో చతుబ్బిధో థావరో, జఙ్గమో, అఙ్గసమో, అనుగామికోతి. తత్థ థావరో నామ భూమిగతం వా వేహాసట్ఠం వా హిరఞ్ఞం వా సువణ్ణం వా ఖేత్తం వా వత్థు వా, యం వా పనఞ్ఞమ్పి ఏవరూపం ఇరియాపథవిరహితం, అయం థావరో నిధి. జఙ్గమో నామ దాసిదాసం హత్థిగవస్సవళవం అజేళకం కుక్కుటసూకరం యం వా పనఞ్ఞమ్పి ఏవరూపం ఇరియాపథపటిసంయుత్తం. అయం జఙ్గమో నిధి అఙ్గసమో నామ కమ్మాయతనం, సిప్పాయతనం, విజ్జాట్ఠానం, బాహుసచ్చం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి ఏవరూపం సిక్ఖిత్వా గహితం అఙ్గపచ్చఙ్గమివ అత్తభావప్పటిబద్ధం, అయం అఙ్గసమో నిధి. అనుగామికో నామ దానమయం పుఞ్ఞం సీలమయం భావనామయం ధమ్మస్సవనమయం ధమ్మదేసనామయం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి ఏవరూపం పుఞ్ఞం తత్థ తత్థ అనుగన్త్వా వియ ఇట్ఠఫలమనుప్పదేతి, అయం అనుగామికో నిధి. ఇమస్మిం పన ఠానే థావరో అధిప్పేతో.

నిధేతీతి ఠపేతి పటిసామేతి గోపేతి. పురిసోతి మనుస్సో. కామఞ్చ పురిసోపి ఇత్థీపి పణ్డకోపి నిధిం నిధేతి, ఇధ పన పురిససీసేన దేసనా కతా, అత్థతో పన తేసమ్పి ఇధ సమోధానం దట్ఠబ్బం. గమ్భీరే ఓదకన్తికేతి ఓగాహేతబ్బట్ఠేన గమ్భీరం, ఉదకస్స అన్తికభావేన ఓదకన్తికం. అత్థి గమ్భీరం న ఓదకన్తికం జఙ్గలే భూమిభాగే సతికపోరిసో ఆవాటో వియ, అత్థి ఓదకన్తికం న గమ్భీరం నిన్నే పల్లలే ఏకద్వివిదత్థికో ఆవాటో వియ, అత్థి గమ్భీరఞ్చేవ ఓదకన్తికఞ్చ జఙ్గలే భూమిభాగే యావ ఇదాని ఉదకం ఆగమిస్సతీతి, తావ ఖతో ఆవాటో వియ. తం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం ‘‘గమ్భీరే ఓదకన్తికే’’తి. అత్థే కిచ్చే సముప్పన్నేతి అత్థా అనపేతన్తి అత్థం, అత్థావహం హితావహన్తి వుత్తం హోతి. కాతబ్బన్తి కిచ్చం, కిఞ్చిదేవ కరణీయన్తి వుత్తం హోతి. ఉప్పన్నం ఏవ సముప్పన్నం, కత్తబ్బభావేన ఉపట్ఠితన్తి వుత్తం హోతి. తస్మిం అత్థే కిచ్చే సముప్పన్నే. అత్థాయ మే భవిస్సతీతి నిధానప్పయోజననిదస్సనమేతం. ఏతదత్థఞ్హి సో నిధేతి ‘‘అత్థావహే కిస్మిఞ్చిదేవ కరణీయే సముప్పన్నే అత్థాయ మే భవిస్సతి, తస్స మే కిచ్చస్స నిప్ఫత్తియా భవిస్సతీ’’తి. కిచ్చనిప్ఫత్తియేవ హి తస్స కిచ్చే సముప్పన్నే అత్థోతి వేదితబ్బో.

దుతియగాథావణ్ణనా

ఏవం నిధానప్పయోజనం దస్సేన్తో అత్థాధిగమాధిప్పాయం దస్సేత్వా ఇదాని అనత్థాపగమాధిప్పాయం దస్సేతుమాహ –

౨. ‘‘రాజతో వా దురుత్తస్స, చోరతో పీళితస్స వా.

ఇణస్స వా పమోక్ఖాయ, దుబ్భిక్ఖే ఆపదాసు వా’’తి.

తస్సత్థో ‘‘అత్థాయ మే భవిస్సతీ’’తి చ ‘‘ఇణస్స వా పమోక్ఖాయా’’తి చ ఏత్థ వుత్తేహి ద్వీహి భవిస్సతిపమోక్ఖాయ-పదేహి సద్ధిం యథాసమ్భవం యోజేత్వా వేదితబ్బో.

తత్థాయం యోజనా – న కేవలం అత్థాయ మే భవిస్సతీతి ఏవ పురిసో నిధిం నిధేతి, కిన్తు ‘‘అయం చోరో’’తి వా ‘‘పారదారికో’’తి వా ‘‘సుఙ్కఘాతకో’’తి వా ఏవమాదినా నయేన పచ్చత్థికేహి పచ్చామిత్తేహి దురుత్తస్స మే సతో రాజతో వా పమోక్ఖాయ భవిస్సతి, సన్ధిచ్ఛేదాదీహి ధనహరణేన వా, ‘‘ఏత్తకం హిరఞ్ఞసువణ్ణం దేహీ’’తి జీవగ్గాహేన వా చోరేహి మే పీళితస్స సతో చోరతో వా పమోక్ఖాయ భవిస్సతి. సన్తి మే ఇణాయికా, తే మం ‘‘ఇణం దేహీ’’తి చోదేస్సన్తి, తేహి మే చోదియమానస్స ఇణస్స వా పమోక్ఖాయ భవిస్సతి. హోతి సో సమయో, యం దుబ్భిక్ఖం హోతి దుస్సస్సం దుల్లభపిణ్డం, తత్థ న సుకరం అప్పధనేన యాపేతుం, తథావిధే ఆగతే దుబ్భిక్ఖే వా మే భవిస్సతి. యథారూపా ఆపదా ఉప్పజ్జన్తి అగ్గితో వా ఉదకతో వా అప్పియదాయాదతో వా, తథారూపాసు వా ఉప్పన్నాసు ఆపదాసు మే భవిస్సతీతిపి పురిసో నిధిం నిధేతీతి.

ఏవం అత్థాధిగమాధిప్పాయం అనత్థాపగమాధిప్పాయఞ్చాతి ద్వీహి గాథాహి దువిధం నిధానప్పయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని తమేవ దువిధం పయోజనం నిగమేన్తో ఆహ –

‘‘ఏతదత్థాయ లోకస్మిం, నిధి నామ నిధీయతీ’’తి.

తస్సత్థో – య్వాయం ‘‘అత్థాయ మే భవిస్సతీ’’తి చ ‘‘రాజతో వా దురుత్తస్సా’’తి ఏవమాదీహి చ అత్థాధిగమో అనత్థాపగమో చ దస్సితో. ఏతదత్థాయ ఏతేసం నిప్ఫాదనత్థాయ ఇమస్మిం ఓకాసలోకే యో కోచి హిరఞ్ఞసువణ్ణాదిభేదో నిధి నామ నిధీయతి ఠపీయతి పటిసామీయతీతి.

తతియగాథావణ్ణనా

ఇదాని యస్మా ఏవం నిహితోపి సో నిధి పుఞ్ఞవతంయేవ అధిప్పేతత్థసాధకో హోతి, న అఞ్ఞేసం, తస్మా తమత్థం దీపేన్తో ఆహ –

౩. ‘‘తావస్సునిహితో సన్తో, గమ్భీరే ఓదకన్తికే.

న సబ్బో సబ్బదా ఏవ, తస్స తం ఉపకప్పతీ’’తి.

తస్సత్థో – సో నిధి తావ సునిహితో సన్తో, తావ సుట్ఠు నిఖణిత్వా ఠపితో సమానోతి వుత్తం హోతి. కీవ సుట్ఠూతి? గమ్భీరే ఓదకన్తికే, యావ గమ్భీరే ఓదకన్తికే నిహితోతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి, తావ సుట్ఠూతి వుత్తం హోతి. న సబ్బో సబ్బదా ఏవ, తస్స తం ఉపకప్పతీతి యేన పురిసేన నిహితో, తస్స సబ్బోపి సబ్బకాలం న ఉపకప్పతి న సమ్పజ్జతి, యథావుత్తకిచ్చకరణసమత్థో న హోతీతి వుత్తం హోతి. కిన్తు కోచిదేవ కదాచిదేవ ఉపకప్పతి, నేవ వా ఉపకప్పతీతి. ఏత్థ చ న్తి పదపూరణమత్తే నిపాతో దట్ఠబ్బో ‘‘యథా తం అప్పమత్తస్స ఆతాపినో’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౨.౧౮-౧౯; ౩.౧౫౪) వియ. లిఙ్గభేదం వా కత్వా ‘‘సో’’తి వత్తబ్బే ‘‘త’’న్తి వుత్తం. ఏవం హి వుచ్చమానే సో అత్థో సుఖం బుజ్ఝతీతి.

చతుత్థపఞ్చమగాథావణ్ణనా

ఏవం ‘‘న సబ్బో సబ్బదా ఏవ, తస్స తం ఉపకప్పతీ’’తి వత్వా ఇదాని యేహి కారణేహి న ఉపకప్పతి, తాని దస్సేన్తో ఆహ –

౪. ‘‘నిధి వా ఠానా చవతి, సఞ్ఞా వాస్స విముయ్హతి.

నాగా వా అపనామేన్తి, యస్మా వాపి హరన్తి నం.

౫. ‘‘అప్పియా వాపి దాయాదా, ఉద్ధరన్తి అపస్సతో’’తి.

తస్సత్థో – యస్మిం ఠానే సునిహితో హోతి నిధి, సో వా నిధి తమ్హా ఠానా చవతి అపేతి విగచ్ఛతి, అచేతనోపి సమానో పుఞ్ఞక్ఖయవసేన అఞ్ఞం ఠానం గచ్ఛతి. సఞ్ఞా వా అస్స విముయ్హతి, యస్మిం ఠానే నిహితో నిధి, తం న జానాతి, అస్స పుఞ్ఞక్ఖయచోదితా నాగా వా తం నిధిం అపనామేన్తి అఞ్ఞం ఠానం గమేన్తి. యక్ఖా వాపి హరన్తి యేనిచ్ఛకం ఆదాయ గచ్ఛన్తి. అపస్సతో వా అస్స అప్పియా వా దాయాదా భూమిం ఖణిత్వా తం నిధిం ఉద్ధరన్తి. ఏవమస్స ఏతేహి ఠానా చవనాదీహి కారణేహి సో నిధి న ఉపకప్పతీతి.

ఏవం ఠానా చవనాదీని లోకసమ్మతాని అనుపకప్పనకారణాని వత్వా ఇదాని యం తం ఏతేసమ్పి కారణానం మూలభూతం ఏకఞ్ఞేవ పుఞ్ఞక్ఖయసఞ్ఞితం కారణం, తం దస్సేన్తో ఆహ –

‘‘యదా పుఞ్ఞక్ఖయో హోతి, సబ్బమేతం వినస్సతీ’’తి.

తస్సత్థో – యస్మిం సమయే భోగసమ్పత్తినిప్ఫాదకస్స పుఞ్ఞస్స ఖయో హోతి, భోగపారిజుఞ్ఞసంవత్తనికమపుఞ్ఞమోకాసం కత్వా ఠితం హోతి, అథ యం నిధిం నిధేన్తేన నిహితం హిరఞ్ఞసువణ్ణాదిధనజాతం, సబ్బమేతం వినస్సతీతి.

ఛట్ఠగాథావణ్ణనా

ఏవం భగవా తేన తేన అధిప్పాయేన నిహితమ్పి యథాధిప్పాయం అనుపకప్పన్తం నానప్పకారేహి నస్సనధమ్మం లోకసమ్మతం నిధిం వత్వా ఇదాని యం పుఞ్ఞసమ్పదం పరమత్థతో నిధీతి దస్సేతుం తస్స కుటుమ్బికస్స అనుమోదనత్థమిదం నిధికణ్డమారద్ధం, తం దస్సేన్తో ఆహ –

౬. ‘‘యస్స దానేన సీలేన, సంయమేన దమేన చ.

నిధీ సునిహితో హోతి, ఇత్థియా పురిసస్స వా’’తి.

తత్థ దానన్తి ‘‘దానఞ్చ ధమ్మచరియా చా’’తి ఏత్థ వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బం. సీలన్తి కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో. పఞ్చఙ్గదసఙ్గపాతిమోక్ఖసంవరాది వా సబ్బమ్పి సీలం ఇధ సీలన్తి అధిప్పేతం. సంయమోతి సంయమనం సంయమో, చేతసో నానారమ్మణగతినివారణన్తి వుత్తం హోతి, సమాధిస్సేతం అధివచనం. యేన సంయమేన సమన్నాగతో ‘‘హత్థసంయతో, పాదసంయతో, వాచాసంయతో, సంయతుత్తమో’’తి ఏత్థ సంయతుత్తమోతి వుత్తో. అపరే ఆహు ‘‘సంయమనం సంయమో, సంవరణన్తి వుత్తం హోతి, ఇన్ద్రియసంవరస్సేతం అధివచన’’న్తి. దమోతి దమనం, కిలేసూపసమనన్తి వుత్తం హోతి, పఞ్ఞాయేతం అధివచనం. పఞ్ఞా హి కత్థచి పఞ్ఞాత్వేవ వుచ్చతి ‘‘సుస్సూసా లభతే పఞ్ఞ’’న్తి ఏవమాదీసు (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౮౮). కత్థచి ధమ్మోతి ‘‘సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో’’తి ఏవమాదీసు. కత్థచి దమోతి ‘‘యది సచ్చా దమా చాగా, ఖన్త్యా భియ్యో న విజ్జతీ’’తిఆదీసు.

ఏవం దానాదీని ఞత్వా ఇదాని ఏవం ఇమిస్సా గాథాయ సమ్పిణ్డేత్వా అత్థో వేదితబ్బో – యస్స ఇత్థియా వా పురిసస్స వా దానేన సీలేన సంయమేన దమేన చాతి ఇమేహి చతూహి ధమ్మేహి యథా హిరఞ్ఞేన సువణ్ణేన ముత్తాయ మణినా వా ధనమయో నిధి తేసం సువణ్ణాదీనం ఏకత్థ పక్ఖిపనేన నిధీయతి, ఏవం పుఞ్ఞమయో నిధి తేసం దానాదీనం ఏకచిత్తసన్తానే చేతియాదిమ్హి వా వత్థుమ్హి సుట్ఠు కరణేన సునిహితో హోతీతి.

సత్తమగాథావణ్ణనా

ఏవం భగవా ‘‘యస్స దానేనా’’తి ఇమాయ గాథాయ పుఞ్ఞసమ్పదాయ పరమత్థతో నిధిభావం దస్సేత్వా ఇదాని యత్థ నిహితో, సో నిధి సునిహితో హోతి, తం వత్థుం దస్సేన్తో ఆహ –

౭. ‘‘చేతియమ్హి చ సఙ్ఘే వా, పుగ్గలే అతిథీసు వా.

మాతరి పితరి చాపి, అథో జేట్ఠమ్హి భాతరీ’’తి.

తత్థ చయితబ్బన్తి చేతియం, పూజేతబ్బన్తి వుత్తం హోతి, చితత్తా వా చేతియం. తం పనేతం చేతియం తివిధం హోతి పరిభోగచేతియం, ఉద్దిస్సకచేతియం, ధాతుకచేతియన్తి. తత్థ బోధిరుక్ఖో పరిభోగచేతియం, బుద్ధపటిమా ఉద్దిస్సకచేతియం, ధాతుగబ్భథూపా సధాతుకా ధాతుకచేతియం. సఙ్ఘోతి బుద్ధప్పముఖాదీసు యో కోచి. పుగ్గలోతి గహట్ఠపబ్బజితేసు యో కోచి. నత్థి అస్స తిథి, యమ్హి వా తమ్హి దివసే ఆగచ్ఛతీతి అతిథి. తఙ్ఖణే ఆగతపాహునకస్సేతం అధివచనం. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఏవం చేతియాదీని ఞత్వా ఇదాని ఏవం ఇమిస్సా గాథాయ సమ్పిణ్డేత్వా అత్థో వేదితబ్బో – యో సో నిధి ‘‘సునిహితో హోతీ’’తి వుత్తో, సో ఇమేసు వత్థూసు సునిహితో హోతి. కస్మా? దీఘరత్తం ఇట్ఠఫలానుప్పదానసమత్థతాయ. తథా హి అప్పకమ్పి చేతియమ్హి దత్వా దీఘరత్తం ఇట్ఠఫలలాభినో హోన్తి. యథాహ –

‘‘ఏకపుప్ఫం యజిత్వాన, అసీతికప్పకోటియో;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, పుప్ఫదానస్సిదం ఫల’’న్తి చ.

‘‘మత్తాసుఖపరిచ్చాగా, పస్సే చే విపులం సుఖ’’న్తి చ. (ధ. ప. ౨౯౦);

ఏవం దక్ఖిణావిసుద్ధివేలామసుత్తాదీసు వుత్తనయేన సఙ్ఘాదివత్థూసుపి దానఫలవిభాగో వేదితబ్బో. యథా చ చేతియాదీసు దానస్స పవత్తి ఫలవిభూతి చ దస్సితా, ఏవం యథాయోగం సబ్బత్థ తం తం ఆరభిత్వా చారిత్తవారిత్తవసేన సీలస్స, బుద్ధానుస్సతివసేన సంయమస్స, తబ్బత్థుకవిపస్సనామనసికారపచ్చవేక్ఖణవసేన దమస్స చ పవత్తి తస్స తస్స ఫలవిభూతి చ వేదితబ్బా.

అట్ఠమగాథావణ్ణనా

ఏవం భగవా దానాదీహి నిధీయమానస్స పుఞ్ఞమయనిధినో చేతియాదిభేదం వత్థుం దస్సేత్వా ఇదాని ఏతేసు వత్థూసు సునిహితస్స తస్స నిధినో గమ్భీరే ఓదకన్తికే నిహితనిధితో విసేసం దస్సేన్తో ఆహ –

౮. ‘‘ఏసో నిధి సునిహితో, అజేయ్యో అనుగామికో.

పహాయ గమనీయేసు, ఏతం ఆదాయ గచ్ఛతీ’’తి.

తత్థ పుబ్బపదేన తం దానాదీహి సునిహితనిధిం నిద్దిసతి ‘‘ఏసో నిధి సునిహితో’’తి. అజేయ్యోతి పరేహి జేత్వా గహేతుం న సక్కా, అచ్చేయ్యోతిపి పాఠో, తస్స అచ్చితబ్బో అచ్చనారహో హితసుఖత్థికేన ఉపచితబ్బోతి అత్థో. ఏతస్మిఞ్చ పాఠే ఏసో నిధి అచ్చేయ్యోతి సమ్బన్ధిత్వా పున ‘‘కస్మా’’తి అనుయోగం దస్సేత్వా ‘‘యస్మా సునిహితో అనుగామికో’’తి సమ్బన్ధితబ్బం. ఇతరథా హి సునిహితస్స అచ్చేయ్యత్తం వుత్తం భవేయ్య, న చ సునిహితో అచ్చనీయో. అచ్చితో ఏవ హి సోతి. అనుగచ్ఛతీతి అనుగామికో, పరలోకం గచ్ఛన్తమ్పి తత్థ తత్థ ఫలదానేన న విజహతీతి అత్థో.

పహాయ గమనీయేసు ఏతం ఆదాయ గచ్ఛతీతి మరణకాలే పచ్చుపట్ఠితే సబ్బభోగేసు పహాయ గమనీయేసు ఏతం నిధిం ఆదాయ పరలోకం గచ్ఛతీతి అయం కిర ఏతస్స అత్థో. సో పన న యుజ్జతి. కస్మా? భోగానం అగమనీయతో. పహాతబ్బా ఏవ హి తే తే భోగా, న గమనీయా, గమనీయా పన తే తే గతివిసేసా. యతో యది ఏస అత్థో సియా, పహాయ భోగే గమనీయేసు గతివిసేసేసు ఇతి వదేయ్య. తస్మా ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో – ‘‘నిధి వా ఠానా చవతీ’’తి ఏవమాదినా పకారేన పహాయ మచ్చం భోగేసు గచ్ఛన్తేసు ఏతం ఆదాయ గచ్ఛతీతి. ఏసో హి అనుగామికత్తా తం నప్పజహతీతి.

తత్థ సియా ‘‘గమనీయేసూతి ఏత్థ గన్తబ్బేసూతి అత్థో, న గచ్ఛన్తేసూ’’తి. తం న ఏకంసతో గహేతబ్బం. యథా హి ‘‘అరియా నియ్యానికా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౪౧) ఏత్థ నియ్యన్తాతి అత్థో, న నియ్యాతబ్బాతి, ఏవమిధాపి గచ్ఛన్తేసూతి అత్థో, న గన్తబ్బేసూతి.

అథ వా యస్మా ఏస మరణకాలే కస్సచి దాతుకామో భోగే ఆమసితుమ్పి న లభతి, తస్మా తేన తే భోగా పుబ్బం కాయేన పహాతబ్బా, పచ్ఛా విహతాసేన చేతసా గన్తబ్బా, అతిక్కమితబ్బాతి వుత్తం హోతి. తస్మా పుబ్బం కాయేన పహాయ పచ్ఛా చేతసా గమనీయేసు భోగేసూతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. పురిమస్మిం అత్థే నిద్ధారణే భుమ్మవచనం, పహాయ గమనీయేసు భోగేసు ఏకమేవేతం పుఞ్ఞనిధివిభవం తతో నీహరిత్వా ఆదాయ గచ్ఛతీతి. పచ్ఛిమే అత్థే భావేనభావలక్ఖణే భుమ్మవచనం. భోగానఞ్హి గమనీయభావేన ఏతస్స నిధిస్స ఆదాయ గమనీయభావో లక్ఖీయతీతి.

నవమగాథావణ్ణనా

ఏవం భగవా ఇమస్స పుఞ్ఞనిధినో గమ్భీరే ఓదకన్తికే నిహితనిధితో విసేసం దస్సేత్వా పున అత్తనో భణ్డగుణసంవణ్ణనేన కయజనస్స ఉస్సాహం జనేన్తో ఉళారభణ్డవాణిజో వియ అత్తనా దేసితపుఞ్ఞనిధిగుణసంవణ్ణనేన తస్మిం పుఞ్ఞనిధిమ్హి దేవమనుస్సానం ఉస్సాహం జనేన్తో ఆహ –

౯. ‘‘అసాధారణమఞ్ఞేసం, అచోరాహరణో నిధి.

కయిరాథ ధీరో పుఞ్ఞాని, యో నిధి అనుగామికో’’తి.

తత్థ అసాధారణమఞ్ఞేసన్తి అసాధారణో అఞ్ఞేసం, మకారో పదసన్ధికరో ‘‘అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా’’తిఆదీసు వియ. న చోరేహి ఆహరణో అచోరాహరణో, చోరేహి ఆదాతబ్బో న హోతీతి అత్థో. నిధాతబ్బోతి నిధి. ఏవం ద్వీహి పదేహి పుఞ్ఞనిధిగుణం సంవణ్ణేత్వా తతో ద్వీహి తత్థ ఉస్సాహం జనేతి ‘‘కయిరాథ ధీరో పుఞ్ఞాని, యో నిధి అనుగామికో’’తి. తస్సత్థో – యస్మా పుఞ్ఞాని నామ అసాధారణో అఞ్ఞేసం, అచోరాహరణో చ నిధి హోతి. న కేవలఞ్చ అసాధారణో అచోరాహరణో చ నిధి, అథ ఖో పన ‘‘ఏసో నిధి సునిహితో, అజేయ్యో అనుగామికో’’తి ఏత్థ వుత్తో యో నిధి అనుగామికో. సో చ యస్మా పుఞ్ఞానియేవ, తస్మా కయిరాథ కరేయ్య ధీరో బుద్ధిసమ్పన్నో ధితిసమ్పన్నో చ పుగ్గలో పుఞ్ఞానీతి.

దసమగాథావణ్ణనా

ఏవం భగవా గుణసంవణ్ణనేన పుఞ్ఞనిధిమ్హి దేవమనుస్సానం ఉస్సాహం జనేత్వా ఇదాని యే ఉస్సహిత్వా పుఞ్ఞనిధికిరియాయ సమ్పాదేన్తి, తేసం సో యం ఫలం దేతి, తం సఙ్ఖేపతో దస్సేన్తో ఆహ –

౧౦. ‘‘ఏస దేవమనుస్సానం, సబ్బకామదదో నిధీ’’తి.

ఇదాని యస్మా పత్థనాయ పటిబన్ధితస్స సబ్బకామదదత్తం, న వినా పత్థనం హోతి. యథాహ –

‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే గహపతయో ధమ్మచారీ సమచారీ ‘అహో వతాహం కాయస్స భేదా పరం మరణా ఖత్తియమహాసాలానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య’న్తి, ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి యం సో కాయస్స భేదా పరం మరణా ఖత్తియమహాసాలానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో ధమ్మచారీ సమచారీ’’ (మ. ని. ౧.౪౪౨).

ఏవం ‘‘అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో ధమ్మచారీ సమచారీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౪౨).

తథా చాహ –

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సద్ధాయ సమన్నాగతో హోతి, సీలేన, సుతేన, చాగేన, పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో హోతి, తస్స ఏవం హోతి ‘అహో వతాహం కాయస్స భేదా పరం మరణా ఖత్తియమహాసాలానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య’న్తి. సో తం చిత్తం పదహతి, తం చిత్తం అధిట్ఠాతి, తం చిత్తం భావేతి. తస్స తే సఙ్ఖారా చ విహారా చ ఏవం భావితా ఏవం బహులీకతా తత్రూపపత్తియా సంవత్తన్తీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౬౧) ఏవమాది.

తస్మా తం తథా తథా ఆకఙ్ఖపరియాయం చిత్తపదహనాధిట్ఠానభావనాపరిక్ఖారం పత్థనం తస్స సబ్బకామదదత్తే హేతుం దస్సేన్తో ఆహ –

‘‘యం యదేవాభిపత్థేన్తి, సబ్బమేతేన లబ్భతీ’’తి.

ఏకాదసమగాథావణ్ణనా

౧౧. ఇదాని యం తం సబ్బం ఏతేన లబ్భతి, తం ఓధిసో ఓధిసో దస్సేన్తో ‘‘సువణ్ణతా సుసరతా’’తి ఏవమాదిగాథాయో ఆహ.

తత్థ పఠమగాథాయ తావ సువణ్ణతా నామ సున్దరచ్ఛవివణ్ణతా కఞ్చనసన్నిభత్తచతా, సాపి ఏతేన పుఞ్ఞనిధినా లబ్భతి. యథాహ –

‘‘యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో పురిమం జాతిం…పే… పుబ్బే మనుస్సభూతో సమానో అక్కోధనో అహోసి అనుపాయాసబహులో, బహుమ్పి వుత్తో సమానో నాభిసజ్జి న కుప్పి న బ్యాపజ్జి న పతిత్థీయి, న కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాత్వాకాసి, దాతా చ అహోసి సుఖుమానం ముదుకానం అత్థరణానం పావురణానం ఖోమసుఖుమానం కప్పాసిక…పే… కోసేయ్య…పే… కమ్బలసుఖుమానం. సో తస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా…పే… ఇత్థత్తం ఆగతో సమానో ఇమం మహాపురిసలక్ఖణం పటిలభతి. సువణ్ణవణ్ణో హోతి కఞ్చనసన్నిభత్తచో’’తి (దీ. ని. ౩.౨౧౮).

సుసరతా నామ బ్రహ్మస్సరతా కరవీకభాణితా, సాపి ఏతేన లబ్భతి. యథాహ –

‘‘యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో పురిమం జాతిం…పే… ఫరుసం వాచం పహాయ ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో అహోసి, యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా…పే… తథారూపిం వాచం భాసితా అహోసి. సో తస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా…పే… ఇత్థత్తం ఆగతో సమానో ఇమాని ద్వే మహాపురిసలక్ఖణాని పటిలభతి. పహుతజివ్హో చ హోతి బ్రహ్మస్సరో చ కరవీకభాణీ’’తి (దీ. ని. ౩.౨౩౬).

సుసణ్ఠానాతి సుట్ఠు సణ్ఠానతా, సమచితవట్టితయుత్తట్ఠానేసు అఙ్గపచ్చఙ్గానం సమచితవట్టితభావేన సన్నివేసోతి వుత్తం హోతి. సాపి ఏతేన లబ్భతి. యథాహ –

‘‘యమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతో పురిమం జాతిం…పే… పుబ్బే మనుస్సభూతో సమానో బహుజనస్స అత్థకామో అహోసి హితకామో ఫాసుకామో యోగక్ఖేమకామో ‘కిన్తి మే సద్ధాయ వడ్ఢేయ్యుం, సీలేన సుతేన చాగేన పఞ్ఞాయ ధనధఞ్ఞేన ఖేత్తవత్థునా ద్విపదచతుప్పదేహి పుత్తదారేహి దాసకమ్మకరపోరిసేహి ఞాతీహి మిత్తేహి బన్ధవేహి వడ్ఢేయ్యు’న్తి, సో తస్స కమ్మస్స…పే… సమానో ఇమాని తీణి మహాపురిసలక్ఖణాని పటిలభతి, సీహపుబ్బడ్ఢకాయో చ హోతి చితన్తరంసో చ సమవట్టక్ఖన్ధో చా’’తి (దీ. ని. ౩.౨౨౪) ఏవమాది.

ఇమినా నయేన ఇతో పరేసమ్పి ఇమినా పుఞ్ఞనిధినా పటిలాభసాధకాని సుత్తపదాని తతో తతో ఆనేత్వా వత్తబ్బాని. అతివిత్థారభయేన తు సంఖిత్తం, ఇదాని అవసేసపదానం వణ్ణనం కరిస్సామి.

సురూపతాతి ఏత్థ సకలసరీరం రూపన్తి వేదితబ్బం ‘‘ఆకాసో పరివారితో రూపంత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦౬) వియ, తస్స రూపస్స సున్దరతా సురూపతా నాతిదీఘతా నాతిరస్సతా నాతికిసతా నాతిథూలతా నాతికాళతా నచ్చోదాతతాతి వుత్తం హోతి. ఆధిపచ్చన్తి అధిపతిభావో, ఖత్తియమహాసాలాదిభావేన సామికభావోతి అత్థో. పరివారోతి అగారికానం సజనపరిజనసమ్పత్తి, అనగారికానం పరిససమ్పత్తి, ఆధిపచ్చఞ్చ పరివారో చ ఆధిపచ్చపరివారో. ఏత్థ చ సువణ్ణతాదీహి సరీరసమ్పత్తి, ఆధిపచ్చేన భోగసమ్పత్తి, పరివారేన సజనపరిజనసమ్పత్తి వుత్తాతి వేదితబ్బా. సబ్బమేతేన లబ్భతీతి యం తం ‘‘యం యదేవాభిపత్థేన్తి, సబ్బమేతేన లబ్భతీ’’తి వుత్తం, తత్థ ఇదమ్పి తావ పఠమం ఓధిసో వుత్తసువణ్ణతాది సబ్బమేతేన లబ్భతీతి వేదితబ్బన్తి దస్సేతి.

ద్వాదసమగాథావణ్ణనా

౧౨. ఏవమిమాయ గాథాయ పుఞ్ఞానుభావేన లభితబ్బం రజ్జసమ్పత్తితో ఓరం దేవమనుస్ససమ్పత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని తదుభయరజ్జసమ్పత్తిం దస్సేన్తో ‘‘పదేసరజ్జ’’న్తి ఇమం గాథమాహ.

తత్థ పదేసరజ్జన్తి ఏకదీపమ్పి సకలం అపాపుణిత్వా పథవియా ఏకమేకస్మిం పదేసే రజ్జం. ఇస్సరభావో ఇస్సరియం, ఇమినా దీపచక్కవత్తిరజ్జం దస్సేతి. చక్కవత్తిసుఖం పియన్తి ఇట్ఠం కన్తం మనాపం చక్కవత్తిసుఖం. ఇమినా చాతురన్తచక్కవత్తిరజ్జం దస్సేతి. దేవేసు రజ్జం దేవరజ్జం, ఏతేన మన్ధాతాదీనమ్పి మనుస్సానం దేవరజ్జం దస్సితం హోతి. అపి దిబ్బేసూతి ఇమినా యే తే దివి భవత్తా ‘‘దిబ్బా’’తి వుచ్చన్తి, తేసు దిబ్బేసు కాయేసు ఉప్పన్నానమ్పి దేవరజ్జం దస్సేతి. సబ్బమేతేన లబ్భతీతి యం తం ‘‘యం యదేవాభిపత్థేన్తి, సబ్బమేతేన లబ్భతీ’’తి వుత్తం, తత్థ ఇదమ్పి దుతియం ఓధిసో పదేసరజ్జాది సబ్బమేతేన లబ్భతీతి వేదితబ్బన్తి దస్సేతి.

తేరసమగాథావణ్ణనా

౧౩. ఏవమిమాయ గాథాయ పుఞ్ఞానుభావేన లభితబ్బం దేవమనుస్సరజ్జసమ్పత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని ద్వీహి గాథాహి వుత్తం సమ్పత్తిం సమాసతో పురక్ఖత్వా నిబ్బానసమ్పత్తిం దస్సేన్తో ‘‘మానుస్సికా చ సమ్పత్తీ’’తి ఇమం గాథమాహ.

తస్సాయం పదవణ్ణనా – మనుస్సానం అయన్తి మానుస్సీ, మానుస్సీ ఏవ మానుస్సికా. సమ్పజ్జనం సమ్పత్తి. దేవానం లోకో దేవలోకో. తస్మిం దేవలోకే. యాతి అనవసేసపరియాదానం, రమన్తి ఏతాయ అజ్ఝత్తం ఉప్పన్నాయ బహిద్ధా వా ఉపకరణభూతాయాతి రతి, సుఖస్స సుఖవత్థునో చేతం అధివచనం. యాతి అనియతవచనం చసద్దో పుబ్బసమ్పత్తియా సహ సమ్పిణ్డనత్థో. నిబ్బానంయేవ నిబ్బానసమ్పత్తి.

అయం పన అత్థవణ్ణనా – యా ఏసా ‘‘సువణ్ణతా’’తిఆదీహి పదేహి మానుస్సికా చ సమ్పత్తి దేవలోకే చ యా రతి వుత్తా, సా చ సబ్బా, యా చాయమపరా సద్ధానుసారిభావాదివసేన పత్తబ్బా నిబ్బానసమ్పత్తి, సా చాతి ఇదం తతియమ్పి ఓధిసో సబ్బమేతేన లబ్భతీతి.

అథ వా యా పుబ్బే సువణ్ణతాదీహి అవుత్తా ‘‘సూరా సతిమన్తో ఇధ బ్రహ్మచరియవాసో’’తి ఏవమాదినా (అ. ని. ౯.౨౧) నయేన నిద్దిట్ఠా పఞ్ఞావేయ్యత్తియాదిభేదా చ మానుస్సికా సమ్పత్తి, అపరా దేవలోకే చ యా ఝానాదిరతి, యా చ యథావుత్తప్పకారా నిబ్బానసమ్పత్తి చాతి ఇదమ్పి తతియం ఓధిసో సబ్బమేతేన లబ్భతీతి. ఏవమ్పేత్థ అత్థవణ్ణనా వేదితబ్బా.

చుద్దసమగాథావణ్ణనా

౧౪. ఏవమిమాయ గాథాయ పుఞ్ఞానుభావేన లభితబ్బం సద్ధానుసారీభావాదివసేన పత్తబ్బం నిబ్బానసమ్పత్తిమ్పి దస్సేత్వా ఇదాని తేవిజ్జఉభతోభాగవిముత్తభావవసేనపి పత్తబ్బం తమేవ తస్స ఉపాయఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘మిత్తసమ్పదమాగమ్మా’’తి ఇమం గాథమాహ.

తస్సాయం పదవణ్ణనా – సమ్పజ్జతి ఏతాయ గుణవిభూతిం పాపుణాతీతి సమ్పదా, మిత్తో ఏవ సమ్పదా మిత్తసమ్పదా, తం మిత్తసమ్పదం. ఆగమ్మాతి నిస్సాయ. యోనిసోతి ఉపాయేన. పయుఞ్జతోతి యోగానుట్ఠానం కరోతో. విజానాతి ఏతాయాతి విజ్జా, విముచ్చతి ఏతాయ, సయం వా విముచ్చతీతి విముత్తి, విజ్జా చ విముత్తి చ విజ్జావిముత్తియో, విజ్జావిముత్తీసు వసీభావో విజ్జావిముత్తివసీభావో.

అయం పన అత్థవణ్ణనా – య్వాయం మిత్తసమ్పదమాగమ్మ సత్థారం వా అఞ్ఞతరం వా గరుట్ఠానియం సబ్రహ్మచారిం నిస్సాయ తతో ఓవాదఞ్చ అనుసాసనిఞ్చ గహేత్వా యథానుసిట్ఠం పటిపత్తియా యోనిసో పయుఞ్జతో పుబ్బేనివాసాదీసు తీసు విజ్జాసు ‘‘తత్థ కతమా విముత్తి? చిత్తస్స చ అధిముత్తి నిబ్బానఞ్చా’’తి (ధ. స. ౧౩౮౧) ఏవం ఆగతాయ అట్ఠసమాపత్తినిబ్బానభేదాయ విముత్తియా చ తథా తథా అదన్ధాయితత్తేన వసీభావో, ఇదమ్పి చతుత్థం ఓధిసో సబ్బమేతేన లబ్భతీతి.

పన్నరసమగాథావణ్ణనా

౧౫. ఏవమిమాయ గాథాయ పుబ్బే కథితవిజ్జావిముత్తివసీభావభాగియపుఞ్ఞానుభావేన లభితబ్బం తేవిజ్జఉభతోభాగవిముత్తభావవసేనపి పత్తబ్బం నిబ్బానసమ్పత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని యస్మా విజ్జావిముత్తివసీభావప్పత్తా తేవిజ్జా ఉభతోభాగవిముత్తాపి సబ్బే పటిసమ్భిదాదిగుణవిభూతిం లభన్తి, ఇమాయ పుఞ్ఞసమ్పదాయ చ తస్సా గుణవిభూతియా పదట్ఠానవసేన తథా తథా సాపి లబ్భతి, తస్మా తమ్పి దస్సేన్తో ‘‘పటిసమ్భిదా విమోక్ఖా చా’’తి ఇమం గాథమాహ.

‘‘యతో సమ్మా కతేన యా చాయం ధమ్మత్థనిరుత్తిపటిభానేసు పభేదగతా పఞ్ఞా పటిసమ్భిదా’’తి వుచ్చతి, యే చిమే ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౧౨౯; ౩.౩౩౯) నయేన అట్ఠ విమోక్ఖా, యా చాయం భగవతో సావకేహి పత్తబ్బా సావకసమ్పత్తిసాధికా సావకపారమీ, యా చ సయమ్భుభావసాధికా పచ్చేకబోధి, యా చ సబ్బసత్తుత్తమభావసాధికా బుద్ధభూమి, ఇదమ్పి పఞ్చమం ఓధిసో సబ్బమేతేన లబ్భతీతి వేదితబ్బం.

సోళసమగాథావణ్ణనా

౧౬. ఏవం భగవా యం తం ‘‘యం యదేవాభిపత్థేన్తి, సబ్బమేతేన లబ్భతీ’’తి వుత్తం, తం ఇమాహి పఞ్చహి గాథాహి ఓధిసో ఓధిసో దస్సేత్వా ఇదాని సబ్బమేవిదం సబ్బకామదదనిధిసఞ్ఞితం పుఞ్ఞసమ్పదం పసంసన్తో ‘‘ఏవం మహత్థికా ఏసా’’తి ఇమాయ గాథాయ దేసనం నిట్ఠపేసి.

తస్సాయం పదవణ్ణనా – ఏవన్తి అతీతత్థనిదస్సనం. మహన్తో అత్థో అస్సాతి మహత్థికా, మహతో అత్థాయ సంవత్తతీతి వుత్తం హోతి, మహిద్ధికాతిపి పాఠో. ఏసాతి ఉద్దేసవచనం, తేన ‘‘యస్స దానేన సీలేనా’’తి ఇతో పభుతి యావ ‘‘కయిరాథ ధీరో పుఞ్ఞానీ’’తి వుత్తం పుఞ్ఞసమ్పదం ఉద్దిసతి. యదిదన్తి అభిముఖకరణత్థే నిపాతో, తేన ఏసాతి ఉద్దిట్ఠం నిద్దిసితుం యా ఏసాతి అభిముఖం కరోతి. పుఞ్ఞానం సమ్పదా పుఞ్ఞసమ్పదా. తస్మాతి కారణవచనం. ధీరాతి ధితిమన్తో. పసంసన్తీతి వణ్ణయన్తి. పణ్డితాతి పఞ్ఞాసమ్పన్నా. కతపుఞ్ఞతన్తి కతపుఞ్ఞభావం.

అయం పన అత్థవణ్ణనా – ఇతి భగవా సువణ్ణతాదిం బుద్ధభూమిపరియోసానం పుఞ్ఞసమ్పదానుభావేన అధిగన్తబ్బమత్థం వణ్ణయిత్వా ఇదాని తమేవత్థం సమ్పిణ్డేత్వా దస్సేన్తో తేనేవత్థేన యథావుత్తప్పకారాయ పుఞ్ఞసమ్పదాయ మహత్థికత్తం థునన్తో ఆహ – ఏవం మహతో అత్థస్స ఆవహనేన మహత్థికా ఏసా, యదిదం మయా ‘‘యస్స దానేన సీలేనా’’తిఆదినా నయేన దేసితా పుఞ్ఞసమ్పదా, తస్మా మాదిసా సత్తానం హితసుఖావహాయ ధమ్మదేసనాయ అకిలాసుతాయ యథాభూతగుణేన చ ధీరా పణ్డితా ‘‘అసాధారణమఞ్ఞేసం, అచోరాహరణో నిధీ’’తిఆదీహి ఇధ వుత్తేహి చ, అవుత్తేహి చ ‘‘మా, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞానం భాయిత్థ, సుఖస్సేతం, భిక్ఖవే, అధివచనం, యదిదం పుఞ్ఞానీ’’తిఆదీహి (అ. ని. ౭.౬౨; ఇతివు. ౨౨; నేత్తి. ౧౨౧) వచనేహి అనేకాకారవోకారం కతపుఞ్ఞతం పసంసన్తి, న పక్ఖపాతేనాతి.

దేసనాపరియోసానే సో ఉపాసకో బహుజనేన సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి, రఞ్ఞో చ పసేనదికోసలస్స సన్తికం గన్త్వా ఏతమత్థం ఆరోచేసి, రాజా అతివియ తుట్ఠో హుత్వా ‘‘సాధు, గహపతి, సాధు ఖో త్వం, గహపతి, మాదిసేహిపి అనాహరణీయం నిధిం నిధేసీ’’తి సంరాధేత్వా మహతిం పూజమకాసీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దకపాఠ-అట్ఠకథాయ

నిధికణ్డసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.