నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

ఖుద్దకనికాయే

ఖుద్దకపాఠ-అట్ఠకథా

గన్థారమ్భకథా

బుద్ధం సరణం గచ్ఛామి;

ధమ్మం సరణం గచ్ఛామి;

సఙ్ఘం సరణం గచ్ఛామీతి.

అయం సరణగమననిద్దేసో ఖుద్దకానం ఆది.

ఇమస్స దాని అత్థం పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దకట్ఠకథాయ వివరితుం విభజితుం ఉత్తానీకాతుం ఇదం వుచ్చతి –

ఉత్తమం వన్దనేయ్యానం, వన్దిత్వా రతనత్తయం;

ఖుద్దకానం కరిస్సామి, కేసఞ్చి అత్థవణ్ణనం.

ఖుద్దకానం గమ్భీరత్తా, కిఞ్చాపి అతిదుక్కరా;

వణ్ణనా మాదిసేనేసా, అబోధన్తేన సాసనం.

అజ్జాపి తు అబ్బోచ్ఛిన్నో, పుబ్బాచరియనిచ్ఛయో;

తథేవ చ ఠితం యస్మా, నవఙ్గం సత్థుసాసనం.

తస్మాహం కాతుమిచ్ఛామి, అత్థసంవణ్ణనం ఇమం;

సాసనఞ్చేవ నిస్సాయ, పోరాణఞ్చ వినిచ్ఛయం.

సద్ధమ్మబహుమానేన, నాత్తుక్కంసనకమ్యతా;

నాఞ్ఞేసం వమ్భనత్థాయ, తం సుణాథ సమాహితాతి.

ఖుద్దకవవత్థానం

తత్థ ‘‘ఖుద్దకానం కరిస్సామి, కేసఞ్చి అత్థవణ్ణన’’న్తి వుత్తత్తా ఖుద్దకాని తావ వవత్థపేత్వా పచ్ఛా అత్థవణ్ణనం కరిస్సామి. ఖుద్దకాని నామ ఖుద్దకనికాయస్స ఏకదేసో, ఖుద్దకనికాయో నామ పఞ్చన్నం నికాయానం ఏకదేసో. పఞ్చ నికాయా నామ –

దీఘమజ్ఝిమసంయుత్త, అఙ్గుత్తరికఖుద్దకా;

నికాయా పఞ్చ గమ్భీరా, ధమ్మతో అత్థతో చిమే.

తత్థ బ్రహ్మజాలసుత్తాదీని చతుత్తింస సుత్తాని దీఘనికాయో. మూలపరియాయసుత్తాదీని దియడ్ఢసతం ద్వే చ సుత్తాని మజ్ఝిమనికాయో. ఓఘతరణసుత్తాదీని సత్త సుత్తసహస్సాని సత్త చ సుత్తసతాని ద్వాసట్ఠి చ సుత్తాని సంయుత్తనికాయో. చిత్తపరియాదానసుత్తాదీని నవ సుత్తసహస్సాని పఞ్చ చ సుత్తసతాని సత్తపఞ్ఞాసఞ్చ సుత్తాని అఙ్గుత్తరనికాయో. ఖుద్దకపాఠో, ధమ్మపదం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, సుత్తనిపాతో, విమానవత్థు, పేతవత్థు, థేరగాథా, థేరీగాథా, జాతకం, నిద్దేసో, పటిసమ్భిదా, అపదానం, బుద్ధవంసో, చరియాపిటకం, వినయాభిధమ్మపిటకాని, ఠపేత్వా వా చత్తారో నికాయే అవసేసం బుద్ధవచనం ఖుద్దకనికాయో.

కస్మా పనేస ఖుద్దకనికాయోతి వుచ్చతి? బహూనం ఖుద్దకానం ధమ్మక్ఖన్ధానం సమూహతో నివాసతో చ. సమూహనివాసా హి ‘‘నికాయో’’తి వుచ్చన్తి. ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకనికాయమ్పి సమనుపస్సామి ఏవం చిత్తం, యథయిదం, భిక్ఖవే, తిరచ్ఛానగతా పాణా (సం. ని. ౩.౧౦౦). పోణికనికాయో, చిక్ఖల్లికనికాయో’’తి ఏవమాదీని చేత్థ సాధకాని సాసనతో లోకతో చ. అయమస్స ఖుద్దకనికాయస్స ఏకదేసో. ఇమాని సుత్తన్తపిటకపరియాపన్నాని అత్థతో వివరితుం విభజితుం ఉత్తానీకాతుఞ్చ అధిప్పేతాని ఖుద్దకాని, తేసమ్పి ఖుద్దకానం సరణసిక్ఖాపదద్వత్తింసాకారకుమారపఞ్హమఙ్గలసుత్త- రతనసుత్తతిరోకుట్టనిధికణ్డమేత్తసుత్తానం వసేన నవప్పభేదో ఖుద్దకపాఠో ఆది ఆచరియపరమ్పరాయ వాచనామగ్గం ఆరోపితవసేన న భగవతా వుత్తవసేన. భగవతా హి వుత్తవసేన –

‘‘అనేకజాతిసంసారం, సన్ధావిస్సం అనిబ్బిసం;

గహకారం గవేసన్తో, దుక్ఖా జాతి పునప్పునం.

‘‘గహకారక దిట్ఠోసి, పున గేహం న కాహసి;

సబ్బా తే ఫాసుకా భగ్గా, గహకూటం విసఙ్ఖతం;

విసఙ్ఖారగతం చిత్తం, తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి. (ధ. ప. ౧౫౩-౧౫౪) –

ఇదం గాథాద్వయం సబ్బస్సాపి బుద్ధవచనస్స ఆది. తఞ్చ మనసావ వుత్తవసేన, న వచీభేదం కత్వా వుత్తవసేన. వచీభేదం పన కత్వా వుత్తవసేన –

‘‘యదా హవే పాతుభవన్తి ధమ్మా,

ఆతాపినో ఝాయతో బ్రాహ్మణస్స;

అథస్స కఙ్ఖా వపయన్తి సబ్బా,

యతో పజానాతి సహేతుధమ్మ’’న్తి. (ఉదా. ౧; మహావ. ౧) –

అయం గాథా ఆది. తస్మా య్వాయం నవప్పభేదో ఖుద్దకపాఠో ఇమేసం ఖుద్దకానం ఆది, తస్స ఆదితో పభుతి అత్థసంవణ్ణనం ఆరభిస్సామి.

నిదానసోధనం

తస్స చాయమాది ‘‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామి, ధమ్మం సరణం గచ్ఛామి, సఙ్ఘం సరణం గచ్ఛామీ’’తి. తస్సాయం అత్థవణ్ణనాయ మాతికా –

‘‘కేన కత్థ కదా కస్మా, భాసితం సరణత్తయం;

కస్మా చిధాదితో వుత్త, మవుత్తమపి ఆదితో.

‘‘నిదానసోధనం కత్వా, ఏవమేత్థ తతో పరం;

బుద్ధం సరణగమనం, గమకఞ్చ విభావయే.

‘‘భేదాభేదం ఫలఞ్చాపి, గమనీయఞ్చ దీపయే;

ధమ్మం సరణమిచ్చాది, ద్వయేపేస నయో మతో.

‘‘అనుపుబ్బవవత్థానే, కారణఞ్చ వినిద్దిసే;

సరణత్తయమేతఞ్చ, ఉపమాహి పకాసయే’’తి.

తత్థ పఠమగాథాయ తావ ఇదం సరణత్తయం కేన భాసితం, కత్థ భాసితం, కదా భాసితం, కస్మా భాసితం అవుత్తమపిచాదితో తథాగతేన కస్మా ఇధాదితో వుత్తన్తి పఞ్చ పఞ్హా.

తేసం విస్సజ్జనా కేన భాసితన్తి భగవతా భాసితం, న సావకేహి, న ఇసీహి, న దేవతాహి. కత్థాతి బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే. కదాతి ఆయస్మన్తే యసే సద్ధిం సహాయకేహి అరహత్తం పత్తే ఏకసట్ఠియా అరహన్తేసు బహుజనహితాయ లోకే ధమ్మదేసనం కరోన్తేసు. కస్మాతి పబ్బజ్జత్థఞ్చ ఉపసమ్పదత్థఞ్చ. యథాహ –

‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, పబ్బాజేతబ్బో ఉపసమ్పాదేతబ్బో. పఠమం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదాపేత్వా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కారాపేత్వా భిక్ఖూనం పాదే వన్దాపేత్వా ఉక్కుటికం నిసీదాపేత్వా అఞ్జలిం పగ్గణ్హాపేత్వా ‘ఏవం వదేహీ’తి వత్తబ్బో ‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామి, ధమ్మం సరణం గచ్ఛామి, సఙ్ఘం సరణం గచ్ఛామీ’’’తి (మహావ. ౩౪).

కస్మా చిధాదితో వుత్తన్తి ఇదఞ్చ నవఙ్గం సత్థుసాసనం తీహి పిటకేహి సఙ్గణ్హిత్వా వాచనామగ్గం ఆరోపేన్తేహి పుబ్బాచరియేహి యస్మా ఇమినా మగ్గేన దేవమనుస్సా ఉపాసకభావేన వా పబ్బజితభావేన వా సాసనం ఓతరన్తి, తస్మా సాసనోతారస్స మగ్గభూతత్తా ఇధ ఖుద్దకపాఠే ఆదితో వుత్తన్తి ఞాతబ్బం.

కతం నిదానసోధనం.

౧. సరణత్తయవణ్ణనా

బుద్ధవిభావనా

ఇదాని యం వుత్తం ‘‘బుద్ధం సరణగమనం, గమకఞ్చ విభావయే’’తి, తత్థ సబ్బధమ్మేసు అప్పటిహతఞాణనిమిత్తానుత్తరవిమోక్ఖాధిగమపరిభావితం ఖన్ధసన్తానముపాదాయ, పఞ్ఞత్తితో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానం వా సచ్చాభిసమ్బోధిముపాదాయ పఞ్ఞత్తితో సత్తవిసేసో బుద్ధో. యథాహ –

‘‘బుద్ధోతి యో సో భగవా సయమ్భూ అనాచరియకో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝి, తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, బలేసు చ వసీభావ’’న్తి (మహాని. ౧౯౨; చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౯౭; పటి. మ. ౧.౧౬౧).

అయం తావ అత్థతో బుద్ధవిభావనా.

బ్యఞ్జనతో పన ‘‘బుజ్ఝితాతి బుద్ధో, బోధేతాతి బుద్ధో’’తి ఏవమాదినా నయేన వేదితబ్బో. వుత్తఞ్చేతం –

‘‘బుద్ధోతి కేనట్ఠేన బుద్ధో? బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో, బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో, సబ్బఞ్ఞుతాయ బుద్ధో, సబ్బదస్సావితాయ బుద్ధో, అనఞ్ఞనేయ్యతాయ బుద్ధో, వికసితాయ బుద్ధో, ఖీణాసవసఙ్ఖాతేన బుద్ధో, నిరుపక్కిలేససఙ్ఖాతేన బుద్ధో, ఏకన్తవీతరాగోతి బుద్ధో, ఏకన్తవీతదోసోతి బుద్ధో, ఏకన్తవీతమోహోతి బుద్ధో, ఏకన్తనిక్కిలేసోతి బుద్ధో, ఏకాయనమగ్గం గతోతి బుద్ధో, ఏకో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి బుద్ధో, అబుద్ధివిహతత్తా బుద్ధిపటిలాభా బుద్ధో. బుద్ధోతి నేతం నామం మాతరా కతం, న పితరా కతం, న భాతరా కతం, న భగినియా కతం, న మిత్తామచ్చేహి కతం, న ఞాతిసాలోహితేహి కతం, న సమణబ్రాహ్మణేహి కతం, న దేవతాహి కతం, విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తానం బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పటిలాభా సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి యదిదం బుద్ధో’’తి (మహాని. ౧౯౨; చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౯౭; పటి. మ. ౧.౧౬౨).

ఏత్థ చ యథా లోకే అవగన్తా అవగతోతి వుచ్చతి, ఏవం బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో. యథా పణ్ణసోసా వాతా పణ్ణసుసాతి వుచ్చన్తి, ఏవం బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో. సబ్బఞ్ఞుతాయ బుద్ధోతి సబ్బధమ్మబుజ్ఝనసమత్థాయ బుద్ధియా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. సబ్బదస్సావితాయ బుద్ధోతి సబ్బధమ్మబోధనసమత్థాయ బుద్ధియా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. అనఞ్ఞనేయ్యతాయ బుద్ధోతి అఞ్ఞేన అబోధితో సయమేవ బుద్ధత్తా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. వికసితాయ బుద్ధోతి నానాగుణవికసనతో పదుమమివ వికసనట్ఠేన బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. ఖీణాసవసఙ్ఖాతేన బుద్ధోతి ఏవమాదీహి చిత్తసఙ్కోచకరధమ్మపహానతో నిద్దాక్ఖయవిబుద్ధో పురిసో వియ సబ్బకిలేసనిద్దాక్ఖయవిబుద్ధత్తా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. ఏకాయనమగ్గం గతోతి బుద్ధోతి బుద్ధియత్థానం గమనత్థపరియాయతో యథా మగ్గం గతోపి పురిసో గతోతి వుచ్చతి, ఏవం ఏకాయనమగ్గం గతత్తాపి బుద్ధోతి వుచ్చతీతి దస్సేతుం వుత్తం. ఏకో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి బుద్ధోతి న పరేహి బుద్ధత్తా బుద్ధో, కిన్తు సయమేవ అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధత్తా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. అబుద్ధివిహతత్తా బుద్ధిపటిలాభా బుద్ధోతి బుద్ధి బుద్ధం బోధోతి పరియాయవచనమేతం. తత్థ యథా నీలరత్తగుణయోగతో ‘‘నీలో పటో, రత్తో పటో’’తి వుచ్చతి, ఏవం బుద్ధిగుణయోగతో బుద్ధోతి ఞాపేతుం వుత్తం హోతి. తతో పరం బుద్ధోతి నేతం నామన్తి ఏవమాది అత్థమనుగతా అయం పఞ్ఞత్తీతి బోధనత్థం వుత్తన్తి ఏవరూపేన నయేన సబ్బేసం పదానం బుద్ధసద్దస్స సాధనసమత్థో అత్థో వేదితబ్బో.

అయం బ్యఞ్జనతోపి బుద్ధవిభావనా.

సరణగమనగమకవిభావనా

ఇదాని సరణగమనాదీసు హింసతీతి సరణం, సరణగతానం తేనేవ సరణగమనేన భయం సన్తాసం దుక్ఖం దుగ్గతిం పరిక్కిలేసం హింసతి విధమతి నీహరతి నిరోధేతీతి అత్థో. అథ వా హితే పవత్తనేన అహితా చ నివత్తనేన సత్తానం భయం హింసతీతి బుద్ధో, భవకన్తారా ఉత్తరణేన అస్సాసదానేన చ ధమ్మో, అప్పకానమ్పి కారానం విపులఫలపటిలాభకరణేన సఙ్ఘో. తస్మా ఇమినాపి పరియాయేన తం రతనత్తయం సరణం. తప్పసాదతగ్గరుతాహి విహతవిద్ధంసితకిలేసో తప్పరాయణతాకారప్పవత్తో అపరప్పచ్చయో వా చిత్తుప్పాదో సరణగమనం. తంసమఙ్గీ సత్తో తం సరణం గచ్ఛతి, వుత్తప్పకారేన చిత్తుప్పాదేన ‘‘ఏస మే సరణం, ఏస మే పరాయణ’’న్తి ఏవమేతం ఉపేతీతి అత్థో. ఉపేన్తో చ ‘‘ఏతే మయం, భన్తే, భగవన్తం సరణం గచ్ఛామ, ధమ్మఞ్చ, ఉపాసకే నో భగవా ధారేతూ’’తి తపుస్సభల్లికాదయో వియ సమాదానేన వా, ‘‘సత్థా మే, భన్తే, భగవా, సావకోహమస్మీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౫౪) మహాకస్సపాదయో వియ సిస్సభావూపగమనేన వా, ‘‘ఏవం వుత్తే బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా తిక్ఖత్తుం ఉదానం ఉదానేసి ‘నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స. నమో తస్స…పే… సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’’తి (మ. ని. ౨.౩౮౮) బ్రహ్మాయుఆదయో వియ తప్పోణత్తేన వా, కమ్మట్ఠానానుయోగినో వియ అత్తసన్నియ్యాతనేన వా, అరియపుగ్గలా వియ సరణగమనుపక్కిలేససముచ్ఛేదేన వాతి అనేకప్పకారం విసయతో కిచ్చతో చ ఉపేతి.

అయం సరణగమనస్స గమకస్స చ విభావనా.

భేదాభేదఫలదీపనా

ఇదాని ‘‘భేదాభేదం ఫలఞ్చాపి, గమనీయఞ్చ దీపయే’’తి వుత్తానం భేదాదీనం అయం దీపనా, ఏవం సరణగతస్స పుగ్గలస్స దువిధో సరణగమనభేదో – సావజ్జో చ అనవజ్జో చ. అనవజ్జో కాలకిరియాయ, సావజ్జో అఞ్ఞసత్థరి వుత్తప్పకారప్పవత్తియా, తస్మిఞ్చ వుత్తప్పకారవిపరీతప్పవత్తియా. సో దువిధోపి పుథుజ్జనానమేవ. బుద్ధగుణేసు అఞ్ఞాణసంసయమిచ్ఛాఞాణప్పవత్తియా అనాదరాదిప్పవత్తియా చ తేసం సరణం సంకిలిట్ఠం హోతి. అరియపుగ్గలా పన అభిన్నసరణా చేవ అసంకిలిట్ఠసరణా చ హోన్తి. యథాహ ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో అఞ్ఞం సత్థారం ఉద్దిసేయ్యా’’తి (అ. ని. ౧.౨౭౬; మ. ని. ౩.౧౨౮; విభ. ౮౦౯). పుథుజ్జనా తు యావదేవ సరణభేదం న పాపుణన్తి, తావదేవ అభిన్నసరణా. సావజ్జోవ నేసం సరణభేదో, సంకిలేసో చ అనిట్ఠఫలదో హోతి. అనవజ్జో అవిపాకత్తా అఫలో, అభేదో పన ఫలతో ఇట్ఠమేవ ఫలం దేతి.

యథాహ –

‘‘యేకేచి బుద్ధం సరణం గతాసే, న తే గమిస్సన్తి అపాయభూమిం;

పహాయ మానుసం దేహం, దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తీ’’తి. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭);

తత్ర చ యే సరణగమనుపక్కిలేససముచ్ఛేదేన సరణం గతా, తే అపాయం న గమిస్సన్తి. ఇతరే పన సరణగమనేన న గమిస్సన్తీతి ఏవం గాథాయ అధిప్పాయో వేదితబ్బో.

అయం తావ భేదాభేదఫలదీపనా.

గమనీయదీపనా

గమనీయదీపనాయం చోదకో ఆహ – ‘‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామీ’’తి ఏత్థ యో బుద్ధం సరణం గచ్ఛతి, ఏస బుద్ధం వా గచ్ఛేయ్య సరణం వా, ఉభయథాపి చ ఏకస్స వచనం నిరత్థకం. కస్మా? గమనకిరియాయ కమ్మద్వయాభావతో. న హేత్థ ‘‘అజం గామం నేతీ’’తిఆదీసు వియ ద్వికమ్మకత్తం అక్ఖరచిన్తకా ఇచ్ఛన్తి.

‘‘గచ్ఛతేవ పుబ్బం దిసం, గచ్ఛతి పచ్ఛిమం దిస’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౫౯; ౩.౮౭) వియ సాత్థకమేవాతి చే? న, బుద్ధసరణానం సమానాధికరణభావస్సానధిప్పేతతో. ఏతేసఞ్హి సమానాధికరణభావే అధిప్పేతే పటిహతచిత్తోపి బుద్ధం ఉపసఙ్కమన్తో బుద్ధం సరణం గతో సియా. యఞ్హి తం బుద్ధోతి విసేసితం సరణం, తమేవేస గతోతి. ‘‘ఏతం ఖో సరణం ఖేమం, ఏతం సరణముత్తమ’’న్తి (ధ. ప. ౧౯౨) వచనతో సమానాధికరణత్తమేవాతి చే? న, తత్థేవ తబ్భావతో. తత్థేవ హి గాథాపదే ఏతం బుద్ధాదిరతనత్తయం సరణగతానం భయహరణత్తసఙ్ఖాతే సరణభావే అబ్యభిచరణతో ‘‘ఖేమముత్తమఞ్చ సరణ’’న్తి అయం సమానాధికరణభావో అధిప్పేతో, అఞ్ఞత్థ తు గమిసమ్బన్ధే సతి సరణగమనస్స అప్పసిద్ధితో అనధిప్పేతోతి అసాధకమేతం. ‘‘ఏతం సరణమాగమ్మ, సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి ఏత్థ గమిసమ్బన్ధేపి సరణగమనపసిద్ధితో సమానాధికరణత్తమేవాతి చే? న పుబ్బే వుత్తదోసప్పసఙ్గతో. తత్రాపి హి సమానాధికరణభావే సతి ఏతం బుద్ధధమ్మసఙ్ఘసరణం పటిహతచిత్తోపి ఆగమ్మ సబ్బదుక్ఖా పముచ్చేయ్యాతి ఏవం పుబ్బే వుత్తదోసప్పసఙ్గో ఏవ సియా, న చ నో దోసేన అత్థి అత్థోతి అసాధకమేతం. యథా ‘‘మమఞ్హి, ఆనన్ద, కల్యాణమిత్తం ఆగమ్మ జాతిధమ్మా సత్తా జాతియా పరిముచ్చన్తీ’’తి (సం. ని. ౧.౧౨౯) ఏత్థ భగవతో కల్యాణమిత్తస్స ఆనుభావేన పరిముచ్చమానా సత్తా ‘‘కల్యాణమిత్తం ఆగమ్మ పరిముచ్చన్తీ’’తి వుత్తా. ఏవమిధాపి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘస్స సరణస్సానుభావేన ముచ్చమానో ‘‘ఏతం సరణమాగమ్మ, సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి వుత్తోతి ఏవమేత్థ అధిప్పాయో వేదితబ్బో.

ఏవం సబ్బథాపి న బుద్ధస్స గమనీయత్తం యుజ్జతి, న సరణస్స, న ఉభయేసం, ఇచ్ఛితబ్బఞ్చ గచ్ఛామీతి నిద్దిట్ఠస్స గమకస్స గమనీయం, తతో వత్తబ్బా ఏత్థ యుత్తీతి. వుచ్చతే –

బుద్ధోయేవేత్థ గమనీయో, గమనాకారదస్సనత్థం తు తం సరణవచనం, బుద్ధం సరణన్తి గచ్ఛామి. ఏస మే సరణం, ఏస మే పరాయణం, అఘస్స, తాతా, హితస్స చ విధాతాతి ఇమినా అధిప్పాయేన ఏతం గచ్ఛామి భజామి సేవామి పయిరుపాసామి, ఏవం వా జానామి బుజ్ఝామీతి. యేసఞ్హి ధాతూనం గతిఅత్థో బుద్ధిపి తేసం అత్థోతి. ఇతి-సద్దస్స అప్పయోగా అయుత్తమితి చే? తం న. తత్థ సియా – యది చేత్థ ఏవమత్థో భవేయ్య, తతో ‘‘అనిచ్చం రూపం అనిచ్చం రూపన్తి యథాభూతం పజానాతీ’’తి ఏవమాదీసు (సం. ని. ౩.౫౫, ౮౫) వియ ఇతి-సద్దో పయుత్తో సియా, న చ పయుత్తో, తస్మా అయుత్తమేతన్తి. తఞ్చ న, కస్మా? తదత్థసమ్భవా. ‘‘యో చ బుద్ధఞ్చ ధమ్మఞ్చ సఙ్ఘఞ్చ సరణం గతో’’తి ఏవమాదీసు (ధ. ప. ౧౯౦) వియ ఇధాపి ఇతి-సద్దస్స అత్థో సమ్భవతి, న చ విజ్జమానత్థసమ్భవా ఇతి-సద్దా సబ్బత్థ పయుజ్జన్తి, అప్పయుత్తస్సాపేత్థ పయుత్తస్స వియ ఇతి-సద్దస్స అత్థో విఞ్ఞాతబ్బో అఞ్ఞేసు చ ఏవంజాతికేసు, తస్మా అదోసో ఏవ సోతి. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తీహి సరణగమనేహి పబ్బజ్జ’’న్తిఆదీసు (మహావ. ౩౪) సరణస్సేవ గమనీయతో యం వుత్తం ‘‘గమనాకారదస్సనత్థం తు సరణవచన’’న్తి, తం న యుత్తమితి చే. తం నాయుత్తం. కస్మా? తదత్థసమ్భవా ఏవ. తత్రాపి హి తస్స అత్థో సమ్భవతి, యతో పుబ్బసదిసమేవ అప్పయుత్తోపి పయుత్తో వియ వేదితబ్బో. ఇతరథా హి పుబ్బే వుత్తదోసప్పసఙ్గో ఏవ సియా, తస్మా యథానుసిట్ఠమేవ గహేతబ్బం.

అయం గమనీయదీపనా.

ధమ్మసఙ్ఘసరణవిభావనా

ఇదాని యం వుత్తం ‘‘ధమ్మం సరణమిచ్చాది, ద్వయేపేస నయో మతో’’తి ఏత్థ వుచ్చతే – య్వాయం ‘‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామీ’’తి ఏత్థ అత్థవణ్ణనానయో వుత్తో, ‘‘ధమ్మం సరణం గచ్ఛామి, సఙ్ఘం సరణం గచ్ఛామీ’’తి ఏతస్మిమ్పి పదద్వయే ఏసోవ వేదితబ్బో. తత్రాపి హి ధమ్మసఙ్ఘానం అత్థతో బ్యఞ్జనతో చ విభావనమత్తమేవ అసదిసం, సేసం వుత్తసదిసమేవ. యతో యదేవేత్థ అసదిసం, తం వుచ్చతే – మగ్గఫలనిబ్బానాని ధమ్మోతి ఏకే. భావితమగ్గానం సచ్ఛికతనిబ్బానానఞ్చ అపాయేసు అపతనభావేన ధారణతో పరమస్సాసవిధానతో చ మగ్గవిరాగా ఏవ ఇమస్మిం అత్థే ధమ్మోతి అమ్హాకం ఖన్తి, అగ్గప్పసాదసుత్తఞ్చేవ సాధకం. వుత్తఞ్చేత్థ ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి ఏవమాది (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦).

చతుబ్బిధఅరియమగ్గసమఙ్గీనం చతుసామఞ్ఞఫలసమధివాసితఖన్ధసన్తానానఞ్చ పుగ్గలానం సమూహో దిట్ఠిసీలసఙ్ఘాతేన సంహతత్తా సఙ్ఘో. వుత్తఞ్చేతం భగవతా –

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆనన్ద, యే వో మయా ధమ్మా అభిఞ్ఞా దేసితా, సేయ్యథిదం, చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, పస్ససి నో త్వం, ఆనన్ద, ఇమేసు ధమ్మేసు ద్వేపి భిక్ఖూ నానావాదే’’తి (మ. ని. ౩.౪౩).

అయఞ్హి పరమత్థసఙ్ఘో సరణన్తి గమనీయో. సుత్తే చ ‘‘ఆహునేయ్యో పాహునేయ్యో దక్ఖిణేయ్యో అఞ్జలికరణీయో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪, ౧౮౧) వుత్తో. ఏతం పన సరణం గతస్స అఞ్ఞస్మిమ్పి భిక్ఖుసఙ్ఘే వా భిక్ఖునిసఙ్ఘే వా బుద్ధప్పముఖే వా సఙ్ఘే సమ్ముతిసఙ్ఘే వా చతువగ్గాదిభేదే ఏకపుగ్గలేపి వా భగవన్తం ఉద్దిస్స పబ్బజితే వన్దనాదికిరియాయ సరణగమనం నేవ భిజ్జతి న సంకిలిస్సతి, అయమేత్థ విసేసో. వుత్తావసేసన్తు ఇమస్స దుతియస్స చ సరణగమనస్స భేదాభేదాదివిధానం పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అయం తావ ‘‘ధమ్మం సరణమిచ్చాది, ద్వయేపేస నయో మతో’’తి ఏతస్స వణ్ణనా.

అనుపుబ్బవవత్థానకారణనిద్దేసో

ఇదాని అనుపుబ్బవవత్థానే, కారణఞ్చ వినిద్దిసేతి ఏత్థ ఏతేసు చ తీసు సరణవచనేసు సబ్బసత్తానం అగ్గోతి కత్వా పఠమం బుద్ధో, తప్పభవతో తదుపదేసితతో చ అనన్తరం ధమ్మో, తస్స ధమ్మస్స ఆధారకతో తదాసేవనతో చ అన్తే సఙ్ఘో. సబ్బసత్తానం వా హితే నియోజకోతి కత్వా పఠమం బుద్ధో, తప్పభవతో సబ్బసత్తహితత్తా అనన్తరం ధమ్మో, హితాధిగమాయ పటిపన్నో అధిగతహితో చాతి కత్వా అన్తే సఙ్ఘో సరణభావేన వవత్థపేత్వా పకాసితోతి ఏవం అనుపుబ్బవవత్థానే కారణఞ్చ వినిద్దిసే.

ఉపమాపకాసనా

ఇదాని యమ్పి వుత్తం ‘‘సరణత్తయమేతఞ్చ, ఉపమాహి పకాసయే’’తి, తమ్పి వుచ్చతే – ఏత్థ పన పుణ్ణచన్దో వియ బుద్ధో, చన్దకిరణనికరో వియ తేన దేసితో ధమ్మో, పుణ్ణచన్దకిరణసముప్పాదితపీణితో లోకో వియ సఙ్ఘో. బాలసూరియో వియ బుద్ధో, తస్స రస్మిజాలమివ వుత్తప్పకారో ధమ్మో, తేన విహతన్ధకారో లోకో వియ సఙ్ఘో. వనదాహకపురిసో వియ బుద్ధో, వనదహనగ్గి వియ కిలేసవనదహనో ధమ్మో, దడ్ఢవనత్తా ఖేత్తభూతో వియ భూమిభాగో దడ్ఢకిలేసత్తా పుఞ్ఞక్ఖేత్తభూతో సఙ్ఘో. మహామేఘో వియ బుద్ధో, సలిలవుట్ఠి వియ ధమ్మో, వుట్ఠినిపాతూపసమితరేణు వియ జనపదో ఉపసమితకిలేసరేణు సఙ్ఘో. సుసారథి వియ బుద్ధో, అస్సాజానీయవినయూపాయో వియ ధమ్మో, సువినీతస్సాజానీయసమూహో వియ సఙ్ఘో. సబ్బదిట్ఠిసల్లుద్ధరణతో సల్లకత్తో వియ బుద్ధో, సల్లుద్ధరణూపాయో వియ ధమ్మో, సముద్ధటసల్లో వియ జనో సముద్ధటదిట్ఠిసల్లో సఙ్ఘో. మోహపటలసముప్పాటనతో వా సాలాకియో వియ బుద్ధో, పటలసముప్పాటనుపాయో వియ ధమ్మో, సముప్పాటితపటలో విప్పసన్నలోచనో వియ జనో సముప్పాటితమోహపటలో విప్పసన్నఞాణలోచనో సఙ్ఘో. సానుసయకిలేసబ్యాధిహరణసమత్థతాయ వా కుసలో వేజ్జో వియ బుద్ధో, సమ్మా పయుత్తభేసజ్జమివ ధమ్మో, భేసజ్జపయోగేన సముపసన్తబ్యాధి వియ జనసముదాయో సముపసన్తకిలేసబ్యాధానుసయో సఙ్ఘో.

అథ వా సుదేసకో వియ బుద్ధో, సుమగ్గో వియ ఖేమన్తభూమి వియ చ ధమ్మో, మగ్గప్పటిపన్నో ఖేమన్తభూమిప్పత్తో వియ సఙ్ఘో. సునావికో వియ బుద్ధో, నావా వియ ధమ్మో, పారప్పత్తో సమ్పత్తికో వియ జనో సఙ్ఘో. హిమవా వియ బుద్ధో, తప్పభవోసధమివ ధమ్మో, ఓసధూపభోగేన నిరామయో వియ జనో సఙ్ఘో. ధనదో వియ బుద్ధో, ధనం వియ ధమ్మో, యథాధిప్పాయం లద్ధధనో వియ జనో సమ్మాలద్ధఅరియధనో సఙ్ఘో. నిధిదస్సనకో వియ బుద్ధో, నిధి వియ ధమ్మో, నిధిప్పత్తో వియ జనో సఙ్ఘో.

అపిచ అభయదో వియ వీరపురిసో బుద్ధో, అభయమివ ధమ్మో, సమ్పత్తాభయో వియ జనో అచ్చన్తసబ్బభయో సఙ్ఘో. అస్సాసకో వియ బుద్ధో, అస్సాసో వియ ధమ్మో, అస్సత్థజనో వియ సఙ్ఘో. సుమిత్తో వియ బుద్ధో, హితూపదేసో వియ ధమ్మో, హితూపయోగేన పత్తసదత్థో వియ జనో సఙ్ఘో. ధనాకరో వియ బుద్ధో, ధనసారో వియ ధమ్మో, ధనసారూపభోగో వియ జనో సఙ్ఘో. రాజకుమారన్హాపకో వియ బుద్ధో, సీసన్హానసలిలం వియ ధమ్మో, సున్హాతరాజకుమారవగ్గో వియ సద్ధమ్మసలిలసున్హాతో సఙ్ఘో. అలఙ్కారకారకో వియ బుద్ధో, అలఙ్కారో వియ ధమ్మో, అలఙ్కతరాజపుత్తగణో వియ సద్ధమ్మాలఙ్కతో సఙ్ఘో. చన్దనరుక్ఖో వియ బుద్ధో, తప్పభవగన్ధో వియ ధమ్మో, చన్దనుపభోగేన సన్తపరిళాహో వియ జనో సద్ధమ్మూపభోగేన సన్తపరిళాహో సఙ్ఘో. దాయజ్జసమ్పదానకో వియ పితా బుద్ధో, దాయజ్జం వియ ధమ్మో, దాయజ్జహరో పుత్తవగ్గో వియ సద్ధమ్మదాయజ్జహరో సఙ్ఘో. వికసితపదుమం వియ బుద్ధో, తప్పభవమధు వియ ధమ్మో, తదుపభోగీభమరగణో వియ సఙ్ఘో. ఏవం సరణత్తయమేతఞ్చ, ఉపమాహి పకాసయే.

ఏత్తావతా చ యా పుబ్బే ‘‘కేన కత్థ కదా కస్మా, భాసితం సరణత్తయ’’న్తిఆదీహి చతూహి గాథాహి అత్థవణ్ణనాయ మాతికా నిక్ఖిత్తా, సా అత్థతో పకాసితా హోతీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దకపాఠ-అట్ఠకథాయ

సరణత్తయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సిక్ఖాపదవణ్ణనా

సిక్ఖాపదపాఠమాతికా

ఏవం సరణగమనేహి సాసనోతారం దస్సేత్వా సాసనం ఓతిణ్ణేన ఉపాసకేన వా పబ్బజితేన వా యేసు సిక్ఖాపదేసు పఠమం సిక్ఖితబ్బం, తాని దస్సేతుం నిక్ఖిత్తస్స సిక్ఖాపదపాఠస్స ఇదాని వణ్ణనత్థం అయం మాతికా –

‘‘యేన యత్థ యదా యస్మా, వుత్తానేతాని తం నయం;

వత్వా కత్వా వవత్థానం, సాధారణవిసేసతో.

‘‘పకతియా చ యం వజ్జం, వజ్జం పణ్ణత్తియా చ యం;

వవత్థపేత్వా తం కత్వా, పదానం బ్యఞ్జనత్థతో.

‘‘సాధారణానం సబ్బేసం, సాధారణవిభావనం;

అథ పఞ్చసు పుబ్బేసు, విసేసత్థప్పకాసతో.

‘‘పాణాతిపాతపభుతి-హేకతానానతాదితో;

ఆరమ్మణాదానభేదా, మహాసావజ్జతో తథా.

‘‘పయోగఙ్గసముట్ఠానా, వేదనామూలకమ్మతో;

విరమతో చ ఫలతో, విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘‘యోజేతబ్బం తతో యుత్తం, పచ్ఛిమేస్వపి పఞ్చసు;

ఆవేణికఞ్చ వత్తబ్బం, ఞేయ్యా హీనాదితాపి చా’’తి.

తత్థ ఏతాని పాణాతిపాతావేరమణీతిఆదీని దస సిక్ఖాపదాని భగవతా ఏవ వుత్తాని, న సావకాదీహి. తాని చ సావత్థియం వుత్తాని జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే ఆయస్మన్తం రాహులం పబ్బాజేత్వా కపిలవత్థుతో సావత్థిం అనుప్పత్తేన సామణేరానం సిక్ఖాపదవవత్థాపనత్థం. వుత్తం హేతం –

‘‘అథ ఖో భగవా కపిలవత్థుస్మిం యథాభిరన్తం విహరిత్వా యేన సావత్థి తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన సావత్థి తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన …పే… అథ ఖో సామణేరానం ఏతదహోసి – ‘కతి ను ఖో అమ్హాకం సిక్ఖాపదాని, కత్థ చ అమ్హేహి సిక్ఖితబ్బ’’’న్తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సామణేరానం దస సిక్ఖాపదాని, తేసు చ సామణేరేహి సిక్ఖితుం, పాణాతిపాతావేరమణీ…పే… జాతరూపరజతపటిగ్గహణా వేరమణీ’’తి (మహావ. ౧౦౫).

తానేతాని ‘‘సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౯౩; మ. ని. ౨.౨౪; విభ. ౫౦౮) సుత్తానుసారేన సరణగమనేసు చ దస్సితపాఠానుసారేన ‘‘పాణాతిపాతా వేరమణిసిక్ఖాపదం సమాదియామీ’’తి ఏవం వాచనామగ్గం ఆరోపితానీతి వేదితబ్బాని. ఏవం తావ ‘‘యేన యత్థ యదా యస్మా, వుత్తానేతాని తం నయం వత్వా’’తి సో నయో దట్ఠబ్బో.

సాధారణవిసేసవవత్థానం

ఏత్థ చ ఆదితో ద్వే చతుత్థపఞ్చమాని ఉపాసకానం సామణేరానఞ్చ సాధారణాని నిచ్చసీలవసేన. ఉపోసథసీలవసేన పన ఉపాసకానం సత్తమట్ఠమం చేకం అఙ్గం కత్వా సబ్బపచ్ఛిమవజ్జాని సబ్బానిపి సామణేరేహి సాధారణాని, పచ్ఛిమం పన సామణేరానమేవ విసేసభూతన్తి ఏవం సాధారణవిసేసతో వవత్థానం కాతబ్బం. పురిమాని చేత్థ పఞ్చ ఏకన్తఅకుసలచిత్తసముట్ఠానత్తా పాణాతిపాతాదీనం పకతివజ్జతో వేరమణియా, సేసాని పణ్ణత్తివజ్జతోతి ఏవం పకతియా చ యం వజ్జం, వజ్జం పణ్ణత్తియా చ యం, తం వవత్థపేతబ్బం.

సాధారణవిభావనా

యస్మా చేత్థ ‘‘వేరమణిసిక్ఖాపదం సమాదియామీ’’తి ఏతాని సబ్బసాధారణాని పదాని, తస్మా ఏతేసం పదానం బ్యఞ్జనతో చ అత్థతో చ అయం సాధారణవిభావనా వేదితబ్బా –

తత్థ బ్యఞ్జనతో తావ వేరం మణతీతి వేరమణీ, వేరం పజహతి, వినోదేతి, బ్యన్తీకరోతి, అనభావం గమేతీతి అత్థో. విరమతి వా ఏతాయ కరణభూతాయ వేరమ్హా పుగ్గలోతి, వికారస్స వేకారం కత్వా వేరమణీ. తేనేవ చేత్థ ‘‘వేరమణిసిక్ఖాపదం విరమణిసిక్ఖాపద’’న్తి ద్విధా సజ్ఝాయం కరోన్తి. సిక్ఖితబ్బాతి సిక్ఖా, పజ్జతే అనేనాతి పదం. సిక్ఖాయ పదం సిక్ఖాపదం, సిక్ఖాయ అధిగమూపాయోతి అత్థో. అథ వా మూలం నిస్సయో పతిట్ఠాతి వుత్తం హోతి. వేరమణీ ఏవ సిక్ఖాపదం వేరమణిసిక్ఖాపదం, విరమణిసిక్ఖాపదం వా దుతియేన నయేన. సమ్మా ఆదియామి సమాదియామి, అవీతిక్కమనాధిప్పాయేన అఖణ్డకారితాయ అచ్ఛిద్దకారితాయ అసబలకారితాయ చ ఆదియామీతి వుత్తం హోతి.

అత్థతో పన వేరమణీతి కామావచరకుసలచిత్తసమ్పయుత్తా విరతి, సా పాణాతిపాతా విరమన్తస్స ‘‘యా తస్మిం సమయే పాణాతిపాతా ఆరతి విరతి పటివిరతి వేరమణీ అకిరియా అకరణం అనజ్ఝాపత్తి వేలాఅనతిక్కమో సేతుఘాతో’’తి ఏవమాదినా (విభ. ౭౦౪) నయేన విభఙ్గే వుత్తా. కామఞ్చేసా వేరమణీ నామ లోకుత్తరాపి అత్థి, ఇధ పన సమాదియామీతి వుత్తత్తా సమాదానవసేన పవత్తారహా, తస్మా సా న హోతీతి కామావచరకుసలచిత్తసమ్పయుత్తా విరతీతి వుత్తా.

సిక్ఖాతి తిస్సో సిక్ఖా అధిసీలసిక్ఖా, అధిచిత్తసిక్ఖా, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖాతి. ఇమస్మిం పనత్థే సమ్పత్తవిరతిసీలం లోకికా విపస్సనా రూపారూపఝానాని అరియమగ్గో చ సిక్ఖాతి అధిప్పేతా. యథాహ –

‘‘కతమే ధమ్మా సిక్ఖా? యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం…పే… తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతి, ఇమే ధమ్మా సిక్ఖా.

‘‘కతమే ధమ్మా సిక్ఖా? యస్మిం సమయే రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతి వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి…పే… పఠమం ఝానం…పే… పఞ్చమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతి, ఇమే ధమ్మా సిక్ఖా.

‘‘కతమే ధమ్మా సిక్ఖా? యస్మిం సమయే అరూపపత్తియా…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసహగతం…పే… అవిక్ఖేపో హోతి, ఇమే ధమ్మా సిక్ఖా.

‘‘కతమే ధమ్మా సిక్ఖా? యస్మిం సమయే లోకుత్తరం ఝానం భావేతి నియ్యానికం…పే… అవిక్ఖేపో హోతి, ఇమే ధమ్మా సిక్ఖా’’తి (విభ. ౭౧౨-౭౧౩).

ఏతాసు సిక్ఖాసు యాయ కాయచి సిక్ఖాయ పదం అధిగమూపాయో, అథ వా మూలం నిస్సయో పతిట్ఠాతి సిక్ఖాపదం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేన్తో బహులీకరోన్తో’’తి ఏవమాది (సం. ని. ౫.౧౮౨). ఏవమేత్థ సాధారణానం పదానం సాధారణా బ్యఞ్జనతో అత్థతో చ విభావనా కాతబ్బా.

పురిమపఞ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఇదాని యం వుత్తం – ‘‘అథ పఞ్చసు పుబ్బేసు, విసేసత్థప్పకాసతో…పే… విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో’’తి, తత్థేతం వుచ్చతి – పాణాతిపాతోతి ఏత్థ తావ పాణోతి జీవితిన్ద్రియప్పటిబద్ధా ఖన్ధసన్తతి, తం వా ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తో సత్తో. తస్మిం పన పాణే పాణసఞ్ఞినో తస్స పాణస్స జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకఉపక్కమసముట్ఠాపికా కాయవచీద్వారానం అఞ్ఞతరద్వారప్పవత్తా వధకచేతనా పాణాతిపాతో. అదిన్నాదానన్తి ఏత్థ అదిన్నన్తి పరపరిగ్గహితం, యత్థ పరో యథాకామకారితం ఆపజ్జన్తో అదణ్డారహో అనుపవజ్జో చ హోతి, తస్మిం పరపరిగ్గహితే పరపరిగ్గహితసఞ్ఞినో తదాదాయకఉపక్కమసముట్ఠాపికా కాయవచీద్వారానం అఞ్ఞతరద్వారప్పవత్తా ఏవ థేయ్యచేతనా అదిన్నాదానం. అబ్రహ్మచరియన్తి అసేట్ఠచరియం, ద్వయంద్వయసమాపత్తిమేథునప్పటిసేవనా కాయద్వారప్పవత్తా అసద్ధమ్మప్పటిసేవనట్ఠానవీతిక్కమచేతనా అబ్రహ్మచరియం. ముసావాదోతి ఏత్థ ముసాతి విసంవాదనపురేక్ఖారస్స అత్థభఞ్జనకో వచీపయోగో కాయపయోగో వా, విసంవాదనాధిప్పాయేన పనస్స పరవిసంవాదకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా కాయవచీద్వారానమేవ అఞ్ఞతరద్వారప్పవత్తా మిచ్ఛాచేతనా ముసావాదో. సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానన్తి ఏత్థ పన సురాతి పఞ్చ సురా – పిట్ఠసురా, పూవసురా, ఓదనసురా, కిణ్ణపక్ఖిత్తా, సమ్భారసంయుత్తా చాతి. మేరయమ్పి పుప్ఫాసవో, ఫలాసవో, గుళాసవో, మధ్వాసవో, సమ్భారసంయుత్తో చాతి పఞ్చవిధం. మజ్జన్తి తదుభయమేవ మదనియట్ఠేన మజ్జం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి కిఞ్చి అత్థి మదనియం, యేన పీతేన మత్తో హోతి పమత్తో, ఇదం వుచ్చతి మజ్జం. పమాదట్ఠానన్తి యాయ చేతనాయ తం పివతి అజ్ఝోహరతి, సా చేతనా మదప్పమాదహేతుతో పమాదట్ఠానన్తి వుచ్చతి, యతో అజ్ఝోహరణాధిప్పాయేన కాయద్వారప్పవత్తా సురామేరయమజ్జానం అజ్ఝోహరణచేతనా ‘‘సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠాన’’న్తి వేదితబ్బా. ఏవం తావేత్థ పాణాతిపాతప్పభుతీహి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

ఏకతానానతాదివినిచ్ఛయం

ఏకతానానతాదితోతి ఏత్థ ఆహ – కిం పన వజ్ఝవధకప్పయోగచేతనాదీనం ఏకతాయ పాణాతిపాతస్స అఞ్ఞస్స వా అదిన్నాదానాదినో ఏకత్తం, నానతాయ నానత్తం హోతి, ఉదాహు నోతి. కస్మా పనేతం వుచ్చతి? యది తావ ఏకతాయ ఏకత్తం, అథ యదా ఏకం వజ్ఝం బహూ వధకా వధేన్తి, ఏకో వా వధకో బహుకే వజ్ఝే వధేతి, ఏకేన వా సాహత్థికాదినా పయోగేన బహూ వజ్ఝా వధీయన్తి, ఏకా వా చేతనా బహూనం వజ్ఝానం జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకపయోగం సముట్ఠాపేతి, తదా ఏకేన పాణాతిపాతేన భవితబ్బం. యది పన నానతాయ నానత్తం. అథ యదా ఏకో వధకో ఏకస్సత్థాయ ఏకం పయోగం కరోన్తో బహూ వజ్ఝే వధేతి, బహూ వా వధకా దేవదత్తయఞ్ఞదత్తసోమదత్తాదీనం బహూనమత్థాయ బహూ పయోగే కరోన్తా ఏకమేవ దేవదత్తం యఞ్ఞదత్తం సోమదత్తం వా వధేన్తి, బహూహి వా సాహత్థికాదీహి పయోగేహి ఏకో వజ్ఝో వధీయతి. బహూ వా చేతనా ఏకస్సేవ వజ్ఝస్స జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకపయోగం సముట్ఠాపేన్తి, తదా బహూహి పాణాతిపాతేహి భవితబ్బం. ఉభయమ్పి చేతమయుత్తం. అథ నేవ ఏతేసం వజ్ఝాదీనం ఏకతాయ ఏకత్తం, నానతాయ నానత్తం, అఞ్ఞథేవ తు ఏకత్తం నానత్తఞ్చ హోతి, తం వత్తబ్బం పాణాతిపాతస్స, ఏవం సేసానమ్పీతి.

వుచ్చతే – తత్థ తావ పాణాతిపాతస్స న వజ్ఝవధకాదీనం పచ్చేకమేకతాయ ఏకతా, నానతాయ నానతా, కిన్తు వజ్ఝవధకాదీనం యుగనన్ధమేకతాయ ఏకతా, ద్విన్నమ్పి తు తేసం, తతో అఞ్ఞతరస్స వా నానతాయ నానతా. తథా హి బహూసు వధకేసు బహూహి సరక్ఖేపాదీహి ఏకేన వా ఓపాతఖణనాదినా పయోగేన బహూ వజ్ఝే వధేన్తేసుపి బహూ పాణాతిపాతా హోన్తి. ఏకస్మిం వధకే ఏకేన, బహూహి వా పయోగేహి తప్పయోగసముట్ఠాపికాయ చ ఏకాయ, బహూహి వా చేతనాహి బహూ వజ్ఝే వధేన్తేపి బహూ పాణాతిపాతా హోన్తి, బహూసు చ వధకేసు యథావుత్తప్పకారేహి బహూహి, ఏకేన వా పయోగేన ఏకం వజ్ఝం వధేన్తేసుపి బహూ పాణాతిపాతా హోన్తి. ఏస నయో అదిన్నాదానాదీసుపీతి. ఏవమేత్థ ఏకతానానతాదితోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

ఆరమ్మణతోతి పాణాతిపాతో చేత్థ జీవితిన్ద్రియారమ్మణో. అదిన్నాదానఅబ్రహ్మచరియసురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానాని రూపధమ్మేసు రూపాయతనాదిఅఞ్ఞతరసఙ్ఖారారమ్మణాని. ముసావాదో యస్స ముసా భణతి, తమారభిత్వా పవత్తనతో సత్తారమ్మణో. అబ్రహ్మచరియమ్పి సత్తారమ్మణన్తి ఏకే. అదిన్నాదానఞ్చ యదా సత్తో హరితబ్బో హోతి, తదా సత్తారమ్మణన్తి. అపి చేత్థ సఙ్ఖారవసేనేవ సత్తారమ్మణం, న పణ్ణత్తివసేనాతి. ఏవమేత్థ ఆరమ్మణతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

ఆదానతోతి పాణాతిపాతావేరమణిసిక్ఖాపదాదీని చేతాని సామణేరేన భిక్ఖుసన్తికే సమాదిన్నానేవ సమాదిన్నాని హోన్తి, ఉపాసకేన పన అత్తనా సమాదియన్తేనాపి సమాదిన్నాని హోన్తి, పరస్స సన్తికే సమాదియన్తేనాపి. ఏకజ్ఝం సమాదిన్నానిపి సమాదిన్నాని హోన్తి, పచ్చేకం సమాదిన్నానిపి. కిన్తు నానం ఏకజ్ఝం సమాదియతో ఏకాయేవ విరతి, ఏకావ చేతనా హోతి, కిచ్చవసేన పనేతాసం పఞ్చవిధత్తం విఞ్ఞాయతి. పచ్చేకం సమాదియతో పన పఞ్చేవ విరతియో, పఞ్చ చ చేతనా హోన్తీతి వేదితబ్బా. ఏవమేత్థ ఆదానతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

భేదతోతి సామణేరానఞ్చేత్థ ఏకస్మిం భిన్నే సబ్బానిపి భిన్నాని హోన్తి. పారాజికట్ఠానియాని హి తాని తేసం, యం తం వీతిక్కన్తం హోతి, తేనేవ కమ్మబద్ధో. గహట్ఠానం పన ఏకస్మిం భిన్నే ఏకమేవ భిన్నం హోతి, యతో తేసం తంసమాదానేనేవ పున పఞ్చఙ్గికత్తం సీలస్స సమ్పజ్జతి. అపరే పనాహు – ‘‘విసుం విసుం సమాదిన్నేసు ఏకస్మిం భిన్నే ఏకమేవ భిన్నం హోతి, ‘పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం సీలం సమాదియామీ’తి ఏవం పన ఏకతో సమాదిన్నేసు ఏకస్మిం భిన్నే సేసానిపి సబ్బాని భిన్నాని హోన్తి. కస్మా? సమాదిన్నస్స అభిన్నత్తా, యం తం వీతిక్కన్తం, తేనేవ కమ్మబద్ధో’’తి. ఏవమేత్థ భేదతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

మహాసావజ్జతోతి గుణవిరహితేసు తిరచ్ఛానగతాదీసు పాణేసు ఖుద్దకే పాణే పాణాతిపాతో అప్పసావజ్జో, మహాసరీరే మహాసావజ్జో. కస్మా? పయోగమహన్తతాయ. పయోగసమత్తేపి వత్థుమహన్తతాయ. గుణవన్తేసు పన మనుస్సాదీసు అప్పగుణే పాణాతిపాతో అప్పసావజ్జో, మహాగుణే మహాసావజ్జో. సరీరగుణానన్తు సమభావే సతి కిలేసానం ఉపక్కమానఞ్చ ముదుతాయ అప్పసావజ్జతా, తిబ్బతాయ మహాసావజ్జతా చ వేదితబ్బా. ఏస నయో సేసేసుపి. అపి చేత్థ సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానమేవ మహాసావజ్జం, న తథా పాణాతిపాతాదయో. కస్మా? మనుస్సభూతస్సాపి ఉమ్మత్తకభావసంవత్తనేన అరియధమ్మన్తరాయకరణతోతి. ఏవమేత్థ మహాసావజ్జతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

పయోగతోతి ఏత్థ చ పాణాతిపాతస్స సాహత్థికో, ఆణత్తికో, నిస్సగ్గియో, థావరో, విజ్జామయో, ఇద్ధిమయోతి ఛప్పయోగా. తత్థ కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా పహరణం సాహత్థికో పయోగో, సో ఉద్దిస్సానుద్దిస్సభేదతో దువిధో హోతి. తత్థ ఉద్దిస్సకే యం ఉద్దిస్స పహరతి, తస్సేవ మరణేన కమ్మునా బజ్ఝతి. ‘‘యో కోచి మరతూ’’తి ఏవం అనుద్దిస్సకే పహారపచ్చయా యస్స కస్సచి మరణేన. ఉభయథాపి చ పహరితమత్తే వా మరతు, పచ్ఛా వా తేనేవ రోగేన, పహరితక్ఖణే ఏవ కమ్మునా బజ్ఝతి. మరణాధిప్పాయేన చ పహారం దత్వా తేన అమతస్స పున అఞ్ఞేన చిత్తేన పహారే దిన్నే పచ్ఛాపి యది పఠమపహారేనేవ మరతి, తదా ఏవ కమ్మునా బద్ధో హోతి. అథ దుతియపహారేన, నత్థి పాణాతిపాతో. ఉభయేహి మతేపి పఠమపహారేనేవ కమ్మునా బద్ధో, ఉభయేహిపి అమతే నేవత్థి పాణాతిపాతో. ఏస నయో బహుకేహిపి ఏకస్స పహారే దిన్నే. తత్రాపి హి యస్స పహారేన మరతి, తస్సేవ కమ్మబద్ధో హోతి.

అధిట్ఠహిత్వా పన ఆణాపనం ఆణత్తికో పయోగో. తత్థపి సాహత్థికే పయోగే వుత్తనయేనేవ కమ్మబద్ధో అనుస్సరితబ్బో. ఛబ్బిధో చేత్థ నియమో వేదితబ్బో –

‘‘వత్థు కాలో చ ఓకాసో, ఆవుధం ఇరియాపథో;

కిరియావిసేసోతి ఇమే, ఛ ఆణత్తినియామకా’’తి. (పాచి. అట్ఠ. ౨.౧౭౪);

తత్థ వత్థూతి మారేతబ్బో పాణో. కాలోతి పుబ్బణ్హసాయన్హాదికాలో చ, యోబ్బనథావరియాదికాలో చ. ఓకాసోతి గామో వా నిగమో వా వనం వా రచ్ఛా వా సిఙ్ఘాటకం వాతి ఏవమాది. ఆవుధన్తి అసి వా ఉసు వా సత్తి వాతి ఏవమాది. ఇరియాపథోతి మారేతబ్బస్స మారకస్స చ ఠానం వా నిసజ్జా వాతి ఏవమాది.

కిరియావిసేసోతి విజ్ఝనం వా ఛేదనం వా భేదనం వా సఙ్ఖముణ్డికం వాతి ఏవమాది. యది హి వత్థుం విసంవాదేత్వా ‘‘యం మారేహీ’’తి ఆణత్తో, తతో అఞ్ఞం మారేతి, ఆణాపకస్స నత్థి కమ్మబద్ధో. అథ వత్థుం అవిసంవాదేత్వా మారేతి, ఆణాపకస్స ఆణత్తిక్ఖణే ఆణత్తస్స మారణక్ఖణేతి ఉభయేసమ్పి కమ్మబద్ధో. ఏస నయో కాలాదీసుపి.

మారణత్థన్తు కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా పహరణనిస్సజ్జనం నిస్సగ్గియో పయోగో. సోపి ఉద్దిస్సానుద్దిస్సభేదతో దువిధో ఏవ, కమ్మబద్ధో చేత్థ పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

మారణత్థమేవ ఓపాతఖణనం, అపస్సేనఉపనిక్ఖిపనం, భేసజ్జవిసయన్తాదిప్పయోజనం వా థావరో పయోగో. సోపి ఉద్దిస్సానుద్దిస్సభేదతో దువిధో, యతో తత్థపి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ కమ్మబద్ధో వేదితబ్బో. అయన్తు విసేసో – మూలట్ఠేన ఓపాతాదీసు పరేసం మూలేన వా ముధా వా దిన్నేసుపి యది తప్పచ్చయా కోచి మరతి, మూలట్ఠస్సేవ కమ్మబద్ధో. యదిపి చ తేన అఞ్ఞేన వా తత్థ ఓపాతే వినాసేత్వా భూమిసమే కతేపి పంసుధోవకా వా పంసుం గణ్హన్తా, మూలఖణకా వా మూలాని ఖణన్తా ఆవాటం కరోన్తి, దేవే వా వస్సన్తే కద్దమో జాయతి, తత్థ చ కోచి ఓతరిత్వా వా లగ్గిత్వా వా మరతి, మూలట్ఠస్సేవ కమ్మబద్ధో. యది పన యేన లద్ధం, సో అఞ్ఞో వా తం విత్థటతరం గమ్భీరతరం వా కరోతి, తప్పచ్చయావ కోచి మరతి, ఉభయేసమ్పి కమ్మబద్ధో. యథా తు మూలాని మూలేహి సంసన్దన్తి, తథా తత్ర థలే కతే ముచ్చతి. ఏవం అపస్సేనాదీసుపి యావ తేసం పవత్తి, తావ యథాసమ్భవం కమ్మబద్ధో వేదితబ్బో.

మారణత్థం పన విజ్జాపరిజప్పనం విజ్జామయో పయోగో. దాఠావుధాదీనం దాఠాకోటనాదిమివ మారణత్థం కమ్మవిపాకజిద్ధివికారకరణం ఇద్ధిమయో పయోగోతి. అదిన్నాదానస్స తు థేయ్యపసయ్హపటిచ్ఛన్నపరికప్పకుసావహారవసప్పవత్తా సాహత్థికాణత్తికాదయో పయోగా, తేసమ్పి వుత్తానుసారేనేవ పభేదో వేదితబ్బో. అబ్రహ్మచరియాదీనం తిణ్ణమ్పి సాహత్థికో ఏవ పయోగో లబ్భతీతి. ఏవమేత్థ పయోగతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

అఙ్గతోతి ఏత్థ చ పాణాతిపాతస్స పఞ్చ అఙ్గాని భవన్తి – పాణో చ హోతి, పాణసఞ్ఞీ చ, వధకచిత్తఞ్చ పచ్చుపట్ఠితం హోతి, వాయమతి, తేన చ మరతీతి. అదిన్నాదానస్సాపి పఞ్చేవ – పరపరిగ్గహితఞ్చ హోతి, పరపరిగ్గహితసఞ్ఞీ చ, థేయ్యచిత్తఞ్చ పచ్చుపట్ఠితం హోతి, వాయమతి, తేన చ ఆదాతబ్బం ఆదానం గచ్ఛతీతి. అబ్రహ్మచరియస్స పన చత్తారి అఙ్గాని భవన్తి – అజ్ఝాచరియవత్థు చ హోతి, తత్థ చ సేవనచిత్తం పచ్చుపట్ఠితం హోతి, సేవనపచ్చయా పయోగఞ్చ సమాపజ్జతి, సాదియతి చాతి, తథా పరేసం ద్విన్నమ్పి. తత్థ ముసావాదస్స తావ ముసా చ హోతి తం వత్థు, విసంవాదనచిత్తఞ్చ పచ్చుపట్ఠితం హోతి, తజ్జో చ వాయామో, పరవిసంవాదనఞ్చ విఞ్ఞాపయమానా విఞ్ఞత్తి పవత్తతీతి చత్తారి అఙ్గాని వేదితబ్బాని. సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానస్స పన సురాదీనఞ్చ అఞ్ఞతరం హోతి మదనీయపాతుకమ్యతాచిత్తఞ్చ పచ్చుపట్ఠితం హోతి, తజ్జఞ్చ వాయామం ఆపజ్జతి, పీతే చ పవిసతీతి ఇమాని చత్తారి అఙ్గానీతి. ఏవమేత్థ అఙ్గతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

సముట్ఠానతోతి పాణాతిపాతఅదిన్నాదానముసావాదా చేత్థ కాయచిత్తతో, వాచాచిత్తతో, కాయవాచాచిత్తతో చాతి తిసముట్ఠానా హోన్తి. అబ్రహ్మచరియం కాయచిత్తవసేన ఏకసముట్ఠానమేవ. సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానం కాయతో చ, కాయచిత్తతో చాతి ద్విసముట్ఠానన్తి. ఏవమేత్థ సముట్ఠానతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

వేదనాతోతి ఏత్థ చ పాణాతిపాతో దుక్ఖవేదనాసమ్పయుత్తోవ. అదిన్నాదానం తీసు వేదనాసు అఞ్ఞతరవేదనాసమ్పయుత్తం, తథా ముసావాదో. ఇతరాని ద్వే సుఖాయ వా అదుక్ఖమసుఖాయ వా వేదనాయ సమ్పయుత్తానీతి. ఏవమేత్థ వేదనాతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

మూలతోతి పాణాతిపాతో చేత్థ దోసమోహమూలో. అదిన్నాదానముసావాదా లోభమోహమూలా వా దోసమోహమూలా వా. ఇతరాని ద్వే లోభమోహమూలానీతి. ఏవమేత్థ మూలతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

కమ్మతోతి పాణాతిపాతఅదిన్నాదానఅబ్రహ్మచరియాని చేత్థ కాయకమ్మమేవ కమ్మపథప్పత్తానేవ చ, ముసావాదో వచీకమ్మమేవ. యో పన అత్థభఞ్జకో, సో కమ్మపథప్పత్తో. ఇతరో కమ్మమేవ. సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానం కాయకమ్మమేవాతి. ఏవమేత్థ కమ్మతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

విరమతోతి ఏత్థ ఆహ ‘‘పాణాతిపాతాదీహి విరమన్తో కుతో విరమతీ’’తి? వుచ్చతే – సమాదానవసేన తావ విరమన్తో అత్తనో వా పరేసం వా పాణాతిపాతాదిఅకుసలతో విరమతి. కిమారభిత్వా? యతో విరమతి, తదేవ. సమ్పత్తవసేనాపి విరమన్తో వుత్తప్పకారాకుసలతోవ. కిమారభిత్వా? పాణాతిపాతాదీనం వుత్తారమ్మణానేవ. కేచి పన భణన్తి ‘‘సురామేరయమజ్జసఙ్ఖాతే సఙ్ఖారే ఆరభిత్వా సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా విరమతి, సత్తసఙ్ఖారేసు యం పన అవహరితబ్బం భఞ్జితబ్బఞ్చ, తం ఆరభిత్వా అదిన్నాదానా ముసావాదా చ, సత్తేయేవారభిత్వా పాణాతిపాతా అబ్రహ్మచరియా చా’’తి. తదఞ్ఞే ‘‘ఏవం సన్తే ‘అఞ్ఞం చిన్తేన్తో అఞ్ఞం కరేయ్య, యఞ్చ పజహతి, తం న జానేయ్యా’తి ఏవందిట్ఠికా హుత్వా అనిచ్ఛమానా యదేవ పజహతి, తం అత్తనో పాణాతిపాతాదిఅకుసలమేవారభిత్వా విరమతీ’’తి వదన్తి. తదయుత్తం. కస్మా? తస్స పచ్చుప్పన్నాభావతో బహిద్ధాభావతో చ. సిక్ఖాపదానఞ్హి విభఙ్గపాఠే ‘‘పఞ్చన్నం సిక్ఖాపదానం కతి కుసలా…పే… కతి అరణా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘కుసలాయేవ, సియా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా’’తి (విభ. ౭౧౬) ఏవం పవత్తమానే విస్సజ్జనే ‘‘పచ్చుప్పన్నారమ్మణా’’తి చ ‘‘బహిద్ధారమ్మణా’’తి చ ఏవం పచ్చుప్పన్నబహిద్ధారమ్మణత్తం వుత్తం, తం అత్తనో పాణాతిపాతాదిఅకుసలం ఆరభిత్వా విరమన్తస్స న యుజ్జతి. యం పన వుత్తం – ‘‘అఞ్ఞం చిన్తేన్తో అఞ్ఞం కరేయ్య, యఞ్చ పజహతి, తం న జానేయ్యా’’తి. తత్థ వుచ్చతే – న కిచ్చసాధనవసేన పవత్తేన్తో అఞ్ఞం చిన్తేన్తో అఞ్ఞం కరోతీతి వా, యఞ్చ పజహతి, తం న జానాతీతి వా వుచ్చతి.

‘‘ఆరభిత్వాన అమతం, జహన్తో సబ్బపాపకే;

నిదస్సనఞ్చేత్థ భవే, మగ్గట్ఠోరియపుగ్గలో’’తి.

ఏవమేత్థ విరమతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

ఫలతోతి సబ్బే ఏవ చేతే పాణాతిపాతాదయో దుగ్గతిఫలనిబ్బత్తకా హోన్తి, సుగతియఞ్చ అనిట్ఠాకన్తామనాపవిపాకనిబ్బత్తకా హోన్తి, సమ్పరాయే దిట్ఠధమ్మే ఏవ చ అవేసారజ్జాదిఫలనిబ్బత్తకా. అపిచ ‘‘యో సబ్బలహుసో పాణాతిపాతస్స విపాకో మనుస్సభూతస్స అప్పాయుకసంవత్తనికో హోతీ’’తి (అ. ని. ౮.౪౦) ఏవమాదినా నయేనేత్థ ఫలతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

అపి చేత్థ పాణాతిపాతాదివేరమణీనమ్పి సముట్ఠానవేదనామూలకమ్మఫలతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో. తత్థాయం విఞ్ఞాపనా – సబ్బా ఏవ చేతా వేరమణియో చతూహి సముట్ఠహన్తి కాయతో, కాయచిత్తతో, వాచాచిత్తతో, కాయవాచాచిత్తతో చాతి. సబ్బా ఏవ చ సుఖవేదనాసమ్పయుత్తా వా, అదుక్ఖమసుఖవేదనాసమ్పయుత్తా వా, అలోభాదోసమూలా వా అలోభాదోసామోహమూలా వా. చతస్సోపి చేత్థ కాయకమ్మం, ముసావాదావేరమణీ వచీకమ్మం, మగ్గక్ఖణే చ చిత్తతోవ సముట్ఠహన్తి, సబ్బాపి మనోకమ్మం.

పాణాతిపాతా వేరమణియా చేత్థ అఙ్గపచ్చఙ్గసమ్పన్నతా ఆరోహపరిణాహసమ్పత్తితా జవసమ్పత్తితా సుప్పతిట్ఠితపాదతా చారుతా ముదుతా సుచితా సూరతా మహబ్బలతా విస్సత్థవచనతా లోకపియతా నేలతా అభేజ్జపరిసతా అచ్ఛమ్భితా దుప్పధంసితా పరూపక్కమేన అమరణతా అనన్తపరివారతా సురూపతా సుసణ్ఠానతా అప్పాబాధతా అసోకితా పియేహి మనాపేహి సద్ధిం అవిప్పయోగతా దీఘాయుకతాతి ఏవమాదీని ఫలాని.