౪. అబ్భన్తరవగ్గో
[౨౮౧] ౧. అబ్భన్తరజాతకవణ్ణనా
అబ్భన్తరో నామ దుమోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సారిపుత్తత్థేరస్స బిమ్బాదేవీథేరియా అమ్బరసదానం ఆరబ్భ కథేసి. సమ్మాసమ్బుద్ధే హి పవత్తితవరధమ్మచక్కే వేసాలియం కూటాగారసాలాయం విహరన్తే మహాపజాపతీ గోతమీ పఞ్చ సాకియసతాని ఆదాయ గన్త్వా పబ్బజ్జం యాచిత్వా పబ్బజ్జఞ్చేవ ఉపసమ్పదఞ్చ లభి. అపరభాగే తా పఞ్చసతా భిక్ఖునియో నన్దకోవాదం (మ. ని. ౩.౩౯౮ ఆదయో) సుత్వా అరహత్తం పాపుణింసు. సత్థరి పన సావత్థిం ఉపనిస్సాయ విహరన్తే రాహులమాతా బిమ్బాదేవీ ‘‘సామికో మే పబ్బజిత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, పుత్తోపి మే పబ్బజిత్వా తస్సేవ సన్తికే వసతి, అహం అగారమజ్ఝే కింకరిస్సామి, అహమ్పి పబ్బజిత్వా సావత్థిం గన్త్వా సమ్మాసమ్బుద్ధఞ్చ పుత్తఞ్చ నిబద్ధం పస్సమానా విహరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా భిక్ఖునుపస్సయం గన్త్వా పబ్బజిత్వా ఆచరియుపజ్ఝాయాహి సద్ధిం సావత్థిం గన్త్వా సత్థారఞ్చ పియపుత్తఞ్చ పస్సమానా ఏకస్మిం భిక్ఖునుపస్సయే వాసం కప్పేసి. రాహులసామణేరో ఆగన్త్వా మాతరం పస్సతి.
అథేకదివసం థేరియా ఉదరవాతో కుప్పి. సా పుత్తే దట్ఠుం ఆగతే తస్స దస్సనత్థాయ నిక్ఖమితుం నాసక్ఖి, అఞ్ఞావ ఆగన్త్వా అఫాసుకభావం కథయింసు. సో మాతు సన్తికం గన్త్వా ‘‘కిం తే లద్ధుం వట్టతీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘తాత, అగారమజ్ఝే మే సక్ఖరయోజితే అమ్బరసే పీతే ఉదరవాతో వూపసమ్మతి, ఇదాని పిణ్డాయ చరిత్వా జీవికం కప్పేమ, కుతో తం లభిస్సామా’’తి. సామణేరో ‘‘లభన్తో ఆహరిస్సామీ’’తి వత్వా నిక్ఖమి. తస్స పనాయస్మతో ఉపజ్ఝాయో ధమ్మసేనాపతి, ఆచరియో మహామోగ్గల్లానో, చూళపితా ఆనన్దత్థేరో, పితా సమ్మాసమ్బుద్ధోతి మహాసమ్పత్తి. ఏవం సన్తేపి అఞ్ఞస్స సన్తికం అగన్త్వా ఉపజ్ఝాయస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా దుమ్ముఖాకారో హుత్వా అట్ఠాసి. అథ నం థేరో ‘‘కిం ను ఖో, రాహుల, దుమ్ముఖో వియాసీ’’తి ఆహ. ‘‘మాతు మే, భన్తే, థేరియా ఉదరవాతో కుపితో’’తి. ‘‘కిం లద్ధుం వట్టతీ’’తి? ‘‘సక్ఖరయోజితేన కిర అమ్బరసేన ఫాసు హోతీ’’తి. ‘‘హోతు లభిస్సామి, మా చిన్తయీ’’తి.
సో పునదివసే తం ఆదాయ సావత్థిం పవిసిత్వా సామణేరం ఆసనసాలాయం నిసీదాపేత్వా రాజద్వారం అగమాసి. కోసలరాజా థేరం దిస్వా నిసీదాపేసి, తఙ్ఖణఞ్ఞేవ ఉయ్యానపాలో పిణ్డిపక్కానం మధురఅమ్బానం ఏకం పుటం ఆహరి. రాజా అమ్బానం తచం అపనేత్వా సక్ఖరం పక్ఖిపిత్వా సయమేవ మద్దిత్వా థేరస్స పత్తం పూరేత్వా అదాసి. థేరో రాజనివేసనా నిక్ఖమిత్వా ఆసనసాలం గన్త్వా సామణేరస్స అదాసి ‘‘హరిత్వా మాతు తే దేహీ’’తి. సో హరిత్వా అదాసి, థేరియా పరిభుత్తమత్తేవ ఉదరవాతో వూపసమి. రాజాపి మనుస్సం పేసేసి – ‘‘థేరో ఇధ నిసీదిత్వా అమ్బరసం న పరిభుఞ్జి, గచ్ఛ కస్సచి దిన్నభావం జానాహీ’’తి. సో థేరేన సద్ధింయేవ గన్త్వా తం పవత్తిం ఞత్వా ఆగన్త్వా రఞ్ఞో కథేసి. రాజా చిన్తేసి – ‘‘సచే సత్థా అగారం అజ్ఝావసిస్స, చక్కవత్తిరాజా అభవిస్స, రాహులసామణేరో పరిణాయకరతనం, థేరీ ఇత్థిరతనం, సకలచక్కవాళరజ్జం ఏతేసఞ్ఞేవ అభవిస్స. అమ్హేహి ఏతే ఉపట్ఠహన్తేహి చరితబ్బం అస్స, ఇదాని పబ్బజిత్వా అమ్హే ఉపనిస్సాయ వసన్తేసు ఏతేసు న యుత్తం అమ్హాకం పమజ్జితు’’న్తి. సో తతో పట్ఠాయ థేరియా నిబద్ధం అమ్బరసం దాపేసి. థేరేన బిమ్బాదేవీథేరియా అమ్బరసస్స దిన్నభావో భిక్ఖుసఙ్ఘే పాకటో జాతో. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, సారిపుత్తత్థేరో కిర బిమ్బాదేవీథేరిం అమ్బరసేన సన్తప్పేసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ రాహులమాతా సారిపుత్తేన అమ్బరసేన సన్తప్పితా, పుబ్బేపేస ఏతం సన్తప్పేసియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిగామకే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా సణ్ఠపితఘరావాసో మాతాపితూనం అచ్చయేన ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తపదేసే అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా ఇసిగణపరివుతో గణసత్థా హుత్వా దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన లోణమ్బిలసేవనత్థాయ పబ్బతపాదా ఓతరిత్వా చారికం చరమానో బారాణసిం పత్వా ఉయ్యానే వాసం కప్పేసి. అథస్స ఇసిగణస్స సీలతేజేన సక్కస్స భవనం కమ్పి. సక్కో ఆవజ్జమానో తం కారణం ఞత్వా ‘‘ఇమేసం తాపసానం అవాసాయ పరిసక్కిస్సామి, అథ తే భిన్నావాసా ఉపద్దుతా చరమానా చిత్తేకగ్గతం న లభిస్సన్తి, ఏవం మే ఫాసుకం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘కో ను ఖో ఉపాయో’’తి వీమంసన్తో ఇమం ఉపాయం అద్దస – మజ్ఝిమయామసమనన్తరే రఞ్ఞో అగ్గమహేసియా సిరిగబ్భం పవిసిత్వా ఆకాసే ఠత్వా ‘‘భద్దే, సచే త్వం అబ్భన్తరఅమ్బపక్కం ఖాదేయ్యాసి, పుత్తం లభిస్ససి, సో చక్కవత్తిరాజా భవిస్సతీ’’తి ఆచిక్ఖిస్సామి. రాజా దేవియా కథం సుత్వా అమ్బపక్కత్థాయ ఉయ్యానం పేసేస్సతి, అథాహం అమ్బాని అన్తరధాపేస్సామి, రఞ్ఞో ఉయ్యానే అమ్బానం అభావం ఆరోచేస్సన్తి, ‘‘కే తే ఖాదన్తీ’’తి వుత్తే ‘‘తాపసా ఖాదన్తీ’’తి వక్ఖన్తి, తం సుత్వా రాజా తాపసే పోథేత్వా నీహరాపేస్సతి, ఏవం తే ఉపద్దుతా భవిస్సన్తీతి.
సో మజ్ఝిమయామసమనన్తరే సిరిగబ్భం పవిసిత్వా ఆకాసే ఠితో అత్తనో దేవరాజభావం జానాపేత్వా తాయ సద్ధిం సల్లపన్తో పురిమా ద్వే గాథా అవోచ –
౯౧. ‘‘అబ్భన్తరో నామ దుమో, యస్స దిబ్యమిదం ఫలం;
భుత్వా దోహళినీ నారీ, చక్కవత్తిం విజాయతి.
౯౨. ‘‘త్వమ్పి భద్దే మహేసీసి, సా చాపి పతినో పియా;
ఆహరిస్సతి తే రాజా, ఇదం అబ్భన్తరం ఫల’’న్తి.
తత్థ అబ్భన్తరో నామ దుమోతి ఇమినా తావ గామనిగమజనపదపబ్బతాదీనం అసుకస్స అబ్భన్తరోతి అవత్వా కేవలం ఏకం అబ్భన్తరం అమ్బరుక్ఖం కథేసి. యస్స దిబ్యమిదం ఫలన్తి యస్స అమ్బరుక్ఖస్స దేవతానం పరిభోగారహం దిబ్యం ఫలం. ఇదన్తి పన నిపాతమత్తమేవ. దోహళినీతి సఞ్జాతదోహళా. త్వమ్పి, భద్దే, మహేసీసీతి త్వం, సోభనే మహేసీ, అసి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘మహేసీ చా’’తిపి పాఠో. సా చాపి పతినో పియాతి సోళసన్నం దేవీసహస్సానం అబ్భన్తరే అగ్గమహేసీ చాపి పతినో చాపి పియాతి అత్థో. ఆహరిస్సతి తే రాజా, ఇదం అబ్భన్తరం ఫలన్తి తస్సా తే పియాయ అగ్గమహేసియా ఇదం మయా వుత్తప్పకారం ఫలం రాజా ఆహరాపేస్సతి, సా త్వం తం పరిభుఞ్జిత్వా చక్కవత్తిగబ్భం లభిస్ససీతి.
ఏవం సక్కో దేవియా ఇమా ద్వే గాథా వత్వా ‘‘త్వం అప్పమత్తా హోహి, మా పపఞ్చం అకాసి, స్వే రఞ్ఞో ఆరోచేయ్యాసీ’’తి తం అనుసాసిత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గతో. సా పునదివసే గిలానాలయం దస్సేత్వా పరిచారికానం సఞ్ఞం దత్వా నిపజ్జి. రాజా సముస్సితసేతచ్ఛత్తే సీహాసనే నిసిన్నో నాటకాని పస్సన్తో దేవిం అదిస్వా ‘‘కహం, దేవీ’’తి పరిచారికే పుచ్ఛి. ‘‘గిలానా, దేవా’’తి. సో తస్సా సన్తికం గన్త్వా సయనపస్సే నిసీదిత్వా పిట్ఠిం పరిమజ్జన్తో ‘‘కిం తే, భద్దే, అఫాసుక’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘మహారాజ అఞ్ఞం అఫాసుకం నామ నత్థి, దోహళో మే ఉప్పన్నో’’తి. ‘‘కిం ఇచ్ఛసి, భద్దే’’తి? ‘‘అబ్భన్తరఅమ్బఫలం దేవా’’తి. ‘‘అబ్భన్తరఅమ్బో నామ కహం అత్థీ’’తి? ‘‘నాహం, దేవ, అబ్భన్తరఅమ్బం జానామి, తస్స పన మే ఫలం లభమానాయ జీవితం అత్థి, అలభమానాయ నత్థీ’’తి. ‘‘తేన హి ఆహరాపేస్సామి, మా చిన్తయీ’’తి రాజా దేవిం అస్సాసేత్వా ఉట్ఠాయ గన్త్వా రాజపల్లఙ్కే నిసిన్నో అమచ్చే పక్కోసాపేత్వా ‘‘దేవియా అబ్భన్తరఅమ్బే నామ దోహళో ఉప్పన్నో, కిం కాతబ్బ’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘దేవ ద్విన్నం అమ్బానం అన్తరే ఠితో అమ్బో అబ్భన్తరఅమ్బో నామ, ఉయ్యానం పేసేత్వా అబ్భన్తరే ఠితఅమ్బతో ఫలం ఆహరాపేత్వా దేవియా దాపేథా’’తి.
రాజా ‘‘సాధు, ఏవరూపం అమ్బం ఆహరథా’’తి ఉయ్యానం పేసేసి. సక్కో అత్తనో ఆనుభావేన ఉయ్యానే అమ్బాని ఖాదితసదిసాని కత్వా అన్తరధాపేసి. అమ్బత్థాయ గతా మనుస్సా సకలఉయ్యానం విచరన్తా ఏకం అమ్బమ్పి అలభిత్వా గన్త్వా ఉయ్యానే అమ్బానం అభావం రఞ్ఞో కథయింసు. ‘‘కే అమ్బాని ఖాదన్తీ’’తి? ‘‘తాపసా, దేవా’’తి. ‘‘తాపసే ఉయ్యానతో పోథేత్వా నీహరథా’’తి. మనుస్సా ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా నీహరింసు. సక్కస్స మనోరథో మత్థకం పాపుణి. దేవీ అమ్బఫలత్థాయ నిబద్ధం కత్వా నిపజ్జియేవ. రాజా కత్తబ్బకిచ్చం అపస్సన్తో అమచ్చే చ బ్రాహ్మణే చ సన్నిపాతాపేత్వా ‘‘అబ్భన్తరఅమ్బస్స అత్థిభావం జానాథా’’తి పుచ్ఛి. బ్రాహ్మణా ఆహంసు – ‘‘దేవ, అబ్భన్తరఅమ్బో నామ దేవతానం పరిభోగో, ‘హిమవన్తే కఞ్చనగుహాయ అన్తో అత్థీ’తి అయం నో పరమ్పరాగతో అనుస్సవో’’తి. ‘‘కో పన తతో అమ్బం ఆహరితుం సక్ఖిస్సతీ’’తి? ‘‘న సక్కా తత్థ మనుస్సభూతేన గన్తుం, ఏకం సువపోతకం పేసేతుం వట్టతీ’’తి.
తేన చ సమయేన రాజకులే ఏకో సువపోతకో మహాసరీరో కుమారకానం యానకచక్కనాభిమత్తో థామసమ్పన్నో పఞ్ఞవా ఉపాయకుసలో. రాజా తం ఆహరాపేత్వా ‘‘తాత సువపోతక, అహం తవ బహూపకారో, కఞ్చనపఞ్జరే వససి, సువణ్ణతట్టకే మధులాజే ఖాదసి, సక్ఖరపానకం పివసి, తయాపి అమ్హాకం ఏకం కిచ్చం నిత్థరితుం వట్టతీ’’తి ఆహ. ‘‘కిం, దేవా’’తి. ‘‘తాత దేవియా అబ్భన్తరఅమ్బే దోహళో ఉప్పన్నో, సో చ అమ్బో హిమవన్తే కఞ్చనపబ్బతన్తరే అత్థి దేవతానం పరిభోగో, న సక్కా మనుస్సభూతేన తత్థ గన్తుం, తయా తతో అమ్బఫలం ఆహరితుం వట్టతీ’’తి. ‘‘సాధు, దేవ, ఆహరిస్సామీ’’తి. అథ నం రాజా సువణ్ణతట్టకే మధులాజే ఖాదాపేత్వా సక్ఖరపానకం పాయేత్వా సతపాకతేలేన తస్స పక్ఖన్తరాని మక్ఖేత్వా ఉభోహి హత్థేహి గహేత్వా సీహపఞ్జరే ఠత్వా ఆకాసే విస్సజ్జేసి. సోపి రఞ్ఞో నిపచ్చకారం దస్సేత్వా ఆకాసే పక్ఖన్దన్తో మనుస్సపథం అతిక్కమ్మ హిమవన్తే పఠమే పబ్బతన్తరే వసన్తానం సుకానం సన్తికం గన్త్వా అబ్భన్తరఅమ్బో నామ కత్థ అత్థి, కథేథ మే తం ఠాన’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘మయం న జానామ, దుతియే పబ్బతన్తరే సుకా జానిస్సన్తీ’’తి.
సో తేసం వచనం సుత్వా తతో ఉప్పతిత్వా దుతియం పబ్బతన్తరం అగమాసి, తథా తతియం, చతుత్థం, పఞ్చమం, ఛట్ఠం అగమాసి. తత్థపి నం సుకా ‘‘న మయం జానామ, సత్తమపబ్బతన్తరే సుకా జానిస్సన్తీ’’తి ఆహంసు. సో తత్థపి గన్త్వా ‘‘అబ్భన్తరఅమ్బో నామ కత్థ అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అసుకట్ఠానే నామ కఞ్చనపబ్బతన్తరే’’తి ఆహంసు. ‘‘అహం తస్స ఫలత్థాయ ఆగతో, మం తత్థ నేత్వా తతో మే ఫలం దాపేథా’’తి. సుకగణా ఆహంసు – ‘‘సమ్మ, సో వేస్సవణమహారాజస్స పరిభోగో, న సక్కా ఉపసఙ్కమితుం, సకలరుక్ఖో మూలతో పట్ఠాయ సత్తహి లోహజాలేహి పరిక్ఖిత్తో, సహస్సకుమ్భణ్డరక్ఖసా రక్ఖన్తి, తేహి దిట్ఠస్స జీవితం నామ నత్థి, కప్పుట్ఠానగ్గిఅవీచిమహానిరయసదిసట్ఠానం, మా తత్థ పత్థనం కరీ’’తి. ‘‘సచే తుమ్హే న గచ్ఛథ, మయ్హం ఠానం ఆచిక్ఖథా’’తి. ‘‘తేన హి అసుకేన చ అసుకేన చ ఠానేన యాహీ’’తి. సో తేహి ఆచిక్ఖితవసేనేవ సుట్ఠు మగ్గం ఉపధారేత్వా తం ఠానం గన్త్వా దివా అత్తానం అదస్సేత్వా మజ్ఝిమయామసమనన్తరే రక్ఖసానం నిద్దోక్కమనసమయే అబ్భన్తరఅమ్బస్స సన్తికం గన్త్వా ఏకేన మూలన్తరేన సణికం అభిరుహితుం ఆరభి. లోహజాలం ‘‘కిరీ’’తి సద్దమకాసి.
రక్ఖసా పబుజ్ఝిత్వా సుకపోతకం దిస్వా ‘‘అమ్బచోరోయ’’న్తి గహేత్వా కమ్మకరణం సంవిదహింసు. ఏకో ‘‘ముఖే పక్ఖిపిత్వా గిలిస్సామి న’’న్తి ఆహ, అపరో ‘‘హత్థేహి మద్దిత్వా పుఞ్జిత్వా విప్పకిరిస్సామి న’’న్తి, అపరో ‘‘ద్వేధా ఫాలేత్వా అఙ్గారేసు పచిత్వా ఖాదిస్సామీ’’తి. సో తేసం కమ్మకరణసంవిధానం సుత్వాపి అసన్తసిత్వావ తే రక్ఖసే ఆమన్తేత్వా ‘‘అమ్భో రక్ఖసా, తుమ్హే కస్స మనుస్సా’’తి ఆహ. ‘‘వేస్సవణమహారాజస్సా’’తి. ‘‘అమ్భో, తుమ్హేపి ఏకస్స రఞ్ఞోవ మనుస్సా, అహమ్పి రఞ్ఞోవ మనుస్సో, బారాణసిరాజా మం అబ్భన్తరఅమ్బఫలత్థాయ పేసేసి, స్వాహం తత్థేవ అత్తనో రఞ్ఞో జీవితం దత్వా ఆగతో. యో హి అత్తనో మాతాపితూనఞ్చేవ సామికస్స చ అత్థాయ జీవితం పరిచ్చజతి, సో దేవలోకేయేవ నిబ్బత్తతి, తస్మా అహమ్పి ఇమమ్హా తిరచ్ఛానయోనియా చవిత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తిస్సామీ’’తి వత్వా తతియం గాథమాహ –
౯౩. ‘‘భత్తురత్థే పరక్కన్తో, యం ఠానమధిగచ్ఛతి;
సూరో అత్తపరిచ్చాగీ, లభమానో భవామహ’’న్తి.
తత్థ భత్తురత్థేతి భత్తా వుచ్చన్తి భత్తాదీహి భరణపోసకా పితా మాతా సామికో చ, ఇతి తివిధస్సపేతస్స భత్తు అత్థాయ. పరక్కన్తోతి పరక్కమం కరోన్తో వాయమన్తో. యం ఠానమధిగచ్ఛతీతి యం సుఖకారణం యసం వా లాభం వా సగ్గం వా అధిగచ్ఛతి. సూరోతి అభీరు విక్కమసమ్పన్నో. అత్తపరిచ్చాగీతి కాయే చ జీవితే చ నిరపేక్ఖో హుత్వా తస్స తివిధస్సపి భత్తు అత్థాయ అత్తానం పరిచ్చజన్తో. లభమానో భవామహన్తి యం సో ఏవరూపో సూరో దేవసమ్పత్తిం వా మనుస్ససమ్పత్తిం వా లభతి, అహమ్పి తం లభమానో భవామి, తస్మా హాసోవ మే ఏత్థ, న తాసో, కిం మం తుమ్హే తాసేథాతి.
ఏవం సో ఇమాయ గాథాయ తేసం ధమ్మం దేసేసి. తే తస్స ధమ్మకథం సుత్వా పసన్నచిత్తా ‘‘ధమ్మికో ఏస, న సక్కా మారేతుం, విస్సజ్జేమ న’’న్తి వత్వా సుకపోతకం విస్సజ్జేత్వా ‘అమ్భో సుకపోతక, ముత్తోసి, అమ్హాకం హత్థతో సోత్థినా గచ్ఛా’’తి ఆహంసు. ‘‘మయ్హం ఆగమనం మా తుచ్ఛం కరోథ, దేథ మే ఏకం అమ్బఫల’’న్తి. ‘‘సుకపోతక, తుయ్హం ఏకం అమ్బఫలం దాతుం నామ న భారో, ఇమస్మిం పన రుక్ఖే అమ్బాని అఙ్కేత్వా గహితాని, ఏకస్మిం ఫలే అసమేన్తే అమ్హాకం జీవితం నత్థి. వేస్సవణేన హి కుజ్ఝిత్వా సకిం ఓలోకితే తత్తకపాలే పక్ఖిత్తతిలా వియ కుమ్భణ్డసహస్సం భిజ్జిత్వా విప్పకిరీయతి, తేన తే దాతుం న సక్కోమ, లభనట్ఠానం పన ఆచిక్ఖిస్సామా’’తి. ‘‘యో కోచి దేతు, ఫలేనేవ మే అత్థో, లభనట్ఠానం ఆచిక్ఖథా’’తి. ‘‘ఏతస్స కఞ్చనపబ్బతస్స అన్తరే జోతిరసో నామ తాపసో అగ్గిం జుహమానో కఞ్చనపత్తియా నామ పణ్ణసాలాయం వసతి వేస్సవణస్స కులూపకో, వేస్సవణో తస్స నిబద్ధం చత్తారి అమ్బఫలాని పేసేతి, తస్స సన్తికం గచ్ఛా’’తి.
సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తాపసస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. అథ నం తాపసో ‘‘కుతో ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘బారాణసిరఞ్ఞో సన్తికా’’తి. ‘‘కిమత్థాయ ఆగతోసీ’’తి? ‘‘సామి, అమ్హాకం రఞ్ఞో దేవియా అబ్భన్తరఅమ్బపక్కే దోహళో ఉప్పన్నో, తదత్థం ఆగతోమ్హి, రక్ఖసా పన మే సయం అమ్బపక్కం అదత్వా తుమ్హాకం సన్తికం పేసేసు’’న్తి. ‘‘తేన హి నిసీద, లభిస్ససీ’’తి. అథస్స వేస్సవణో చత్తారి ఫలాని పేసేసి. తాపసో తతో ద్వే పరిభుఞ్జి, ఏకం సువపోతకస్స ఖాదనత్థాయ అదాసి. తేన తస్మిం ఖాదితే ఏకం ఫలం సిక్కాయ పక్ఖిపిత్వా సువపోతకస్స గీవాయ పటిముఞ్చిత్వా ‘‘ఇదాని గచ్ఛా’’తి సుకపోతకం విస్సజ్జేసి. సో తం ఆహరిత్వా దేవియా అదాసి. సా తం ఖాదిత్వా దోహళం పటిప్పస్సమ్భేసి, తతోనిదానం పనస్సా పుత్తో నాహోసి.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా దేవీ రాహులమాతా అహోసి, సుకో ఆనన్దో, అమ్బపక్కదాయకో తాపసో సారిపుత్తో, ఉయ్యానే నివుత్థతాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
అబ్భన్తరజాతకవణ్ణనా పఠమా.
[౨౮౨] ౨. సేయ్యజాతకవణ్ణనా
సేయ్యంసో సేయ్యసో హోతీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం కోసలరఞ్ఞో అమచ్చం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర రఞ్ఞో బహూపకారో సబ్బకిచ్చనిప్ఫాదకో అహోసి. రాజా ‘‘బహూపకారో మే అయ’’న్తి తస్స మహన్తం యసం అదాసి. తం అసహమానా అఞ్ఞే రఞ్ఞో పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరిత్వా తం పరిభిన్దింసు. రాజా తేసం వచనం సద్దహిత్వా దోసం అనుపపరిక్ఖిత్వావ తం సీలవన్తం నిద్దోసం సఙ్ఖలికబన్ధనేన బన్ధాపేత్వా బన్ధనాగారే పక్ఖిపాపేసి. సో తత్థ ఏకకో వసన్తో సీలసమ్పత్తిం నిస్సాయ చిత్తేకగ్గతం లభిత్వా ఏకగ్గచిత్తో సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా సోతాపత్తిఫలం పాపుణి. అథస్స రాజా అపరభాగే నిద్దోసభావం ఞత్వా సఙ్ఖలికబన్ధనం భిన్దాపేత్వా పురిమయసతో మహన్తతరం యసం అదాసి. సో ‘‘సత్థారం వన్దిస్సామీ’’తి బహూని మాలాగన్ధాదీని ఆదాయ విహారం గన్త్వా తథాగతం పూజేత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కరోన్తో ‘‘అనత్థో కిర తే ఉప్పన్నోతి అస్సుమ్హా’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, భన్తే, ఉప్పన్నో, అహం పన తేన అనత్థేన అత్థం అకాసిం, బన్ధనాగారే నిసీదిత్వా సోతాపత్తిఫలం నిబ్బత్తేసి’’న్తి. సత్థా ‘‘న ఖో, ఉపాసక, త్వఞ్ఞేవ అనత్థేన అత్థం ఆహరి, పోరాణకపణ్డితాపి అత్తనో అనత్థేన అత్థం ఆహరిం సుయేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా పితు అచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠాయ దస రాజధమ్మే అకోపేత్వా దానం దేతి, పఞ్చ సీలాని రక్ఖతి, ఉపోసథకమ్మం కరోతి. అథస్సేకో అమచ్చో అన్తేపురే పదుస్సి. పాదమూలికాదయో ఞత్వా ‘‘అసుకఅమచ్చో అన్తేపురే పదుట్ఠో’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా పరిగ్గణ్హన్తో యథాసభావతో ఞత్వా పక్కోసాపేత్వా ‘‘మా మం ఇతో పట్ఠాయ ఉపట్ఠాహీ’’తి నిబ్బిసయం అకాసి. సో గన్త్వా అఞ్ఞతరం సామన్తరాజానం ఉపట్ఠహీతి సబ్బం వత్థు హేట్ఠా మహాసీలవజాతకే (జా. ౧.౧.౫౧) కథితసదిసమేవ. ఇధాపి సో రాజా తిక్ఖత్తుం వీమంసిత్వా తస్స అమచ్చస్స వచనం సద్దహిత్వా ‘‘బారాణసిరజ్జం గణ్హిస్సామీ’’తి మహన్తేన పరివారేన రజ్జసీమం పాపుణి. బారాణసిరఞ్ఞో సత్తసతమత్తా మహాయోధా తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘దేవ, అసుకో నామ కిర రాజా బారాణసిరజ్జం గణ్హిస్సామీ’తి జనపదం భిన్దన్తో ఆగచ్ఛతి, ఏత్థేవ నం గన్త్వా గణ్హిస్సామా’’తి ఆహంసు. ‘‘మయ్హం పరవిహింసాయ లద్ధేన రజ్జేన కిచ్చం నత్థి, మా కిఞ్చి కరిత్థా’’తి?
చోరరాజా ఆగన్త్వా నగరం పరిక్ఖిపి, పున అమచ్చా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘దేవ, మా ఏవం కరిత్థ, గణ్హిస్సామ న’’న్తి ఆహంసు. రాజా ‘‘న లబ్భా కిఞ్చి కాతుం, నగరద్వారాని వివరథా’’తి వత్వా సయం అమచ్చగణపరివుతో మహాతలే రాజపల్లఙ్కే నిసీది. చోరరాజా చతూసు ద్వారేసు మనుస్సే పోథేన్తో నగరం పవిసిత్వా పాసాదం అభిరుయ్హ అమచ్చపరివుతం రాజానం గాహాపేత్వా సఙ్ఖలికాహి బన్ధాపేత్వా బన్ధనాగారే పక్ఖిపాపేసి. రాజా బన్ధనాగారే నిసిన్నోవ చోరరాజానం మేత్తాయన్తో మేత్తజ్ఝానం ఉప్పాదేసి. తస్స మేత్తానుభావేన చోరరఞ్ఞో కాయే డాహో ఉప్పజ్జి, సకలసరీరం యమకఉక్కాహి ఝాపియమానం వియ జాతం. సో మహాదుక్ఖాభితున్నో ‘‘కిం ను ఖో కారణ’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘తుమ్హే సీలవన్తం రాజానం బన్ధనాగారే పక్ఖిపేథ, తేన వో ఇదం దుక్ఖం ఉప్పన్నం భవిస్సతీ’’తి. సో గన్త్వా బోధిసత్తం ఖమాపేత్వా ‘‘తుమ్హాకం రజ్జం తుమ్హాకమేవ హోతూ’’తి రజ్జం తస్సేవ నియ్యాదేత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ తుమ్హాకం పచ్చత్థికో మే భారో హోతూ’’తి వత్వా పదుట్ఠామచ్చస్స రాజాణం కారేత్వా అత్తనో నగరమేవ గతో.
బోధిసత్తో అలఙ్కతమహాతలే సముస్సితసేతచ్ఛత్తే రాజపల్లఙ్కే నిసిన్నో అమచ్చేహి సద్ధిం సల్లపన్తో పురిమా ద్వేగాథా అవోచ –
౯౪. ‘‘సేయ్యంసో సేయ్యసో హోతి, యో సేయ్యముపసేవతి;
ఏకేన సన్ధిం కత్వాన, సతం వజ్ఝే అమోచయిం.
౯౫. ‘‘తస్మా సబ్బేన లోకేన, సన్ధిం కత్వాన ఏకతో;
పేచ్చ సగ్గం నిగచ్ఛేయ్య, ఇదం సుణాథ కాసియా’’తి.
తత్థ సేయ్యంసో సేయ్యసో హోతి, యో సేయ్యముపసేవతీతి అనవజ్జఉత్తమధమ్మసఙ్ఖాతో సేయ్యో అంసో కోట్ఠాసో అస్సాతి సేయ్యంసో, కుసలధమ్మనిస్సితపుగ్గలో. యో పునప్పునం తం సేయ్యం కుసలధమ్మభావనం కుసలాభిరతం వా ఉత్తమపుగ్గలముపసేవతి, సో సేయ్యసో హోతి పాసంసతరో చేవ ఉత్తరితరో చ హోతి. ఏకేన సన్ధిం కత్వాన, సతం వజ్ఝే అమోచయిన్తి తదమినాపి చేతం వేదితబ్బం – అహఞ్హి సేయ్యం మేత్తాభావనం ఉపసేవన్తో తాయ మేత్తాభావనాయ ఏకేన చోరరఞ్ఞా సన్ధిం సన్థవం కత్వా మేత్తాభావనం భావేత్వా తుమ్హే సతజనే వజ్ఝే అమోచయిం.
దుతియగాథాయ అత్థో – యస్మా అహం ఏకేన సద్ధిం ఏకతో మేత్తాభావనాయ సన్ధిం కత్వా తుమ్హే వజ్ఝప్పత్తే సతజనే మోచయిం, తస్మా వేదితబ్బమేవేతం, తస్మా సబ్బేన లోకేన సద్ధిం మేత్తాభావనాయ సన్ధిం కత్వా ఏకతో పుగ్గలో పేచ్చ పరలోకే సగ్గం నిగచ్ఛేయ్య. మేత్తాయ హి ఉపచారం కామావచరే పటిసన్ధిం దేతి, అప్పనా బ్రహ్మలోకే. ఇదం మమ వచనం సబ్బేపి తుమ్హే కాసిరట్ఠవాసినో సుణాథాతి.
ఏవం మహాసత్తో మహాజనస్స మేత్తాభావనాయ గుణం వణ్ణేత్వా ద్వాదసయోజనికే బారాణసినగరే సేతచ్ఛత్తం పహాయ హిమవన్తం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజి. సత్థా సమ్మాసమ్బుద్ధో హుత్వా తతియం గాథమాహ –
౯౬. ‘‘ఇదం వత్వా మహారాజా, కంసో బారాణసిగ్గహో;
ధనుం కణ్డఞ్చ నిక్ఖిప్ప, సంయమం అజ్ఝుపాగమీ’’తి.
తత్థ మహన్తో రాజాతి మహారాజా. కంసోతి తస్స నామం. బారాణసిం గహేత్వా అజ్ఝావసనతో బారాణసిగ్గహో. సో రాజా ఇదం వచనం వత్వా ధనుఞ్చ సరసఙ్ఖాతం కణ్డఞ్చ నిక్ఖిప్ప ఓహాయ ఛడ్డేత్వా సీలసంయమం ఉపగతో పబ్బజితో, పబ్బజిత్వా చ పన ఝానం ఉప్పాదేత్వా అపరిహీనజ్ఝానో బ్రహ్మలోకే ఉప్పన్నోతి.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా చోరరాజా ఆనన్దో అహోసి, బారాణసిరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
సేయ్యజాతకవణ్ణనా దుతియా.
[౨౮౩] ౩. వడ్ఢకీసూకరజాతకవణ్ణనా
వరం వరం త్వన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ధనుగ్గహతిస్సత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. పసేనదిరఞ్ఞో పితా మహాకోసలో బిమ్బిసారరఞ్ఞో ధీతరం వేదేహిం నామ కోసలదేవిం దదమానో తస్సా న్హానచుణ్ణమూలం సతసహస్సుట్ఠానం కాసిగామం అదాసి. అజాతసత్తునా పన పితరి మారితే కోసలదేవీపి సోకాభిభూతా కాలమకాసి. తతో పసేనది కోసలరాజా చిన్తేసి – ‘‘అజాతసత్తునా పితా మారితో, భగినీపి మే సామికే కాలకతే తేన సోకేన కాలకతా, పితుఘాతకస్స చోరస్స కాసిగామం న దస్సామీ’’తి. సో తం అజాతసత్తుస్స న అదాసి. తం గామం నిస్సాయ తేసం ద్విన్నమ్పి కాలేన కాలం యుద్ధం హోతి, అజాతసత్తు తరుణో సమత్థో, పసేనది మహల్లకోయేవ. సో అభిక్ఖణం పరజ్జతి, మహాకోసలస్సాపి మనుస్సా యేభుయ్యేన పరాజితా. అథ రాజా ‘‘మయం అభిణ్హం పరజ్జామ, కిం ను ఖో కాతబ్బ’’న్తి అమచ్చే పుచ్ఛి. ‘‘దేవ, అయ్యా నామ మన్తచ్ఛేకా హోన్తి, జేతవనవిహారే భిక్ఖూనం కథం సోతుం వట్టతీ’’తి. రాజా ‘‘తేన హి తాయం వేలాయం భిక్ఖూనం కథాసల్లాపం సుణాథా’’తి చరపురిసే ఆణాపేసి. తే తతో పట్ఠాయ తథా అకంసు.
తస్మిం పన కాలే ద్వే మహల్లకత్థేరా విహారపచ్చన్తే పణ్ణసాలాయం వసన్తి దత్తత్థేరో చ ధనుగ్గహతిస్సత్థేరో చ. తేసు ధనుగ్గహతిస్సత్థేరో పఠమయామేపి మజ్ఝిమయామేపి నిద్దాయిత్వా పచ్ఛిమయామే పబుజ్ఝిత్వా ఉమ్ముక్కాని సోధేత్వా అగ్గిం జాలేత్వా నిసిన్నకో ఆహ – ‘‘భన్తే, దత్తత్థేరా’’తి. ‘‘కిం, భన్తే, తిస్సత్థేరా’’తి? ‘‘కిం నిద్దాయసి నో త్వ’’న్తి. ‘‘అనిద్దాయన్తా కిం కరిస్సామా’’తి? ‘‘ఉట్ఠాయ తావ నిసీదథా’’తి. సో ఉట్ఠాయ నిసిన్నో తం దత్తత్థేరం ఆహ – ‘‘భన్తే దత్తత్థేర, అయం తే లోలో మహోదరకోసలో చాటిమత్తం భత్తమేవ పూతిం కరోతి, యుద్ధవిచారణం పన కిఞ్చి న జానాతి, పరాజితో పరాజితోత్వేవ వదాపేతీ’’తి. ‘‘కిం పన కాతుం వట్టతీ’’తి? తస్మిం ఖణే తే చరపురిసా తేసం కథం సుణన్తా అట్ఠంసు.
ధనుగ్గహతిస్సత్థేరో యుద్ధం విచారేసి – ‘‘భన్తే, యుద్ధో నామ తివిధో – పదుమబ్యూహో, చక్కబ్యూహో, సకటబ్యూహోతి. అజాతసత్తుం గణ్హితుకామేన అసుకే నామ పబ్బతకుచ్ఛిస్మిం ద్వీసు పబ్బతభిత్తీసు మనుస్సే ఠపేత్వా పురతో దుబ్బలబలం దస్సేత్వా పబ్బతన్తరం పవిట్ఠభావం జానిత్వా పవిట్ఠమగ్గం ఓచ్ఛిన్దిత్వా పురతో చ పచ్ఛతో చ ఉభోసు పబ్బతభిత్తీసు వగ్గిత్వా ఉన్నదిత్వా ఖిపే పతితమచ్ఛం వియ అన్తోముట్ఠియం వట్టపోతకం వియ చ కత్వా సక్కా అస్స తం గహేతు’’న్తి. చరపురిసా తం సాసనం రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. తం సుత్వా రాజా సఙ్గామభేరిం చరాపేత్వా గన్త్వా సకటబ్యూహం కత్వా అజాతసత్తుం జీవగ్గాహం గాహాపేత్వా అత్తనో ధీతరం వజిరకుమారిం భాగినేయ్యస్స దత్వా కాసిగామం తస్సా న్హానమూలం కత్వా దత్వా ఉయ్యోజేసి. సా పవత్తి భిక్ఖుసఙ్ఘే పాకటా జాతా. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, కోసలరాజా కిర ధనుగ్గహతిస్సత్థేరస్స విచారణాయ అజాతసత్తుం జినీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి ధనుగ్గహతిస్సో యుద్ధవిచారణాయ ఛేకోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అరఞ్ఞే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. తదా బారాణసిం నిస్సాయ నివుత్థవడ్ఢకిగామకా ఏకో వడ్ఢకీ థమ్భత్థాయ అరఞ్ఞం గన్త్వా ఆవాటే పతితం సూకరపోతకం దిస్వా తం ఘరం నేత్వా పటిజగ్గి. సో వుడ్ఢిప్పత్తో మహాసరీరో వఙ్కదాఠో ఆచారసమ్పన్నో అహోసి, వడ్ఢకినా పోసితత్తా పన ‘‘వడ్ఢకీసూకరో’’త్వేవ పఞ్ఞాయి. వడ్ఢకిస్స రుక్ఖతచ్ఛనకాలే తుణ్డేన రుక్ఖం పరివత్తేతి, ముఖేన డంసిత్వా వాసిఫరసునిఖాదనముగ్గరే ఆహరతి, కాలసుత్తకోటియం గణ్హాతి. అథ సో వడ్ఢకీ ‘‘కోచిదేవ, నం ఖాదేయ్యా’’తి భయేన నేత్వా అరఞ్ఞే విస్సజ్జేసి. సోపి అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ఖేమం ఫాసుకట్ఠానం ఓలోకేన్తో ఏకం పబ్బతన్తరే మహన్తం గిరికన్దరం అద్దస సమ్పన్నకన్దమూలఫలం ఫాసుకం వసనట్ఠానం అనేకసతసూకరసమాకిణ్ణం. తే సూకరా తం దిస్వా తస్స సన్తికం ఆగమంసు. సోపి తే ఆహ – ‘‘అహం తుమ్హేవ ఓలోకేన్తో విచరామి, అపిచ వో మయా దిట్ఠా, ఇదఞ్చ ఠానం రమణీయం, అహమ్పి ఇదాని ఇధేవ వసిస్సామీ’’తి. ‘‘సచ్చం ఇదం ఠానం రమణీయం, పరిస్సయో పనేత్థ అత్థీ’’తి. ‘‘అహమ్పి తుమ్హే దిస్వా ఏతం అఞ్ఞాసిం, ఏవం గోచరసమ్పన్నే ఠానే వసన్తానం వో సరీరేసు మంసలోహితం నత్థి, కిం పన వో ఏత్థ భయ’’న్తి? ‘‘ఏకో బ్యగ్ఘో పాతోవ ఆగన్త్వా దిట్ఠదిట్ఠంయేవ గహేత్వా గచ్ఛతీ’’తి. ‘‘కిం పన సో నిబద్ధం గణ్హాతి, ఉదాహు అన్తరన్తరా’’తి? ‘‘నిబద్ధం గణ్హాతీ’’తి. ‘‘కతి పన తే బ్యగ్ఘా’’తి? ‘‘ఏకోయేవా’’తి. ‘‘ఏత్తకా తుమ్హే ఏకస్స యుజ్ఝితుం న సక్కోథా’’తి? ‘‘ఆమ, న సక్కోమా’’తి. ‘‘అహం తం గణ్హిస్సామి, కేవలం తుమ్హే మమ వచనం కరోథ, సో బ్యగ్ఘో కహం వసతీ’’తి? ‘‘ఏతస్మిం పబ్బతే’’తి.
సో రత్తిఞ్ఞేవ సూకరే చరాపేత్వా యుద్ధం విచారేన్తో ‘‘యుద్ధం నామ పదుమబ్యూహచక్కబ్యూహసకటబ్యూహవసేన తివిధం హోతీ’’తి వత్వా పదుమబ్యూహవసేన విచారేసి. సో హి భూమిసీసం జానాతి. తస్మా ‘‘ఇమస్మిం ఠానే యుద్ధం విచారేతుం వట్టతీ’’తి సూకరపిల్లకే మాతరో చ తేసం మజ్ఝట్ఠానే ఠపేసి. సో తా ఆవిజ్ఝిత్వా మజ్ఝిమసూకరియో, తా ఆవిజ్ఝిత్వా పోతకసూకరే, తే ఆవిజ్ఝిత్వా జరసూకరే, తే ఆవిజ్ఝిత్వా దీఘదాఠసూకరే, తే ఆవిజ్ఝిత్వా యుద్ధసమత్థే బలవతరసూకరే దస వీస తింస జనే తస్మిం తస్మిం ఠానే బలగుమ్బం కత్వా ఠపేసి. అత్తనో ఠితట్ఠానస్స పురతో ఏకం పరిమణ్డలం ఆవాటం ఖణాపేసి, పచ్ఛతో ఏకం సుప్పసణ్ఠానం అనుపుబ్బనిన్నం పబ్భారసదిసం. తస్స సట్ఠిసత్తతిమత్తే యోధసూకరే ఆదాయ తస్మిం తస్మిం ఠానే ‘‘మా భాయిత్థా’’తి కమ్మం విచారతో అరుణం ఉట్ఠహి.
బ్యగ్ఘో ఉట్ఠాయ ‘‘కాలో’’తి ఞత్వా గన్త్వా తేసం సమ్ముఖా ఠితే పబ్బతతలే ఠత్వా అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా సూకరే ఓలోకేసి. వడ్ఢకీసూకరో ‘‘పటిఓలోకేథ న’’న్తి సూకరానం సఞ్ఞం అదాసి, తే పటిఓలోకేసుం. బ్యగ్ఘో ముఖం ఉగ్ఘాటేత్వా అస్సోసి, సూకరాపి తథా కరింసు. బ్యగ్ఘో ముత్తం ఛడ్డేసి, సూకరాపి ఛడ్డయింసు. ఇతి యం యం సో కరోతి, తం తం తే పటికరింసు. సో చిన్తేసి – ‘‘పుబ్బే సూకరా మయా ఓలోకితకాలే పలాయన్తా పలాయితుమ్పి న సక్కోన్తి, అజ్జ అపలాయిత్వా మమ పటిసత్తు హుత్వా మయా కతమేవ పటికరోన్తి. ఏతస్మిం భూమిసీసే ఠితో ఏకో తేసం సంవిధాయకోపి అత్థి, అజ్జ మయ్హం గతస్స జయో న పఞ్ఞాయతీ’’తి. సో నివత్తిత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ అగమాసి. తేన పన గహితమంసఖాదకో ఏకో కూటజటిలో అత్థి, సో తం తుచ్ఛహత్థమేవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా తేన సద్ధిం సల్లపన్తో పఠమం గాథమాహ –
౯౭. ‘‘వరం వరం త్వం నిహనం పురే చరి,
అస్మిం పదేసే అభిభుయ్య సూకరే;
సోదాని ఏకో బ్యపగమ్మ ఝాయసి,
బలం ను తే బ్యగ్ఘ న చజ్జ విజ్జతీ’’తి.
తత్థ వరం వరం త్వం నిహనం పురే చరి, అస్మిం పదేసే అభిభుయ్య సూకరేతి అమ్భో బ్యగ్ఘ, త్వం పుబ్బే ఇమస్మిం పదేసే సబ్బసూకరే అభిభవిత్వా ఇమేసు సూకరేసు వరం వరం త్వం ఉత్తముత్తమం సూకరం నిహనన్తో విచరి. సోదాని ఏకో బ్యపగమ్మ ఝాయసీతి సో త్వం ఇదాని అఞ్ఞతరం సూకరం అగ్గహేత్వా ఏకకోవ అపగన్త్వా ఝాయసి పజ్ఝాయసి. బలం ను తే బ్యగ్ఘ న చజ్జ విజ్జతీతి కిం ను తే, అమ్భో బ్యగ్ఘ, అజ్జ కాయబలం నత్థీతి.
తం సుత్వా బ్యగ్ఘో దుతియం గాథమాహ –
౯౮. ‘‘ఇమే సుదం యన్తి దిసోదిసం పురే, భయట్టితా లేణగవేసినో పుథూ;
తే దాని సఙ్గమ్మ వసన్తి ఏకతో, యత్థట్ఠితా దుప్పసహజ్జమే మయా’’తి.
తత్థ సుదన్తి నిపాతో. అయం పన సఙ్ఖేపత్థో – ఇమే సూకరా పుబ్బే మం దిస్వా భయేన అట్టితా పీళితా అత్తనో లేణగవేసినో పుథూ విసుం విసుం హుత్వా దిసోదిసం యన్తి, తం తం దిసం అభిముఖా పలాయన్తి, తే దాని సబ్బేపి సమాగన్త్వా ఏకతో వసన్తి తిట్ఠన్తి, తఞ్చ భూమిసీసం ఉపగతా, యత్థ ఠితా దుప్పసహా దుమ్మద్దయా అజ్జ ఇమే మయాతి.
అథస్స ఉస్సాహం జనేన్తో కూటజటిలో ‘‘మా భాయి, గచ్ఛ తయి నదిత్వా పక్ఖన్దన్తే సబ్బేపి భీతా భిజ్జిత్వా పలాయిస్సన్తీ’’తి ఆహ. బ్యగ్ఘో తస్మిం ఉస్సాహం జనేన్తే సూరో హుత్వా పున గన్త్వా పబ్బతతలే అట్ఠాసి. వడ్ఢకీసూకరో ద్విన్నం ఆవాటానం అన్తరే అట్ఠాసి. సూకరా ‘‘సామి, మహాచోరో పునాగతో’’తి ఆహంసు. ‘‘మా భాయిత్థ, ఇదాని తం గణ్హిస్సామీ’’తి. బ్యగ్ఘో నదిత్వా వడ్ఢకీసూకరస్స ఉపరి పతతి, సూకరో తస్స అత్తనో ఉపరి పతనకాలే పరివత్తిత్వా వేగేన ఉజుకం ఖతఆవాటే పతి. బ్యగ్ఘో వేగం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో ఉపరిభాగేన గన్త్వా సుప్పముఖస్స తిరియం ఖతఆవాటస్స అతిసమ్బాధే ముఖట్ఠానే పతిత్వా పుఞ్జకతో వియ అహోసి. సూకరో ఆవాటా ఉత్తరిత్వా అసనివేగేన గన్త్వా బ్యగ్ఘం అన్తరసత్థిమ్హి దాఠాయ పహరిత్వా యావ వక్కపదేసా ఫాలేత్వా పఞ్చమధురమంసం దాఠాయ పలివేఠేత్వా బ్యగ్ఘస్స మత్థకే ఆవిజ్ఝిత్వా ‘‘గణ్హథ తుమ్హాకం పచ్చామిత్త’’న్తి ఉక్ఖిపిత్వా బహిఆవాటే ఛడ్డేసి. పఠమం ఆగతా బ్యగ్ఘమంసం లభింసు, పచ్ఛా ఆగతా ‘‘బ్యగ్ఘమంసం కీదిసం హోతీ’’తి తేసం ముఖం ఉపసిఙ్ఘన్తా విచరింసు.
సూకరా న తావ తుస్సన్తి. వడ్ఢకీసూకరో తేసం ఇఙ్ఘితం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో తుమ్హే న తుస్సథా’’తి ఆహ. ‘‘సామి, కిం ఏతేన బ్యగ్ఘేన ఘాతితేన, అఞ్ఞో పన బ్యగ్ఘఆణాపనసమత్థో కూటజటిలో అత్థియేవా’’తి. ‘‘కో నామేసో’’తి? ‘‘ఏకో దుస్సీలతాపసో’’తి. ‘‘బ్యగ్ఘోపి మయా ఘాతితో, సో మే కిం పహోతి, ఏథ గణ్హిస్సామ న’’న్తి సూకరఘటాయ సద్ధిం పాయాసి. కూటతాపసోపి బ్యగ్ఘే చిరాయన్తే ‘‘కిం ను ఖో సూకరా బ్యగ్ఘం గణ్హింసూ’’తి పటిపథం గచ్ఛన్తో తే సూకరే ఆగచ్ఛన్తే దిస్వా అత్తనో పరిక్ఖారం ఆదాయ పలాయన్తో తేహి అనుబన్ధితో పరిక్ఖారం ఛడ్డేత్వా వేగేన ఉదుమ్బరరుక్ఖం అభిరుహి. సూకరా ‘‘ఇదానిమ్హ, సామి, నట్ఠా, తాపసో పలాయిత్వా రుక్ఖం అభిరుహీ’’తి ఆహంసు. ‘‘కిం రుక్ఖం నామా’’తి? ‘‘ఉదుమ్బరరుక్ఖ’’న్తి. సో ‘‘సూకరియో ఉదకం ఆహరన్తు, సూకరపోతకా పథవిం ఖణన్తు, దీఘదాఠా సూకరా మూలాని ఛిన్దన్తు, సేసా పరివారేత్వా ఆరక్ఖన్తూ’’తి సంవిదహిత్వా తేసు తథా కరోన్తేసు సయం ఉదుమ్బరస్స ఉజుకం థూలమూలం ఫరసునా పహరన్తో వియ ఏకప్పహారమేవ కత్వా ఉదుమ్బరరుక్ఖం పాతేసి. పరివారేత్వా ఠితసూకరా కూటజటిలం భూమియం పాతేత్వా ఖణ్డాఖణ్డికం కత్వా యావ అట్ఠితో ఖాదిత్వా వడ్ఢకీసూకరం ఉదుమ్బరఖన్ధేయేవ నిసీదాపేత్వా కూటజటిలస్స పరిభోగసఙ్ఖేన ఉదకం ఆహరిత్వా అభిసిఞ్చిత్వా రాజానం కరింసు, ఏకఞ్చ తరుణసూకరిం తస్స అగ్గమహేసిం అకంసు. తతో పట్ఠాయ కిర యావజ్జతనా రాజానో ఉదుమ్బరభద్దపీఠే నిసీదాపేత్వా తీహి సఙ్ఖేహి అభిసిఞ్చన్తి.
తస్మిం వనసణ్డే అధివత్థా దేవతా తం అచ్ఛరియం దిస్వా ఏకస్మిం విటపన్తరే సూకరానం అభిముఖా హుత్వా తతియం గాథమాహ –
౯౯. ‘‘నమత్థు సఙ్ఘాన సమాగతానం, దిస్వా సయం సఖ్య వదామి అబ్భుతం;
బ్యగ్ఘం మిగా యత్థ జినింసు దాఠినో, సామగ్గియా దాఠబలేసు ముచ్చరే’’తి.
తత్థ నమత్థు సఙ్ఘానన్తి అయం మమ నమక్కారో సమాగతానం సూకరసఙ్ఘానం అత్థు. దిస్వా సయం సఖ్య వదామి అబ్భుతన్తి ఇదం పుబ్బే అభూతపుబ్బం అబ్భుతం సఖ్యం మిత్తభావం సయం దిస్వా వదామి. బ్యగ్ఘం మిగా యత్థ జినింసు దాఠినోతి యత్ర హి నామ దాఠినో సూకరమిగా బ్యగ్ఘం జినింసు, అయమేవ వా పాఠో. సామగ్గియా దాఠబలేసు ముచ్చరేతి యా సా దాఠబలేసు సూకరేసు సామగ్గీ ఏకజ్ఝాసయతా, తాయ తేసు సామగ్గియా తే దాఠబలా పచ్చామిత్తం గహేత్వా అజ్జ మరణభయా ముత్తాతి అత్థో.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ధనుగ్గహతిస్సో వడ్ఢకీసూకరో అహోసి, రుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
వడ్ఢకీసూకరజాతకవణ్ణనా తతియా.
[౨౮౪] ౪. సిరిజాతకవణ్ణనా
యం ఉస్సుకా సఙ్ఘరన్తీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం సిరిచోరబ్రాహ్మణం ఆరబ్భ కథేసి. ఇమస్మిం జాతకే పచ్చుప్పన్నవత్థు హేట్ఠా ఖదిరఙ్గారజాతకే (జా. ౧.౧.౪౦) విత్థారితమేవ. ఇధాపి పన సా అనాథపిణ్డికస్స ఘరే చతుత్థే ద్వారకోట్ఠకే వసనకా మిచ్ఛాదిట్ఠిదేవతా దణ్డకమ్మం కరోన్తీ చతుపఞ్ఞాసహిరఞ్ఞకోటియో ఆహరిత్వా కోట్ఠే పూరేత్వా సేట్ఠినా సద్ధిం సహాయికా అహోసి. అథ నం సో ఆదాయ సత్థు సన్తికం నేసి. సత్థా తస్సా ధమ్మం దేసేసి, సా ధమ్మం సుత్వా సోతాపన్నా అహోసి. తతో పట్ఠాయ సేట్ఠినో యసో యథాపోరాణోవ జాతో. అథేకో సావత్థివాసీ సిరిలక్ఖణఞ్ఞూ బ్రాహ్మణో చిన్తేసి – ‘‘అనాథపిణ్డికో దుగ్గతో హుత్వా పున ఇస్సరో జాతో, యంనూనాహం తం దట్ఠుకామో వియ గత్వా తస్స ఘరతో సిరిం థేనేత్వా ఆగచ్ఛేయ్య’’న్తి. సో తస్స ఘరం గన్త్వా తేన కతసక్కారసమ్మానో సారణీయకథాయ వత్తమానాయ ‘‘కిమత్థం ఆగతోసీ’’తి వుత్తే ‘‘కత్థ ను ఖో సిరీ పతిట్ఠితా’’తి ఓలోకేసి. సేట్ఠినో చ సబ్బసేతో ధోతసఙ్ఖపటిభాగో కుక్కుటో సువణ్ణపఞ్జరే పక్ఖిపిత్వా ఠపితో అత్థి, తస్స చూళాయ సిరీ పతిట్ఠాసి. బ్రాహ్మణో ఓలోకయమానో సిరియా తత్థ పతిట్ఠితభావం ఞత్వా ఆహ – ‘‘అహం, మహాసేట్ఠి, పఞ్చసతే మాణవే మన్తే వాచేమి, అకాలరవిం ఏకం కుక్కుటం నిస్సాయ తే చ మయఞ్చ కిలమామ, అయఞ్చ కిర కుక్కుటో కాలరవీ, ఇమస్సత్థాయ ఆగతోమ్హి, దేహి మే ఏతం కుక్కుట’’న్తి. ‘‘గణ్హ, బ్రాహ్మణ, దేమి తే కుక్కుట’’న్తి. ‘‘దేమీ’’తి చ వుత్తక్ఖణేయేవ సిరీ తస్స చూళతో అపగన్త్వా ఉస్సీసకే ఠపితే మణిక్ఖన్ధే పతిట్ఠాసి.
బ్రాహ్మణో సిరియా మణిమ్హి పతిట్ఠితభావం ఞత్వా మణిమ్పి యాచి. ‘‘మణిమ్పి దేమీ’’తి వుత్తక్ఖణేయేవ సిరీ మణితో అపగన్త్వా ఉస్సీసకే ఠపితఆరక్ఖయట్ఠియం పతిట్ఠాసి. బ్రాహ్మణో సిరియా తత్థ పతిట్ఠితభావం ఞత్వా తమ్పి యాచి. ‘‘గహేత్వా గచ్ఛాహీ’’తి వుత్తక్ఖణేయేవ సిరీ యట్ఠితో అపగన్త్వా పుఞ్ఞలక్ఖణదేవియా నామ సేట్ఠినో అగ్గమహేసియా సీసే పతిట్ఠాసి. సిరిచోరబ్రాహ్మణో తత్థ పతిట్ఠితభావం ఞత్వా ‘‘అవిస్సజ్జియభణ్డం ఏతం, యాచితుమ్పి న సక్కా’’తి చిన్తేత్వా సేట్ఠిం ఏతదవోచ – ‘‘మహాసేట్ఠి, అహం తుమ్హాకం గేహే ‘సిరిం థేనేత్వా గమిస్సామీ’తి ఆగచ్ఛిం, సిరీ పన తే కుక్కుటస్స చూళాయం పతిట్ఠితా అహోసి, తస్మిం మమ దిన్నే తతో అపగన్త్వా మణిమ్హి పతిట్ఠహి, మణిమ్హి దిన్నే ఆరక్ఖయట్ఠియం పతిట్ఠహి, ఆరక్ఖయట్ఠియా దిన్నాయ తతో అపగన్త్వా పుఞ్ఞలక్ఖణదేవియా సీసే పతిట్ఠహి, ‘ఇదం ఖో పన అవిస్సజ్జియభణ్డ’న్తి ఇమమ్పి మే న గహితం, న సక్కా తవ సిరిం థేనేతుం, తవ సన్తకం తవేవ హోతూ’’తి ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. అనాథపిణ్డికో ‘‘ఇమం కారణం సత్థు కథేస్సామీ’’తి విహారం గన్త్వా సత్థారం పూజేత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో సబ్బం తథాగతస్స ఆరోచేసి. సత్థా తం సుత్వా ‘‘న ఖో, గహపతి, ఇదానేవ అఞ్ఞేసం సిరీ అఞ్ఞత్థ గచ్ఛతి, పుబ్బేపి అప్పపుఞ్ఞేహి ఉప్పాదితసిరీ పన పుఞ్ఞవన్తానంయేవ పాదమూలం గతా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా అగారం అజ్ఝావసన్తో మాతాపితూనం కాలకిరియాయ సంవిగ్గో నిక్ఖమిత్వా హిమవన్తపదేసే ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ ఉప్పాదేత్వా దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన లోణమ్బిలసేవనత్థాయ జనపదం గన్త్వా బారాణసిరఞ్ఞో ఉయ్యానే వసిత్వా పునదివసే భిక్ఖం చరమానో హత్థాచరియస్స ఘరద్వారం అగమాసి. సో తస్స ఆచారవిహారే పసన్నో భిక్ఖం దత్వా ఉయ్యానే వసాపేత్వా నిచ్చం పటిజగ్గి. తస్మిం కాలే ఏకో కట్ఠహారకో అరఞ్ఞతో దారూని ఆహరన్తో వేలాయ నగరద్వారం పాపుణితుం నాసక్ఖి. సాయం ఏకస్మిం దేవకులే దారుకలాపం ఉస్సీసకే కత్వా నిపజ్జి, దేవకులే విస్సట్ఠా బహూ కుక్కుటా తస్స అవిదూరే ఏకస్మిం రుక్ఖే సయింసు. తేసు ఉపరిసయితకుక్కుటో పచ్చూసకాలే వచ్చం పాతేన్తో హేట్ఠాసయితకుక్కుటస్స సరీరే పాతేసి. ‘‘కేన మే సరీరే వచ్చం పాతిత’’న్తి చ వుత్తే ‘‘మయా’’తి ఆహ. ‘‘కింకారణా’’తి చ వుత్తే ‘‘అనుపధారేత్వా’’తి వత్వా పునపి పాతేసి. తతో ఉభోపి అఞ్ఞమఞ్ఞం కుద్ధా ‘‘కిం తే బలం, కిం తే బల’’న్తి కలహం కరింసు. అథ హేట్ఠాసయితకుక్కుటో ఆహ – ‘‘మం మారేత్వా అఙ్గారే పక్కమంసం ఖాదన్తో పాతోవ కహాపణసహస్సం లభతీ’’తి. ఉపరిసయితకుక్కుటో ఆహ – ‘‘అమ్భో, మా త్వం ఏత్తకేన గజ్జి, మమ థూలమంసం ఖాదన్తో రాజా హోతి, బహిమంసం ఖాదన్తో పురిసో చే, సేనాపతిట్ఠానం, ఇత్థీ చే, అగ్గమహేసిట్ఠానం లభతి. అట్ఠిమంసం పన మే ఖాదన్తో గిహీ చే, భణ్డాగారికట్ఠానం, పబ్బజితో చే, రాజకులూపకభావం లభతీ’’తి.
కట్ఠహారకో తేసం వచనం సుత్వా ‘‘రజ్జే పత్తే సహస్సేన కిచ్చం నత్థీ’’తి సణికం అభిరుహిత్వా ఉపరిసయితకుక్కుటం గహేత్వా మారేత్వా ఉచ్ఛఙ్గే కత్వా ‘‘రాజా భవిస్సామీ’’తి గన్త్వా వివటద్వారేనేవ నగరం పవిసిత్వా కుక్కుటం నిత్తచం కత్వా ఉదరం సోధేత్వా ‘‘ఇదం కుక్కుటమంసం సాధుకం సమ్పాదేహీ’’తి పజాపతియా అదాసి. సా కుక్కుటమంసఞ్చ భత్తఞ్చ సమ్పాదేత్వా ‘‘భుఞ్జ, సామీ’’తి తస్స ఉపనామేసి. ‘‘భద్దే, ఏతం మంసం మహానుభావం, ఏతం ఖాదిత్వా అహం రాజా భవిస్సామి, త్వం అగ్గమహేసీ భవిస్ససి, తం భత్తఞ్చ మంసఞ్చ ఆదాయ గఙ్గాతీరం గన్త్వా న్హాయిత్వా భుఞ్జిస్సామా’’తి భత్తభాజనం తీరే ఠపేత్వా న్హానత్థాయ ఓతరింసు. తస్మిం ఖణే వాతేన ఖుభితం ఉదకం ఆగన్త్వా భత్తభాజనం ఆదాయ అగమాసి. తం నదీసోతేన వుయ్హమానం హేట్ఠానదియం హత్థిం న్హాపేన్తో ఏకో హత్థాచరియో మహామత్తో దిస్వా ఉక్ఖిపాపేత్వా వివరాపేత్వా ‘‘కిమేత్థా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘భత్తఞ్చేవ కుక్కుటమంసఞ్చ సామీ’’తి. సో తం పిదహాపేత్వా లఞ్ఛాపేత్వా ‘‘యావ మయం ఆగచ్ఛామ, తావిమం భత్తం మా వివరా’’తి భరియాయ పేసేసి. సోపి ఖో కట్ఠహారకో ముఖతో పవిట్ఠేన వాలుకోదకేన ఉద్ధుమాతఉదరో పలాయి.
అథేకో తస్స హత్థాచరియస్స కులూపకో దిబ్బచక్ఖుకతాపసో ‘‘మయ్హం ఉపట్ఠాకో హత్థిట్ఠానం న విజహతి, కదా ను ఖో సమ్పత్తిం పాపుణిస్సతీ’’తి దిబ్బచక్ఖునా ఉపధారేన్తో తం పురిసం దిస్వా తం కారణం ఞత్వా పురేతరం గన్త్వా హత్థాచరియస్స నివేసనే నిసీది. హత్థాచరియో ఆగన్త్వా తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో తం భత్తభాజనం ఆహరాపేత్వా ‘‘తాపసం మంసోదనేన పరివిసథా’’తి ఆహ. తాపసో భత్తం గహేత్వా మంసే దీయమానే అగ్గహేత్వా ‘‘ఇమం మంసం అహం విచారేమీ’’తి వత్వా ‘‘విచారేథ, భన్తే’’తి వుత్తే థూలమంసాదీని ఏకేకం కోట్ఠాసం కారేత్వా థూలమంసం హత్థాచరియస్స దాపేసి, బహిమంసం తస్స భరియాయ, అట్ఠిమంసం అత్తనా పరిభుఞ్జి. సో భత్తకిచ్చావసానే గచ్ఛన్తో ‘‘త్వం ఇతో తతియదివసే రాజా భవిస్ససి, అప్పమత్తో హోహీ’’తి వత్వా పక్కామి. తతియదివసే ఏకో సామన్తరాజా ఆగన్త్వా బారాణసిం పరివారేసి. బారాణసిరాజా హత్థాచరియం రాజవేసం గాహాపేత్వా ‘‘హత్థిం అభిరుహిత్వా యుజ్ఝా’’తి ఆణాపేత్వా సయం అఞ్ఞాతకవేసేన సేనాయ విచారేన్తో ఏకేన మహావేగేన సరేన విద్ధో తఙ్ఖణఞ్ఞేవ మరి. తస్స మతభావం ఞత్వా హత్థాచరియో బహూ కహాపణే నీహరాపేత్వా ‘‘ధనత్థికా పురతో హుత్వా యుజ్ఝన్తూ’’తి భేరిం చరాపేసి. బలకాయో ముహుత్తేనేవ సామన్తరాజానం జీవితక్ఖయం పాపేసి. అమచ్చా రఞ్ఞో సరీరకిచ్చం కత్వా ‘‘కం రాజానం కరోమా’’తి మన్తయమానా ‘‘అమ్హాకం రాజా జీవమానో అత్తనో వేసం హత్థాచరియస్స అదాసి, అయమేవ యుద్ధం కత్వా రజ్జం గణ్హి, ఏతస్సేవ రజ్జం దస్సామా’’తి తం రజ్జేన అభిసిఞ్చింసు, భరియమ్పిస్స అగ్గమహేసిం అకంసు. బోధిసత్తో రాజకులూపకో అహోసి.
సత్థా అతీతం ఆహరిత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమా ద్వే గాథా అభాసి –
౧౦౦. ‘‘యం ఉస్సుకా సఙ్ఘరన్తి, అలక్ఖికా బహుం ధనం;
సిప్పవన్తో అసిప్పా చ, లక్ఖివా తాని భుఞ్జతి.
౧౦౧. ‘‘సబ్బత్థ కతపుఞ్ఞస్స, అతిచ్చఞ్ఞేవ పాణినో;
ఉప్పజ్జన్తి బహూ భోగా, అప్పనాయతనేసుపీ’’తి.
తత్థ యం ఉస్సుకాతి యం ధనసఙ్ఘరణే ఉస్సుక్కమాపన్నా ఛన్దజాతా కిచ్ఛేన బహుం ధనం సఙ్ఘరన్తి.‘‘యే ఉస్సుకా’’తిపి పాఠో, యే పురిసా ధనసంహరణే ఉస్సుకా హత్థిసిప్పాదివసేన సిప్పవన్తో అసిప్పా చ అన్తమసో వేతనేన కమ్మం కత్వా బహుం ధనం సఙ్ఘరన్తీతి అత్థో. లక్ఖివా తాని భుఞ్జతీతి తాని ‘‘బహుం ధన’’న్తి వుత్తాని ధనాని పుఞ్ఞవా పురిసో అత్తనో పుఞ్ఞఫలం పరిభుఞ్జన్తో కిఞ్చి కమ్మం అకత్వాపి పరిభుఞ్జతి.
అతిచ్చఞ్ఞేవ పాణినోతి అతిచ్చ అఞ్ఞే ఏవ పాణినో. ఏవ-కారో పురిమపదేన యోజేతబ్బో, సబ్బత్థేవ కతపుఞ్ఞస్స అఞ్ఞే అకతపుఞ్ఞే సత్తే అతిక్కమిత్వాతి అత్థో. అప్పనాయతనేసుపీతి అపి అనాయతనేసుపి అరతనాకరేసు రతనాని అసువణ్ణాయతనాదీసు సువణ్ణాదీని అహత్థాయతనాదీసు హత్థిఆదయోతి సవిఞ్ఞాణకఅవిఞ్ఞాణకా బహూ భోగా ఉప్పజ్జన్తి. తత్థ ముత్తామణిఆదీనం అనాకరే ఉప్పత్తియం దుట్ఠగామణిఅభయమహారాజస్స వత్థు కథేతబ్బం.
సత్థా పన ఇమా గాథా వత్వా ‘‘గహపతి, ఇమేసం సత్తానం పుఞ్ఞసదిసం అఞ్ఞం ఆయతనం నామ నత్థి, పుఞ్ఞవన్తానఞ్హి అనాకరేసు రతనాని ఉప్పజ్జన్తియేవా’’తి వత్వా ఇమం ధమ్మం దేసేసి –
‘‘ఏస దేవమనుస్సానం, సబ్బకామదదో నిధి;
యం యదేవాభిపత్థేన్తి, సబ్బమేతేన లబ్భతి.
‘‘సువణ్ణతా సుసరతా, సుసణ్ఠానా సురూపతా;
ఆధిపచ్చపరివారో, సబ్బమేతేన లబ్భతి.
‘‘పదేసరజ్జం ఇస్సరియం, చక్కవత్తిసుఖం పియం;
దేవరజ్జమ్పి దిబ్బేసు, సబ్బమేతేన లబ్భతి.
‘‘మానుస్సికా చ సమ్పత్తి, దేవలోకే చ యా రతి;
యా చ నిబ్బానసమ్పత్తి, సబ్బమేతేన లబ్భతి.
‘‘మిత్తసమ్పదమాగమ్మ, యోనిసోవ పయుఞ్జతో;
విజ్జావిముత్తివసీభావో, సబ్బమేతేన లబ్భతి.
‘‘పటిసమ్భిదా విమోక్ఖా చ, యా చ సావకపారమీ;
పచ్చేకబోధి బుద్ధభూమి, సబ్బమేతేన లబ్భతి.
‘‘ఏవం మహత్థికా ఏసా, యదిదం పుఞ్ఞసమ్పదా;
తస్మా ధీరా పసంసన్తి, పణ్డితా కతపుఞ్ఞత’’న్తి. (ఖు. పా. ౮.౧౦-౧౬);
ఇదాని యేసు అనాథపిణ్డికస్స సిరీ పతిట్ఠితా, తాని రతనాని దస్సేతుం ‘‘కుక్కుటో’’తిఆదిమాహ.
౧౦౨. ‘‘కుక్కుటో మణయో దణ్డో, థియో చ పుఞ్ఞలక్ఖణా;
ఉప్పజ్జన్తి అపాపస్స, కతపుఞ్ఞస్స జన్తునో’’తి.
తత్థ దణ్డోతి ఆరక్ఖయట్ఠిం సన్ధాయ వుత్తం, థియోతి సేట్ఠిభరియం పుఞ్ఞలక్ఖణదేవిం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. గాథం వత్వా చ పన జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, కులూపకతాపసో పన అహమేవ సమ్మాసమ్బుద్ధో అహోసి’’న్తి.
సిరిజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.
[౨౮౫] ౫. మణిసూకరజాతకవణ్ణనా
దరియా సత్త వస్సానీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సున్దరీమారణం ఆరబ్భ కథేసి. తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి గరుకతోతి వత్థు ఉదానే (ఉదా. ౩౮) ఆగతమేవ. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – భగవతో కిర భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ పఞ్చన్నం మహానదీనం మహోఘసదిసే లాభసక్కారే ఉప్పన్నే హతలాభసక్కారా అఞ్ఞతిత్థియా సూరియుగ్గమనకాలే ఖజ్జోపనకా వియ నిప్పభా హుత్వా ఏకతో సన్నిపతిత్వా మన్తయింసు – ‘‘మయం సమణస్స గోతమస్స ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ హతలాభసక్కారా, న కోచి అమ్హాకం అత్థిభావమ్పి జానాతి, కేన ను ఖో సద్ధిం ఏకతో హుత్వా సమణస్స గోతమస్స అవణ్ణం ఉప్పాదేత్వా లాభసక్కారమస్స అన్తరధాపేయ్యామా’’తి. అథ నేసం ఏతదహోసి – ‘‘సున్దరియా సద్ధిం ఏకతో హుత్వా సక్కుణిస్సామా’’తి.
తే ఏకదివసం సున్దరిం తిత్థియారామం పవిసిత్వా వన్దిత్వా ఠితం నాలపింసు. సా పునప్పునం సల్లపన్తీపి పటివచనం అలభిత్వా ‘‘అపి ను, అయ్యా, తుమ్హే కేనచి విహేఠితాత్థా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘కిం, భగిని, సమణం గోతమం అమ్హే విహేఠేత్వా హతలాభసక్కారే కత్వా విచరన్తం న పస్ససీ’’తి. సా ఏవమాహ – ‘‘మయా ఏత్థ కిం కాతుం వట్టతీ’’తి? త్వం ఖోసి, భగిని, అభిరూపా సోభగ్గప్పత్తా, సమణస్స గోతమస్స అయసం ఆరోపేత్వా మహాజనం తవ కథం గాహాపేత్వా హతలాభసక్కారం కరోహీ’’తి? సా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా వన్దిత్వా పక్కన్తా. తతో పట్ఠాయ మాలాగన్ధవిలేపనకప్పూరకటుకఫలాదీని గహేత్వా సాయం మహాజనస్స సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా నగరం పవిసనకాలే జేతవనాభిముఖీ గచ్ఛతి. ‘‘కహం గచ్ఛసీ’’తి చ పుట్ఠా ‘‘సమణస్స గోతమస్స సన్తికం, అహఞ్హి తేన సద్ధిం ఏకగన్ధకుటియం వసామీ’’తి వత్వా అఞ్ఞతరస్మిం తిత్థియారామే వసిత్వా పాతోవ జేతవనమగ్గం ఓతరిత్వా నగరాభిముఖీ గచ్ఛతి. ‘‘కిం, సున్దరి, కహం గతాసీ’’తి చ పుట్ఠా ‘‘సమణేన గోతమేన సద్ధిం ఏకగన్ధకుటియం వసిత్వా తం కిలేసరతియా రమాపేత్వా ఆగతామ్హీ’’తి వదతి.
అథ నం కతిపాహచ్చయేన ధుత్తానం కహాపణే దత్వా ‘‘గచ్ఛథ సున్దరిం మారేత్వా సమణస్స గోతమస్స గన్ధకుటియా సమీపే మాలాకచవరన్తరే నిక్ఖిపిత్వా ఏథా’’తి వదింసు, తే తథా అకంసు. తతో తిత్థియా ‘‘సున్దరిం న పస్సామా’’తి కోలాహలం కత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేత్వా ‘‘కహం వో ఆసఙ్కా’’తి వుత్తా ‘‘ఇమేసు దివసేసు జేతవనే వసతి, తత్రస్సా పవత్తిం న జానామా’’తి వత్వా ‘‘తేన హి గచ్ఛథ, నం విచినథా’’తి రఞ్ఞా అనుఞ్ఞాతా అత్తనో ఉపట్ఠాకే గహేత్వా జేతవనం గన్త్వా విచినన్తా మాలాకచవరన్తరే దిస్వా మఞ్చకం ఆరోపేత్వా నగరం పవేసేత్వా ‘‘సమణస్స గోతమస్స సావకా ‘సత్థారా కతపాపకమ్మం పటిచ్ఛాదేస్సామా’తి సున్దరిం మారేత్వా మాలాకచవరన్తరే నిక్ఖిపింసూ’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేసుం, రాజా ‘‘తేన హి గచ్ఛథ, నగరం ఆహిణ్డథా’’తి ఆహ. తే నగరవీథీసు ‘‘పస్సథ సమణానం సక్యపుత్తియానం కమ్మ’’న్తిఆదీని విరవిత్వా పున రఞ్ఞో నివేసనద్వారం అగమంసు.
రాజా సున్దరియా సరీరం ఆమకసుసానే అట్టకం ఆరోపేత్వా రక్ఖాపేసి. సావత్థివాసినో ఠపేత్వా అరియసావకే సేసా యేభుయ్యేన ‘‘పస్సథ సమణానం సక్యపుత్తియానం కమ్మ’’న్తిఆదీని వత్వా అన్తోనగరే చ బహినగరే చ భిక్ఖూ అక్కోసన్తా పరిభాసన్తా విచరన్తి. భిక్ఖూ తం పవత్తిం తథాగతస్స ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘తేన హి తుమ్హేపి తే మనుస్సే ఏవం పటిచోదేథా’’తి –
‘‘అభూతవాదీ నిరయం ఉపేతి, యో వాపి కత్వా న కరోమి చాహ;
ఉభోపి తే పేచ్చ సమా భవన్తి, నిహీనకమ్మా మనుజా పరత్థా’’తి. (ఉదా. ౩౮) –
ఇమం గాథమాహ.
రాజా ‘‘సున్దరియా అఞ్ఞేహి మారితభావం జానాథా’’తి పురిసే పేసేసి. తేపి ఖో ధుత్తా తేహి కహాపణేహి సురం పివన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహం కరోన్తి. తత్థేకో ఏవమాహ – ‘‘త్వం సున్దరిం ఏకప్పహారేనేవ మారేత్వా మాలాకచవరన్తరే నిక్ఖిపిత్వా తతో లద్ధకహాపణేహి సురం పివసి, హోతు హోతూ’’తి. రాజపురిసా తే ధుత్తే గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేసుం. అథ తే రాజా ‘‘తుమ్హేహి మారితా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘కేహి మారాపితా’’తి? ‘‘అఞ్ఞతిత్థియేహి, దేవా’’తి. రాజా తిత్థియే పక్కోసాపేత్వా సున్దరిం ఉక్ఖిపాపేత్వా ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హే, ఏవం వదన్తా నగరం ఆహిణ్డథ ‘అయం సున్దరీ సమణస్స గోతమస్స అవణ్ణం ఆరోపేతుకామేహి అమ్హేహి మారాపితా, నేవ సమణస్స గోతమస్స, న గోతమసావకానం దోసో అత్థి, అమ్హాకంయేవ దోసో’’’తి ఆణాపేసి. తే తథా అకంసు. బాలమహాజనో తదా సద్దహి, తిత్థియాపి పురిసవధదణ్డేన పలిబుద్ధా. తతో పట్ఠాయ బుద్ధానం మహన్తతరో లాభసక్కారో అహోసి.
అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, తిత్థియా ‘బుద్ధానం కాళకభావం ఉప్పాదేస్సామా’తి సయం కాళకా జాతా, బుద్ధానం పన మహన్తతరో లాభసక్కారో ఉదపాదీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, సక్కా బుద్ధానం సంకిలేసం ఉప్పాదేతుం, బుద్ధానం సంకిలిట్ఠభావకరణం నామ జాతిమణినో కిలిట్ఠభావకరణసదిసం, పుబ్బే జాతిమణిం ‘కిలిట్ఠం కరిస్సామా’తి వాయమన్తాపి నాసక్ఖింసు కిలిట్ఠం కాతు’’న్తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఏకస్మిం గామకే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో కామేసు ఆదీనవం దిస్వా నిక్ఖమిత్వా హిమవన్తపదేసే తిస్సో పబ్బతరాజియో అతిక్కమిత్వా తాపసో హుత్వా పణ్ణసాలాయం వసి. తస్సా అవిదూరే మణిగుహా అహోసి, తత్థ తింసమత్తా సూకరా వసన్తి, గుహాయ అవిదూరే ఏకో సీహో చరతి, తస్స మణిమ్హి ఛాయా పఞ్ఞాయతి. సూకరా సీహచ్ఛాయం దిస్వా భీతా ఉత్రస్తా అప్పమంసలోహితా అహేసుం. తే ‘‘ఇమస్స మణినో విప్పసన్నత్తా అయం ఛాయా పఞ్ఞాయతి, ఇమం మణిం సంకిలిట్ఠం వివణ్ణం కరోమా’’తి చిన్తేత్వా అవిదూరే ఏకం సరం గన్త్వా కలలే పవట్టేత్వా ఆగన్త్వా తం మణిం ఘంసన్తి. సో సూకరలోమేహి ఘంసియమానో విప్పసన్నతరో అహోసి. సూకరా ఉపాయం అపస్సన్తా ‘‘ఇమస్స మణినో వివణ్ణకరణూపాయం తాపసం పుచ్ఛిస్సామా’’తి బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితా పురిమా ద్వే గాథా ఉదాహరింసు –
౧౦౩. ‘‘దరియా సత్త వస్సాని, తింసమత్తా వసామసే;
హఞ్ఞామ మణినో ఆభం, ఇతి నో మన్తరం అహు.
౧౦౪. ‘‘యావతా మణిం ఘంసామ, భియ్యో వోదాయతే మణి;
ఇదఞ్చదాని పుచ్ఛామ, కిం కిచ్చం ఇధ మఞ్ఞసీ’’తి.
తత్థ దరియాతి మణిగుహాయం. వసామసేతి వసామ. హఞ్ఞామాతి హనిస్సామ, మయమ్పి వివణ్ణం కరిస్సామ. ఇదఞ్చదాని పుచ్ఛామాతి ఇదాని మయం ‘‘కేన కారణేన అయం మణి కిలిస్సమానో వోదాయతే’’తి ఇదం తం పుచ్ఛామ. ‘‘కిం కిచ్చం ‘ఇధ మఞ్ఞసీ’తి ఇమస్మిం అత్థే త్వం ఇమం కిచ్చం కిన్తి మఞ్ఞసీ’’తి.
అథ నేసం ఆచిక్ఖన్తో బోధిసత్తో తతియం గాథమాహ –
౧౦౫. ‘‘అయం మణి వేళురియో, అకాచో విమలో సుభో;
నాస్స సక్కా సిరిం హన్తుం, అపక్కమథ సూకరా’’తి.
తత్థ అకాచోతి అకక్కసో. సుభోతి సోభనో. సిరిన్తి పభం. అపక్కమథాతి ఇమస్స మణిస్స పభా నాసేతుం న సక్కా, తుమ్హే పన ఇమం మణిగుహం పహాయ అఞ్ఞత్థ గచ్ఛథాతి.
తే తస్స కథం సుత్వా తథా అకంసు. బోధిసత్తో ఝానం ఉప్పాదేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా తాపసో అహమేవ అహోసి’’న్తి.
మణిసూకరజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.
[౨౮౬] ౬. సాలూకజాతకవణ్ణనా
మా సాలూకస్స పిహయీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో థుల్లకుమారికాపలోభనం ఆరబ్భ కథేసి. తం చూళనారదకస్సపజాతకే (జా. ౧.౧౩.౪౦ ఆదయో) ఆవిభవిస్సతి. తం పన భిక్ఖుం సత్థా పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భిక్ఖు, ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి. ‘‘కో తం ఉక్కణ్ఠాపేతీ’’తి? ‘‘థుల్లకుమారికా, భన్తే’’తి. సత్థా ‘‘ఏసా తే భిక్ఖు అనత్థకారికా, పుబ్బేపి త్వం ఏతిస్సా వివాహత్థాయ ఆగతపరిసాయ ఉత్తరిభఙ్గో అహోసీ’’తి వత్వా భిక్ఖూహి యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో మహాలోహితగోణో నామ అహోసి, కనిట్ఠభాతా పనస్స చూళలోహితో నామ. ఉభోపి గోణా గామకే ఏకస్మిం కులే కమ్మం కరోన్తి. తస్స కులస్స ఏకా వయప్పత్తా కుమారికా అత్థి, తం అఞ్ఞకులం వారేసి. అథ నం కులం ‘‘వివాహకాలే ఉత్తరిభఙ్గో భవిస్సతీ’’తి సాలూకం నామ సూకరం యాగుభత్తేన పటిజగ్గి, సో హేట్ఠామఞ్చే సయతి. అథేకదివసం చూళలోహితో భాతరం ఆహ – ‘‘భాతిక, మయం ఇమస్మిం కులే కమ్మం కరోమ, అమ్హే నిస్సాయ ఇమం కులం జీవతి, అథ చ పనిమే మనుస్సా అమ్హాకం తిణపలాలమత్తం దేన్తి, ఇమం సూకరం యాగుభత్తేన పోసేన్తి, హేట్ఠామఞ్చే సయాపేన్తి, కిం నామేస ఏతేసం కరిస్సతీ’’తి. మహాలోహితో ‘‘తాత, మా త్వం ఏతస్స యాగుభత్తం పత్థయ, ఏతిస్సా కుమారికాయ వివాహదివసే ఏతం ఉత్తరిభఙ్గం కాతుకామా ఏతే మంసస్స థూలభావకరణత్థం పోసేన్తి, కతిపాహచ్చయేన తం పస్సిస్ససి హేట్ఠామఞ్చతో నిక్ఖామేత్వా వధిత్వా ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్దిత్వా ఆగన్తుకభత్తం కరియమాన’’న్తి వత్వా పురిమా ద్వే గాథా సముట్ఠాపేసి –
౧౦౬. ‘‘మా సాలూకస్స పిహయి, ఆతురన్నాని భుఞ్జతి;
అప్పోస్సుక్కో భుసం ఖాద, ఏతం దీఘాయులక్ఖణం.
౧౦౭. ‘‘ఇదాని సో ఇధాగన్త్వా, అతిథీ యుత్తసేవకో;
అథ దక్ఖసి సాలూకం, సయన్తం ముసలుత్తర’’న్తి.
తత్థాయం సఙ్ఖేపత్థో – తాత, త్వం మా సాలూకసూకరభావం పత్థయి, అయఞ్హి ఆతురన్నాని మరణభోజనాని భుఞ్జతి, యాని భుఞ్జిత్వా నచిరస్సేవ మరణం పాపుణిస్సతి, త్వం పన అప్పోస్సుక్కో నిరాలయో హుత్వా అత్తనా లద్ధం ఇమం పలాలమిస్సకం భుసం ఖాద, ఏతం దీఘాయుభావస్స లక్ఖణం సఞ్జానననిమిత్తం. ఇదాని కతిపాహస్సేవ సో వేవాహికపురిసో మహతియా పరిసాయ యుత్తో యుత్తసేవకో ఇధ అతిథి హుత్వా ఆగతో భవిస్సతి, అథేతం సాలూకం ముసలసదిసేన ఉత్తరోట్ఠేన సమన్నాగతత్తా ముసలుత్తరం మారితం సయన్తం దక్ఖసీతి.
తతో కతిపాహస్సేవ వేవాహికేసు ఆగతేసు సాలూకం మారేత్వా ఉత్తరిభఙ్గమకంసు. ఉభో గోణా తం తస్స విపత్తిం దిస్వా ‘‘అమ్హాకం భుసమేవ వర’’న్తి చిన్తయింసు. సత్థా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా తదత్థజోతికం తతియం గాథమాహ –
౧౦౮. ‘‘వికన్తం సూకరం దిస్వా, సయన్తం ముసలుత్తరం;
జరగ్గవా విచిన్తేసుం, వరమ్హాకం భుసామివా’’తి.
తత్థ భుసామివాతి భుసమేవ అమ్హాకం వరం ఉత్తమన్తి అత్థో.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే సో భిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా కుమారికా ఏతరహి థుల్లకుమారికా అహోసి, సాలూకో ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు, చూళలోహితో ఆనన్దో, మహాలోహితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
సాలూకజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.
[౨౮౭] ౭. లాభగరహజాతకవణ్ణనా
నానుమ్మత్తోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సారిపుత్తత్థేరస్స సద్ధివిహారికం ఆరబ్భ కథేసి. థేరస్స కిర సద్ధివిహారికో థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో ‘‘లాభుప్పత్తిపటిపదం మే, భన్తే, కథేథ, కిం కరోన్తో చీవరాదీనం లాభీ హోతీ’’తి పుచ్ఛి. అథస్స థేరో ‘‘ఆవుసో, చతూహఙ్గేహి సమన్నాగతస్స లాభసక్కారో ఉప్పజ్జతి, అత్తనో అబ్భన్తరే హిరోత్తప్పం భిన్దిత్వా సామఞ్ఞం పహాయ అనుమ్మత్తేనేవ ఉమ్మత్తేన వియ భవితబ్బం, పిసుణవాచా వత్తబ్బా, నటసదిసేన భవితబ్బం, వికిణ్ణవాచేన కుతూహలేన భవితబ్బ’’న్తి ఇమం లాభుప్పత్తిపటిపదం కథేసి. సో తం పటిపదం గరహిత్వా ఉట్ఠాయ పక్కన్తో. థేరో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా తం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. సత్థా ‘‘నేసో, సారిపుత్త, భిక్ఖు ఇదానేవ లాభం గరహతి, పుబ్బేపేస గరహియేవా’’తి వత్వా థేరేన యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో సోళసవస్సికకాలేయేవ తిణ్ణం వేదానం అట్ఠారసన్నఞ్చ సిప్పానం పరియోసానం పత్వా దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో హుత్వా పఞ్చ మాణవకసతాని సిప్పం వాచేసి. తత్రేకో మాణవో సీలాచారసమ్పన్నో ఏకదివసం ఆచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కథం ఇమేసం సత్తానం లాభో ఉప్పజ్జతీ’’తి లాభుప్పత్తిపటిపదం పుచ్ఛి. ఆచరియో ‘‘తాత, ఇమేసం సత్తానం చతూహి కారణేహి లాభో ఉప్పజ్జతీ’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –
౧౦౯. ‘‘నానుమ్మత్తో నాపిసుణో, నానటో నాకుతూహలో;
మూళ్హేసు లభతే లాభం, ఏసా తే అనుసాసనీ’’తి.
తత్థ నానుమ్మత్తోతి న అనుమ్మత్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ఉమ్మత్తకో నామ ఇత్థిపురిసదారికదారకే దిస్వా తేసం వత్థాలఙ్కారాదీని విలుమ్పతి, తతో తతో మచ్ఛమంసపూవాదీని బలక్కారేన గహేత్వా ఖాదతి, ఏవమేవ యో గిహిభూతో అజ్ఝత్తబహిద్ధసముట్ఠానం హిరోత్తప్పం పహాయ కుసలాకుసలం అగణేత్వా నిరయభయం అభాయన్తో లోభాభిభూతో పరియాదిణ్ణచిత్తో కామేసు పమత్తో సన్ధిచ్ఛేదాదీని సాహసికకమ్మాని కరోతి, పబ్బజితోపి హిరోత్తప్పం పహాయ కుసలాకుసలం అగణేత్వా నిరయభయం అభాయన్తో సత్థారా పఞ్ఞత్తం సిక్ఖాపదం మద్దన్తో లోభేన అభిభూతో పరియాదిణ్ణచిత్తో చీవరాదిమత్తం నిస్సాయ అత్తనో సామఞ్ఞం విజహిత్వా పమత్తో వేజ్జకమ్మదూతకమ్మాదీని కరోతి, వేళుదానాదీని నిస్సాయ జీవికం కప్పేతి, అయం అనుమ్మత్తోపి ఉమ్మత్తసదిసత్తా ఉమ్మత్తో నామ, ఏవరూపస్స ఖిప్పం లాభో ఉప్పజ్జతి. యో పన ఏవం అనుమ్మత్తో లజ్జీ కుక్కుచ్చకో, ఏస మూళ్హేసు అపణ్డితేసు పురిసేసు లాభం న లభతి, తస్మా లాభత్థికేన ఉమ్మత్తకేన వియ భవితబ్బన్తి.
నాపిసుణోతి ఏత్థాపి యో పిసుణో హోతి, ‘‘అసుకేన ఇదం నామ కత’’న్తి రాజకులే పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతి, సో అఞ్ఞేసం యసం అచ్ఛిన్దిత్వా అత్తనో గణ్హాతి. రాజానోపి నం ‘‘అయం అమ్హేసు ససస్నేహో’’తి ఉచ్చే ఠానే ఠపేన్తి, అమచ్చాదయోపిస్స ‘‘అయం నో రాజకులే పరిభిన్దేయ్యా’’తి భయేన దాతబ్బం మఞ్ఞన్తి, ఏవం ఏతరహి పిసుణస్స లాభో ఉప్పజ్జతి. యో పన అపిసుణో, సో మూళ్హేసు లాభం న లభతీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.
నానటోతి లాభం ఉప్పాదేన్తేన నటేన వియ భవితబ్బం. యథా నటో హిరోత్తప్పం పహాయ నచ్చగీతవాదితేహి కీళం కత్వా ధనం సంహరతి, ఏవమేవ లాభత్థికేన హిరోత్తప్పం భిన్దిత్వా ఇత్థిపురిసదారికదారకానం సోణ్డసహాయేన వియ నానప్పకారం కేళిం కరోన్తేన విచరితబ్బం. యో ఏవం అనటో, సో మూళ్హేసు లాభం న లభతి.
నాకుతూహలోతి కుతూహలో నామ విప్పకిణ్ణవాచో. రాజానో హి అమచ్చే పుచ్ఛన్తి – ‘‘అసుకట్ఠానే కిర ‘మనుస్సో మారితో, ఘరం విలుత్తం, పరేసం దారా పధంసితా’తి సుయ్యతి, కేసం ను ఖో ఇదం కమ్మ’’న్తి. తత్థ సేసేసు అకథేన్తేసుయేవ యో ఉట్ఠహిత్వా ‘‘అసుకో చ అసుకో చ నామా’’తి వదతి, అయం కుతూహలో నామ. రాజానో తస్స వచనేన తే పురిసే పరియేసిత్వా నిసేధేత్వా ‘‘ఇమం నిస్సాయ నో నగరం నిచ్చోరం జాత’’న్తి తస్స మహన్తం యసం దేన్తి, సేసాపి జనా ‘‘అయం నో రాజపురిసేహి పుట్ఠో సుయుత్తదుయుత్తం కథేయ్యా’’తి భయేన తస్సేవ ధనం దేన్తి, ఏవం కుతూహలస్స లాభో ఉప్పజ్జతి. యో పన అకుతూహలో, ఏస న మూళ్హేసు లభతి లాభం. ఏసా తే అనుసాసనీతి ఏసా అమ్హాకం సన్తికా తుయ్హం లాభానుసిట్ఠీతి.
అన్తేవాసికో ఆచరియస్స కథం సుత్వా లాభం గరహన్తో –
౧౧౦. ‘‘ధిరత్థు తం యసలాభం, ధనలాభఞ్చ బ్రాహ్మణ;
యా వుత్తి వినిపాతేన, అధమ్మచరణేన వా.
౧౧౧. ‘‘అపి చే పత్తమాదాయ, అనగారో పరిబ్బజే;
ఏసావ జీవికా సేయ్యో, యా చాధమ్మేన ఏసనా’’తి. – గాథాద్వయమాహ;
తత్థ యా వుత్తీతి యా జీవితవుత్తి. వినిపాతేనాతి అత్తనో వినిపాతేన. అధమ్మచరణేనాతి అధమ్మకిరియాయ విసమకిరియాయ వధబన్ధనగరహాదీహి అత్తానం వినిపాతేత్వా అధమ్మం చరిత్వా యా వుత్తి, తఞ్చ యసధనలాభఞ్చ సబ్బం ధిరత్థు నిన్దామి గరహామి, న మే ఏతేనత్థోతి అధిప్పాయో. పత్తమాదాయాతి భిక్ఖాభాజనం గహేత్వా. అనగారో పరిబ్బజేతి అగేహో పబ్బజితో హుత్వా చరేయ్య, న చ సప్పురిసో కాయదుచ్చరితాదివసేన అధమ్మచరియం చరేయ్య. కింకారణా? ఏసావ జీవికా సేయ్యో. యా చాధమ్మేన ఏసనాతి, యా ఏసా అధమ్మేన జీవికపరియేసనా, తతో ఏసా పత్తహత్థస్స పరకులేసు భిక్ఖాచరియావ సేయ్యో, సతగుణేన సహస్సగుణేన సున్దరతరోతి దస్సేతి.