౩. తికనిపాతో

౧. సఙ్కప్పవగ్గో

[౨౫౧] ౧. సఙ్కప్పరాగజాతకవణ్ణనా

సఙ్కప్పరాగధోతేనాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థినగరవాసీ కిరేకో కులపుత్తో సాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజిత్వా ఏకదివసం సావత్థియం పిణ్డాయ చరన్తో ఏకం అలఙ్కతపటియత్తం ఇత్థిం దిస్వా ఉప్పన్నకామరాగో అనభిరతో విచరి. తమేనం ఆచరియుపజ్ఝాయాదయో దిస్వా అనభిరతికారణం పుచ్ఛిత్వా విబ్భమితుకామభావమస్స ఞత్వా ‘‘ఆవుసో, సత్థా నామ కామరాగాదికిలేసపీళితానం కిలేసే హారేత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా సోతాపత్తిఫలాదీని దేతి, ఏహి తం సత్థు సన్తికం నేస్సామా’’తి ఆదాయ అగమంసు. సత్థారా చ ‘‘కిం ను ఖో, భిక్ఖవే, అనిచ్ఛమానకఞ్ఞేవ భిక్ఖుం గహేత్వా ఆగతత్థా’’తి వుత్తే తమత్థం ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భిక్ఖు, ఉక్కణ్ఠితో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘కింకారణా’’తి పుచ్ఛి. సో తమత్థం ఆరోచేసి. అథ నం సత్థా ‘‘ఇత్థియో నామేతా, భిక్ఖు, పుబ్బే ఝానబలేన విక్ఖమ్భితకిలేసానం విసుద్ధసత్తానమ్పి సంకిలేసం ఉప్పాదేసుం, తాదిసం తుచ్ఛపుగ్గలం కింకారణా న సంకిలేసిస్సన్తి, విసుద్ధాపి సత్తా సంకిలిస్సన్తి, ఉత్తమయససమఙ్గినోపి ఆయసక్యం పాపుణన్తి, పగేవ అపరిసుద్ధా. సినేరుకమ్పనకవాతో పురాణపణ్ణకసటం కిం న కమ్పేస్సతి, బోధితలే నిసీదిత్వా అభిసమ్బుజ్ఝనకసత్తం అయం కిలేసో ఆలోళేసి, తాదిసం కిం న ఆలోళేస్సతీ’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అసీతికోటివిభవే బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా బారాణసిం పచ్చాగన్త్వా కతదారపరిగ్గహో మాతాపితూనం అచ్చయేన తేసం మతకిచ్చాని కత్వా హిరఞ్ఞోలోకనకమ్మం కరోన్తో ‘‘ఇదం ధనం పఞ్ఞాయతి, యేహి పనేతం సమ్భతం, తే న పఞ్ఞాయన్తీ’’తి ఆవజ్జేన్తో సంవేగప్పత్తో అహోసి, సరీరా సేదా ముచ్చింసు. సో ఘరావాసే చిరం వసన్తో మహాదానం దత్వా కామే పహాయ అస్సుముఖం ఞాతిసఙ్ఘం పరిచ్చజిత్వా హిమవన్తం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా రమణీయే పదేసే పణ్ణసాలం మాపేత్వా ఉఞ్ఛాచరియాయ వనమూలఫలాదీహి యాపేన్తో నచిరస్సేవ అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ ఉప్పాదేత్వా ఝానకీళం కీళన్తో చిరం వసిత్వా చిన్తేసి – ‘‘మనుస్సపథం గన్త్వా లోణమ్బిలం ఉపసేవిస్సామి, ఏవం మే సరీరఞ్చేవ థిరం భవిస్సతి, జఙ్ఘవిహారో చ కతో భవిస్సతి, యే చ మాదిసస్స సీలసమ్పన్నస్స భిక్ఖం వా దస్సన్తి, అభివాదనాదీని వా కరిస్సన్తి, తే సగ్గపురం పూరేస్సన్తీ’’తి.

సో హిమవన్తా ఓతరిత్వా అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో బారాణసిం పత్వా సూరియత్థఙ్గమనవేలాయ వసనట్ఠానం ఓలోకేన్తో రాజుయ్యానం దిస్వా ‘‘ఇదం పటిసల్లానసారుప్పం, ఏత్థ వసిస్సామే’’తి ఉయ్యానం పవిసిత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసిన్నో ఝానసుఖేన రత్తిం ఖేపేత్వా పునదివసే కతసరీరపటిజగ్గనో పుబ్బణ్హసమయే జటాజినవక్కలాని సణ్ఠపేత్వా భిక్ఖాభాజనం ఆదాయ సన్తిన్ద్రియో సన్తమానసో ఇరియాపథసమ్పన్నో యుగమత్తదస్సనో హుత్వా సబ్బాకారసమ్పన్నాయ అత్తనో రూపసిరియా లోకస్స లోచనాని ఆకడ్ఢేన్తో నగరం పవిసిత్వా భిక్ఖాయ చరన్తో రఞ్ఞో నివేసనద్వారం పాపుణి. రాజా మహాతలే చఙ్కమన్తో వాతపానన్తరేన బోధిసత్తం దిస్వా ఇరియాపథస్మిఞ్ఞేవ పసీదిత్వా ‘‘సచే సన్తధమ్మో నామ అత్థి, ఇమస్స తేన అబ్భన్తరే భవితబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘గచ్ఛ, తం తాపసం ఆనేహీ’’తి ఏకం అమచ్చం ఆణాపేసి. సో గన్త్వా వన్దిత్వా భిక్ఖాభాజనం గహేత్వా ‘‘రాజా, భన్తే, తం పక్కోసతీ’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘మహాపుఞ్ఞ, అమ్హే రాజా న జానాతీ’’తి ఆహ. ‘‘తేన హి, భన్తే, యావాహం ఆగచ్ఛామి, తావ ఇధేవ హోథా’’తి గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా ‘‘అమ్హాకం కులూపకతాపసో నత్థి, గచ్ఛ, నం ఆనేహీ’’తి సయమ్పి వాతపానేన హత్థం పసారేత్వా వన్దన్తో ‘‘ఇతో ఏథ, భన్తే’’తి ఆహ. బోధిసత్తో అమచ్చస్స హత్థే భిక్ఖాభాజనం దత్వా మహాతలం అభిరుహి.

అథ నం రాజా వన్దిత్వా రాజపల్లఙ్కే నిసీదాపేత్వా అత్తనో సమ్పాదితేహి యాగుఖజ్జకభత్తేహి పరివిసిత్వా కతభత్తకిచ్చం పఞ్హం పుచ్ఛి. పఞ్హబ్యాకరణేన భియ్యోసోమత్తాయ పసీదిత్వా వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, తుమ్హే కత్థవాసికా, కుతో ఆగతత్థా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘హిమవన్తవాసికా మయం, మహారాజ, హిమవన్తతో ఆగతా’’తి వుత్తే పున ‘‘కింకారణా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘వస్సారత్తకాలే, మహారాజ, నిబద్ధవాసో నామ లద్ధుం వట్టతీ’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి, భన్తే, రాజుయ్యానే వసథ, తుమ్హే చ చతూహి పచ్చయేహి న కిలమిస్సథ, అహఞ్చ సగ్గసంవత్తనికం పుఞ్ఞం పాపుణిస్సామీ’’తి పటిఞ్ఞం గహేత్వా భుత్తపాతరాసో బోధిసత్తేన సద్ధిం ఉయ్యానం గన్త్వా పణ్ణసాలం కారేత్వా చఙ్కమం మాపేత్వా సేసానిపి రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాదీని సమ్పాదేత్వా పబ్బజితపరిక్ఖారే పటియాదేత్వా ‘‘సుఖేన వసథ, భన్తే’’తి ఉయ్యానపాలం సమ్పటిచ్ఛాపేసి. బోధిసత్తో తతో పట్ఠాయ ద్వాదస సంవచ్ఛరాని తత్థేవ వసి.

అథేకదివసం రఞ్ఞో పచ్చన్తో కుపితో. సో తస్స వూపసమనత్థాయ గన్తుకామో దేవిం ఆమన్తేత్వా ‘‘భద్దే, తయా నగరే ఓహీయితుం వట్టతీ’’తి ఆహ. ‘‘కిం నిస్సాయ కథేథ, దేవా’’తి. ‘‘సీలవన్తం తాపసం, భద్దే’’తి. ‘‘దేవ, నాహం తస్మిం పమజ్జిస్సామి, అమ్హాకం అయ్యస్స పటిజగ్గనం మమ భారో, తుమ్హే నిరాసఙ్కా గచ్ఛథా’’తి. రాజా నిక్ఖమిత్వా గతో, దేవీపి బోధిసత్తం తథేవ సక్కచ్చం ఉపట్ఠాతి. బోధిసత్తో పన రఞ్ఞో గతకాలే నిబద్ధవేలాయం ఆగన్త్వా అత్తనో రుచితాయ వేలాయ రాజనివేసనం గన్త్వా భత్తకిచ్చం కరోతి.

అథేకదివసం బోధిసత్తే అతిచిరాయన్తే దేవీ సబ్బం ఖాదనీయభోజనీయం పటియాదేత్వా న్హత్వా అలఙ్కరిత్వా నీచమఞ్చకం పఞ్ఞాపేత్వా బోధిసత్తస్స ఆగమనం ఓలోకయమానా మట్ఠసాటకం సిథిలం కత్వా నివాసేత్వా నిపజ్జి. బోధిసత్తోపి వేలం సల్లక్ఖేత్వా భిక్ఖాభాజనం ఆదాయ ఆకాసేనాగన్త్వా మహావాతపానద్వారం పాపుణి. తస్స వక్కలసద్దం సుత్వా సహసా ఉట్ఠహమానాయ దేవియా సరీరా మట్ఠసాటకో భస్సిత్థ, బోధిసత్తో విసభాగారమ్మణం దిస్వా ఇన్ద్రియాని భిన్దిత్వా సుభవసేన ఓలోకేసి. అథస్స ఝానబలేన సన్నిసిన్నోపి కిలేసో కరణ్డకే పక్ఖిత్తఆసీవిసో వియ ఫణం కత్వా ఉట్ఠహి, ఖీరరుక్ఖస్స వాసియా ఆకోటితకాలో వియ అహోసి. కిలేసుప్పాదనేన సహేవ ఝానఙ్గాని పరిహాయింసు, ఇన్ద్రియాని అపరిపుణ్ణాని అహేసుం, సయం పక్ఖచ్ఛిన్నకాకో వియ అహోసి. సో పుబ్బే వియ నిసీదిత్వా భత్తకిచ్చం కాతుం నాసక్ఖి, నిసీదాపియమానోపి న నిసీది. అథస్స దేవీ సబ్బం ఖాదనీయభోజనీయం భిక్ఖాభాజనేయేవ పక్ఖిపి. యథా చ పుబ్బే భత్తకిచ్చం కత్వా సీహపఞ్జరేన నిక్ఖమిత్వా ఆకాసేనేవ గచ్ఛతి, ఏవం తం దివసం గన్తుం నాసక్ఖి. భత్తం పన గహేత్వా మహానిస్సేణియా ఓతరిత్వా ఉయ్యానం అగమాసి. దేవీపి అస్స అత్తని పటిబద్ధచిత్తతం అఞ్ఞాసి. సో ఉయ్యానం గన్త్వా భత్తం అభుఞ్జిత్వావ హేట్ఠామఞ్చకే నిక్ఖిపిత్వా ‘‘దేవియా ఏవరూపా హత్థసోభా పాదసోభా, ఏవరూపం కటిపరియోసానం, ఏవరూపం ఊరులక్ఖణ’’న్తిఆదీని విప్పలపన్తో సత్తాహం నిపజ్జి, భత్తం పూతికం అహోసి నీలమక్ఖికాపరిపుణ్ణం.

అథ రాజా పచ్చన్తం వూపసమేత్వా పచ్చాగతో అలఙ్కతపటియత్తం నగరం పదక్ఖిణం కత్వా రాజనివేసనం అగన్త్వావ ‘‘బోధిసత్తం పస్సిస్సామీ’’తి ఉయ్యానం గన్త్వా ఉక్లాపం అస్సమపదం దిస్వా ‘‘పక్కన్తో భవిస్సతీ’’తి పణ్ణసాలాయ ద్వారం వివరిత్వా అన్తోపవిట్ఠో తం నిపన్నకం దిస్వా ‘‘కేనచి అఫాసుకేన భవితబ్బ’’న్తి పూతిభత్తం ఛడ్డాపేత్వా పణ్ణసాలం పటిజగ్గాపేత్వా ‘‘భన్తే, కిం తే అఫాసుక’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘విద్ధోస్మి, మహారాజా’’తి. రాజా ‘‘మమ పచ్చామిత్తేహి మయి ఓకాసం అలభన్తేహి ‘మమాయనట్ఠానమస్స దుబ్బలం కరిస్సామా’తి ఆగన్త్వా ఏస విద్ధో భవిస్సతి మఞ్ఞే’’తి సరీరం పరివత్తేత్వా విద్ధట్ఠానం ఓలోకేన్తో విద్ధట్ఠానం అదిస్వా ‘‘కత్థ విద్ధోసి, భన్తే’’తి పుచ్ఛి. బోధిసత్తో ‘‘నాహం, మహారాజ, అఞ్ఞేన విద్ధో, అహం పన అత్తనావ అత్తానం హదయే విజ్ఝి’’న్తి వత్వా ఉట్ఠాయ నిసీదిత్వా ఇమా గాథా అవోచ –

౧. ‘‘సఙ్కప్పరాగధోతేన, వితక్కనిసితేన చ;

నాలఙ్కతేన భద్రేన, ఉసుకారాకతేన చ.

౨. ‘‘న కణ్ణాయతముత్తేన, నాపి మోరూపసేవినా;

తేనమ్హి హదయే విద్ధో, సబ్బఙ్గపరిదాహినా.

౩. ‘‘ఆవేధఞ్చ న పస్సామి, యతో రుహిరమస్సవే;

యావ అయోనిసో చిత్తం, సయం మే దుక్ఖమాభత’’న్తి.

తత్థ సఙ్కప్పరాగధోతేనాతి కామవితక్కసమ్పయుత్తరాగధోతేన. వితక్కనిసితేన చాతి తేనేవ రాగోదకేన వితక్కపాసాణే నిసితేన. నాలఙ్కతేన భద్రేనాతి నేవ అలఙ్కతేన భద్రేన, అనలఙ్కతేన బీభచ్ఛేనాతి అత్థో. ఉసుకారాకతేన చాతి ఉసుకారేహిపి అకతేన. న కణ్ణాయతముత్తేనాతి యావ దక్ఖిణకణ్ణచూళకం ఆకడ్ఢిత్వా అముత్తకేన. నాపి మోరూపసేవినాతి మోరపత్తగిజ్ఝపత్తాదీహి అకతూపసేవనేన. తేనమ్హి హదయే విద్ధోతి తేన కిలేసకణ్డేనాహం హదయే విద్ధో అమ్హి. సబ్బఙ్గపరిదాహినాతి సబ్బాని అఙ్గాని పరిదహనసమత్థేన. మహారాజ, తేన హి కిలేసకణ్డేన హదయే విద్ధకాలతో పట్ఠాయ మమ అగ్గి పదిత్తానివ సబ్బాని అఙ్గాని డయ్హన్తీతి దస్సేతి.

ఆవేధఞ్చ న పస్సామీతి విద్ధట్ఠానే వణఞ్చ న పస్సామి. యతో రుహిరమస్సవేతి యతో మే ఆవేధతో లోహితం పగ్ఘరేయ్య, తం న పస్సామీతి అత్థో. యావ అయోనిసో చిత్తన్తి ఏత్థ యావాతి దళ్హత్థే నిపాతో, అతివియ దళ్హం కత్వా అయోనిసో చిత్తం వడ్ఢితన్తి అత్థో. సయం మే దుక్ఖమాభతన్తి అత్తనావ మయా అత్తనో దుక్ఖం ఆనీతన్తి.

ఏవం బోధిసత్తో ఇమాహి తీహి గాథాహి రఞ్ఞో ధమ్మం దేసేత్వా రాజానం పణ్ణసాలతో బహి కత్వా కసిణపరికమ్మం కత్వా నట్ఠం ఝానం ఉప్పాదేత్వా పణ్ణసాలాయ నిక్ఖమిత్వా ఆకాసే నిసిన్నో రాజానం ఓవదిత్వా ‘‘మహారాజ, అహం హిమవన్తమేవ గమిస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘న సక్కా, భన్తే, గన్తు’’న్తి వుచ్చమానోపి ‘‘మహారాజ, మయా ఇధ వసన్తేన ఏవరూపో విప్పకారో పత్తో, ఇదాని న సక్కా ఇధ వసితు’’న్తి రఞ్ఞో యాచన్తస్సేవ ఆకాసే ఉప్పతిత్వా హిమవన్తం గన్త్వా తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా బ్రహ్మలోకూపగో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు అరహత్తే పతిట్ఠహి. కేచి సోతాపన్నా, కేచి సకదాగామినో, కేచి అనాగామినో, కేచి అరహన్తో అహేసుం. ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సఙ్కప్పరాగజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౨౫౨] ౨. తిలముట్ఠిజాతకవణ్ణనా

అజ్జాపి మే తం మనసీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం కోధనం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. అఞ్ఞతరో కిర, భిక్ఖు, కోధనో అహోసి ఉపాయాసబహులో, అప్పమ్పి వుత్తో సమానో కుప్పి అభిసజ్జి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాత్వాకాసి. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, అసుకో నామ భిక్ఖు కోధనో ఉపాయాసబహులో ఉద్ధనే పక్ఖిత్తలోణం వియ తటతటాయన్తో విచరతి, ఏవరూపే నిక్కోధనే బుద్ధసాసనే పబ్బజితో సమానో కోధమత్తమ్పి నిగ్గణ్హితుం న సక్కోతీ’’తి. సత్థా తేసం కథం సుత్వా ఏకం భిక్ఖుం పేసేత్వా తం భిక్ఖుం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భిక్ఖు, కోధనో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి అయం కోధనో అహోసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే తస్స పుత్తో బ్రహ్మదత్తకుమారో నామ అహోసి. పోరాణకరాజానో చ అత్తనో పుత్తే ‘‘ఏవం ఏతే నిహతమానదప్పా సీతుణ్హక్ఖమా లోకచారిత్తఞ్ఞూ చ భవిస్సన్తీ’’తి అత్తనో నగరే దిసాపామోక్ఖఆచరియే విజ్జమానేపి సిప్పుగ్గహణత్థాయ దూరే తిరోరట్ఠం పేసేన్తి, తస్మా సోపి రాజా సోళసవస్సుద్దేసికం పుత్తం పక్కోసాపేత్వా ఏకపటలికఉపాహనా చ పణ్ణచ్ఛత్తఞ్చ కహాపణసహస్సఞ్చ దత్వా ‘‘తాత, తక్కసిలం గన్త్వా సిప్పం ఉగ్గణ్హా’’తి పేసేసి. సో ‘‘సాధూ’’తి మాతాపితరో వన్దిత్వా నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన తక్కసిలం పత్వా ఆచరియస్స గేహం పుచ్ఛిత్వా ఆచరియే మాణవకానం సిప్పం వాచేత్వా ఉట్ఠాయ ఘరద్వారే చఙ్కమన్తే గేహం గన్త్వా యస్మిం ఠానే ఠితో ఆచరియం అద్దస, తత్థేవ ఉపాహనా ఓముఞ్చిత్వా ఛత్తఞ్చ అపనేత్వా ఆచరియం వన్దిత్వా అట్ఠాసి. సో తస్స కిలన్తభావం ఞత్వా ఆగన్తుకసఙ్గహం కారేసి. కుమారో భుత్తభోజనో థోకం విస్సమిత్వా ఆచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి, ‘‘కుతో ఆగతోసి, తాతా’’తి చ వుత్తే ‘‘బారాణసితో’’తి ఆహ. ‘‘కస్స పుత్తోసీ’’తి? ‘‘బారాణసిరఞ్ఞో’’తి. ‘‘కేనత్థేనాగతోసీ’’తి? ‘‘సిప్పం ఉగ్గణ్హత్థాయా’’తి. ‘‘కిం తే ఆచరియభాగో ఆభతో, ఉదాహు ధమ్మన్తేవాసికో హోతుకామోసీ’’తి? సో ‘‘ఆచరియభాగో మే ఆభతో’’తి వత్వా ఆచరియస్స పాదమూలే సహస్సత్థవికం ఠపేత్వా వన్ది.

ధమ్మన్తేవాసికా దివా ఆచరియస్స కమ్మం కత్వా రత్తిం సిప్పం ఉగ్గణ్హన్తి, ఆచరియభాగదాయకా గేహే జేట్ఠపుత్తా వియ హుత్వా సిప్పమేవ ఉగ్గణ్హన్తి. తస్మా సోపి ఆచరియో సల్లహుకేన సుభనక్ఖత్తేన కుమారస్స సిప్పం పట్ఠపేసి. కుమారోపి సిప్పం ఉగ్గణ్హన్తో ఏకదివసం ఆచరియేన సద్ధిం న్హాయితుం అగమాసి. అథేకా మహల్లికా ఇత్థీ తిలాని సేతే కత్వా పత్థరిత్వా రక్ఖమానా నిసీది. కుమారో సేతతిలే దిస్వా ఖాదితుకామో హుత్వా ఏకం తిలముట్ఠిం గహేత్వా ఖాది, మహల్లికా ‘‘తణ్హాలుకో ఏసో’’తి కిఞ్చి అవత్వా తుణ్హీ అహోసి. సో పునదివసేపి తాయ వేలాయ తథేవ అకాసి, సాపి నం న కిఞ్చి ఆహ. ఇతరో తతియదివసేపి తథేవాకాసి, తదా మహల్లికా ‘‘దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో అత్తనో అన్తేవాసికేహి మం విలుమ్పాపేతీ’’తి బాహా పగ్గయ్హ కన్ది. ఆచరియో నివత్తిత్వా ‘‘కిం ఏతం, అమ్మా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సామి, అన్తేవాసికో తే మయా కతానం సేతతిలానం అజ్జేకం ముట్ఠిం ఖాది, హియ్యో ఏకం, పరే ఏకం, నను ఏవం ఖాదన్తో మమ సన్తకం సబ్బం నాసేస్సతీ’’తి. ‘‘అమ్మ, మా రోది, మూలం తే దాపేస్సామీ’’తి. ‘‘న మే, సామి, మూలేనత్థో, యథా పనేస కుమారో పున ఏవం న కరోతి, తథా తం సిక్ఖాపేహీ’’తి. ఆచరియో ‘‘తేన హి పస్స, అమ్మా’’తి ద్వీహి మాణవేహి తం కుమారం ద్వీసు హత్థేసు గాహాపేత్వా వేళుపేసికం గహేత్వా ‘‘పున ఏవరూపం మా అకాసీ’’తి తిక్ఖత్తుం పిట్ఠియం పహరి. కుమారో ఆచరియస్స కుజ్ఝిత్వా రత్తాని అక్ఖీని కత్వా పాదపిట్ఠితో యావ కేసమత్థకా ఓలోకేసి. సోపిస్స కుజ్ఝిత్వా ఓలోకితభావం అఞ్ఞాసి. కుమారో సిప్పం నిట్ఠాపేత్వా ‘‘అనుయోగం దత్వా మారాపేతబ్బో ఏస మయా’’తి తేన కతదోసం హదయే ఠపేత్వా గమనకాలే ఆచరియం వన్దిత్వా ‘‘యదాహం, ఆచరియ, బారాణసిరజ్జం పత్వా తుమ్హాకం సన్తికం పేసేస్సామి, తదా తుమ్హే ఆగచ్ఛేయ్యాథా’’తి ససినేహో వియ పటిఞ్ఞం గహేత్వా పక్కామి.

సో బారాణసిం పత్వా మాతాపితరో వన్దిత్వా సిప్పం దస్సేసి. రాజా ‘‘జీవమానేన మే పుత్తో దిట్ఠో, జీవమానోవస్స రజ్జసిరిం పస్సామీ’’తి పుత్తం రజ్జే పతిట్ఠాపేసి. సో రజ్జసిరిం అనుభవమానో ఆచరియేన కతదోసం సరిత్వా ఉప్పన్నకోధో ‘‘మారాపేస్సామి న’’న్తి పక్కోసనత్థాయ ఆచరియస్స దూతం పాహేసి. ఆచరియో ‘‘తరుణకాలే నం సఞ్ఞాపేతుం న సక్ఖిస్సామీ’’తి అగన్త్వా తస్స రఞ్ఞో మజ్ఝిమవయకాలే ‘‘ఇదాని నం సఞ్ఞాపేతుం సక్ఖిస్సామీ’’తి గన్త్వా రాజద్వారే ఠత్వా ‘‘తక్కసిలాచరియో ఆగతో’’తి ఆరోచాపేసి. రాజా తుట్ఠో బ్రాహ్మణం పక్కోసాపేత్వా తం అత్తనో సన్తికం ఆగతం దిస్వావ కోధం ఉప్పాదేత్వా రత్తాని అక్ఖీని కత్వా అమచ్చే ఆమన్తేత్వా ‘‘భో, అజ్జాపి మే ఆచరియేన పహటట్ఠానం రుజ్జతి, ఆచరియో నలాటేన మచ్చుం ఆదాయ ‘మరిస్సామీ’తి ఆగతో, అజ్జస్స జీవితం నత్థీ’’తి వత్వా పురిమా ద్వే గాథా అవోచ –

౪. ‘‘అజ్జాపి మే తం మనసి, యం మం త్వం తిలముట్ఠియా;

బాహాయ మం గహేత్వాన, లట్ఠియా అనుతాళయి.

౫. ‘‘నను జీవితే న రమసి, యేనాసి బ్రాహ్మణాగతో;

యం మం బాహా గహేత్వాన, తిక్ఖత్తుం అనుతాళయీ’’తి.

తత్థ యం మం బాహాయ మన్తి ద్వీసు పదేసు ఉపయోగవచనం అనుతాళనగహణాపేక్ఖం. యం మం త్వం తిలముట్ఠియా కారణా అనుతాళయి, అనుతాళేన్తో చ మం బాహాయ గహేత్వా అనుతాళయి, తం అనుతాళనం అజ్జాపి మే మనసీతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. నను జీవితే న రమసీతి మఞ్ఞే త్వం అత్తనో జీవితమ్హి నాభిరమసి. యేనాసి బ్రాహ్మణాగతోతి యస్మా బ్రాహ్మణ ఇధ మమ సన్తికం ఆగతోసి. యం మం బాహా గహేత్వానాతి యం మమ బాహా గహేత్వా, యం మం బాహాయ గహేత్వాతిపి అత్థో. తిక్ఖత్తుం అనుతాళయీతి తయో వారే వేళులట్ఠియా తాళేసి, అజ్జ దాని తస్స ఫలం విన్దాహీతి నం మరణేన సన్తజ్జేన్తో ఏవమాహ.

తం సుత్వా ఆచరియో తతియం గాథమాహ –

౬. ‘‘అరియో అనరియం కుబ్బన్తం, యో దణ్డేన నిసేధతి;

సాసనం తం న తం వేరం, ఇతి నం పణ్డితా విదూ’’తి.

తత్థ అరియోతి సున్దరాధివచనమేతం. సో పన అరియో చతుబ్బిధో హోతి ఆచారఅరియో దస్సనఅరియో లిఙ్గఅరియో పటివేధఅరియోతి. తత్థ మనుస్సో వా హోతు తిరచ్ఛానో వా, అరియాచారే ఠితో ఆచారఅరియో నామ. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘అరియవత్తసి వక్కఙ్గ, యో పిణ్డమపచాయతి;

చజామి తే తం భత్తారం, గచ్ఛథూభో యథాసుఖ’’న్తి. (జా. ౨.౨౧.౧౦౬);

రూపేన పన ఇరియాపథేన చ పాసాదికేన దస్సనీయేన సమన్నాగతో దస్సనఅరియో నామ. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘అరియావకాసోసి పసన్ననేత్తో, మఞ్ఞే భవం పబ్బజితో కులమ్హా;

కథం ను చిత్తాని పహాయ భోగే, పబ్బజి నిక్ఖమ్మ ఘరా సపఞ్ఞా’’తి. (జా. ౨.౧౭.౧౪౩);

నివాసనపారుపనలిఙ్గగ్గహణేన పన సమణసదిసో హుత్వా విచరన్తో దుస్సీలోపి లిఙ్గఅరియో నామ. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘ఛదనం కత్వాన సుబ్బతానం, పక్ఖన్దీ కులదూసకో పగబ్భో;

మాయావీ అసఞ్ఞతో పలాపో, పతిరూపేన చరం స మగ్గదూసీ’’తి.

బుద్ధాదయో పన పటివేధఅరియా నామ. తేన వుత్తం – ‘‘అరియా వుచ్చన్తి బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ బుద్ధసావకా చా’’తి. తేసు ఇధ ఆచారఅరియోవ అధిప్పేతో.

అనరియన్తి దుస్సీలం పాపధమ్మం. కుబ్బన్తన్తి పాణాతిపాతాదికం పఞ్చవిధదుస్సీల్యకమ్మం కరోన్తం, ఏకమేవ వా ఏతం అత్థపదం, అనరియం హీనం లామకం పఞ్చవేరభయకమ్మం కరోన్తం పుగ్గలం. యోతి ఖత్తియాదీసు యో కోచి. దణ్డేనాతి యేన కేనచి పహరణకేన. నిసేధతీతి ‘‘మా పున ఏవరూపం కరీ’’తి పహరన్తో నివారేతి. సాసనం తం న తం వేరన్తి తం, మహారాజ, అకత్తబ్బం కరోన్తే పుత్తధీతరో వా అన్తేవాసికే వా ఏవం పహరిత్వా నిసేధనం నామ ఇమస్మిం లోకే సాసనం అనుసిట్ఠి ఓవాదో, న వేరం. ఇతి నం పణ్డితా విదూతి ఏవమేతం పణ్డితా జానన్తి. తస్మా, మహారాజ, త్వమ్పి ఏవం జాన, న ఏవరూపే ఠానే వేరం కాతుం అరహసి. సచే హి త్వం, మహారాజ, మయా ఏవం సిక్ఖాపితో నాభవిస్స, అథ గచ్ఛన్తే కాలే పూవసక్ఖలిఆదీని చేవ ఫలాఫలాదీని చ హరన్తో చోరకమ్మేసు పలుద్ధో అనుపుబ్బేన సన్ధిచ్ఛేదనపన్థదూహనగామఘాతకాదీని కత్వా ‘‘రాజాపరాధికో చోరో’’తి సహోడ్ఢం గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సితో ‘‘గచ్ఛథస్స దోసానురూపం దణ్డం ఉపనేథా’’తి దణ్డభయం పాపుణిస్స, కుతో తే ఏవరూపా సమ్పత్తి అభవిస్స, నను మం నిస్సాయ ఇదం ఇస్సరియం తయా లద్ధన్తి ఏవం ఆచరియో రాజానం సఞ్ఞాపేసి. పరివారేత్వా ఠితా అమచ్చాపిస్స కథం సుత్వా ‘‘సచ్చం, దేవ, ఇదం ఇస్సరియం తుమ్హాకం ఆచరియస్సేవ సన్తక’’న్తి ఆహంసు.

తస్మిం ఖణే రాజా ఆచరియస్స గుణం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘సబ్బిస్సరియం తే, ఆచరియ, దమ్మి, రజ్జం పటిచ్ఛా’’తి ఆహ. ఆచరియో ‘‘న మే, మహారాజ, రజ్జేనత్థో’’తి పటిక్ఖిపి. రాజా తక్కసిలం పేసేత్వా ఆచరియస్స పుత్తదారం ఆహరాపేత్వా మహన్తం ఇస్సరియం దత్వా తమేవ పురోహితం కత్వా పితుట్ఠానే ఠపేత్వా తస్సోవాదే ఠితో దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా సగ్గపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే కోధనో భిక్ఖు అనాగామిఫలే పతిట్ఠహి, బహూ జనా సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామినో అహేసుం. ‘‘తదా రాజా కోధనో భిక్ఖు అహోసి, ఆచరియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

తిలముట్ఠిజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౨౫౩] ౩. మణికణ్ఠజాతకవణ్ణనా

మమన్నపానన్తి ఇదం సత్థా ఆళవిం నిస్సాయ అగ్గాళవే చేతియే విహరన్తో కుటికారసిక్ఖాపదం (పారా. ౩౪౨) ఆరబ్భ కథేసి. ఆళవకా హి భిక్ఖూ సఞ్ఞాచికాయ కుటియో కారయమానా యాచనబహులా విఞ్ఞత్తిబహులా విహరింసు ‘‘పురిసం దేథ, పురిసత్థకరం దేథా’’తిఆదీని వదన్తా. మనుస్సా ఉపద్దుతా యాచనాయ ఉపద్దుతా విఞ్ఞత్తియా భిక్ఖూ దిస్వా ఉబ్బిజ్జింసుపి ఉత్తసింసుపి పలాయింసుపి. అథాయస్మా మహాకస్సపో ఆళవిం ఉపసఙ్కమిత్వా పిణ్డాయ పావిసి, మనుస్సా థేరమ్పి దిస్వా తథేవ పటిపజ్జింసు. సో పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ‘‘పుబ్బాయం, ఆవుసో, ఆళవీ సులభపిణ్డా, ఇదాని కస్మా దుల్లభపిణ్డా జాతా’’తి పుచ్ఛిత్వా తం కారణం సుత్వా భగవతి ఆళవిం ఆగన్త్వా అగ్గాళవచేతియే విహరన్తే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం ఆరోచేసి. సత్థా ఏతస్మిం కారణే భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతాపేత్వా ఆళవకే భిక్ఖూ పటిపుచ్ఛి – ‘‘సచ్చం కిర తుమ్హే, భిక్ఖవే, సఞ్ఞాచికాయ కుటియో కారేథా’’తి. ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే తే భిక్ఖూ గరహిత్వా ‘‘భిక్ఖవే, యాచనా నామేసా సత్తరతనపరిపుణ్ణే నాగభవనే వసన్తానం నాగానమ్పి అమనాపా, పగేవ మనుస్సానం, యేసం ఏకం కహాపణకం ఉప్పాదేన్తానం పాసాణతో మంసం ఉప్పాటనకాలో వియ హోతీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో మహావిభవే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి. తస్స ఆధావిత్వా పరిధావిత్వా విచరణకాలే అఞ్ఞోపి పుఞ్ఞవా సత్తో తస్స మాతు కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తి. తే ఉభోపి భాతరో వయప్పత్తా మాతాపితూనం కాలకిరియాయ సంవిగ్గహదయా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా గఙ్గాతీరే పణ్ణసాలం మాపేత్వా వసింసు. తేసు జేట్ఠస్స ఉపరిగఙ్గాయ పణ్ణసాలా అహోసి, కనిట్ఠస్స అధోగఙ్గాయ. అథేకదివసం మణికణ్ఠో నామ నాగరాజా నాగభవనా నిక్ఖమిత్వా గఙ్గాతీరే మాణవకవేసేన విచరన్తో కనిట్ఠస్స అస్సమం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది, తే అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్మోదనీయకథం కథేత్వా విస్సాసికా అహేసుం, వినా వత్తితుం నాసక్ఖింసు. మణికణ్ఠో అభిణ్హం కనిట్ఠతాపసస్స సన్తికం ఆగన్త్వా కథాసల్లాపేన నిసీదిత్వా గమనకాలే తాపసే సినేహేన అత్తభావం విజహిత్వా భోగేహి తాపసం పరిక్ఖిపన్తో పరిస్సజిత్వా ఉపరిముద్ధని మహన్తం ఫణం ధారేత్వా థోకం వసిత్వా తం సినేహం వినోదేత్వా సరీరం వినివేఠేత్వా తాపసం వన్దిత్వా సకట్ఠానమేవ గచ్ఛతి. తాపసో తస్స భయేన కిసో అహోసి లూఖో దుబ్బణ్ణో ఉప్పణ్డుప్పణ్డుకజాతో ధమనిసన్థతగత్తో.

సో ఏకదివసం భాతు సన్తికం అగమాసి. అథ నం సో పుచ్ఛి – ‘‘కిస్స, త్వం భో, కిసో లూఖో దుబ్బణ్ణో ఉప్పణ్డుప్పణ్డుకజాతో ధమనిసన్థతగత్తో’’తి. సో తస్స తం పవత్తిం ఆరోచేత్వా ‘‘కిం పన, త్వం భో, తస్స నాగరాజస్స ఆగమనం ఇచ్ఛసి, న ఇచ్ఛసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘న ఇచ్ఛామీ’’తి వత్వా ‘‘సో పన నాగరాజా తవ సన్తికం ఆగచ్ఛన్తో కిం పిళన్ధనం పిళన్ధిత్వా ఆగచ్ఛతీ’’తి వుత్తే ‘‘మణిరతన’’న్తి ఆహ. తేన హి త్వం తస్మిం నాగరాజే తవ సన్తికం ఆగన్త్వా అనిసిన్నేయేవ ‘‘మణిం మే దేహీ’’తి యాచ, ఏవం సో నాగో తం భోగేహి అపరిక్ఖిపిత్వావ గమిస్సతి. పునదివసే అస్సమపదద్వారే ఠత్వా ఆగచ్ఛన్తమేవ నం యాచేయ్యాసి, తతియదివసే గఙ్గాతీరే ఠత్వా ఉదకా ఉమ్ముజ్జన్తమేవ నం యాచేయ్యాసి, ఏవం సో తవ సన్తికం పున న ఆగమిస్సతీతి.

తాపసో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా అత్తనో పణ్ణసాలం గన్త్వా పునదివసే నాగరాజానం ఆగన్త్వా ఠితమత్తమేవ ‘‘ఏతం అత్తనో పిళన్ధనమణిం మే దేహీ’’తి యాచి, సో అనిసీదిత్వావ పలాయి. అథ నం దుతియదివసే అస్సమపదద్వారే ఠత్వా ఆగచ్ఛన్తమేవ ‘‘హియ్యో మే మణిరతనం నాదాసి, అజ్జ దానం లద్ధుం వట్టతీ’’తి ఆహ. నాగో అస్సమపదం అపవిసిత్వావ పలాయి. తతియదివసే ఉదకతో ఉమ్ముజ్జన్తమేవ నం ‘‘అజ్జ మే తతియో దివసో యాచన్తస్స, దేహి దాని మే ఏతం మణిరతన’’న్తి ఆహ. నాగరాజా ఉదకే ఠత్వావ తాపసం పటిక్ఖిపన్తో ద్వే గాథా ఆహ –

౭. ‘‘మమన్నపానం విపులం ఉళారం, ఉప్పజ్జతీమస్స మణిస్స హేతు;

తం తే న దస్సం అతియాచకోసి, న చాపి తే అస్సమమాగమిస్సం.

౮. ‘‘సుసూ యథా సక్ఖరధోతపాణీ, తాసేసిమం సేలం యాచమానో;

తం తే న దస్సం అతియాచకోసి, న చాపి తే అస్సమమాగమిస్స’’న్తి.

తత్థ మమన్నపానన్తి మమ యాగుభత్తాదిదిబ్బభోజనం అట్ఠపానకభేదఞ్చ దిబ్బపానం. విపులన్తి బహు. ఉళారన్తి సేట్ఠం పణీతం. తం తేతి తం మణిం తుయ్హం. అతియాచకోసీతి కాలఞ్చ పమాణఞ్చ అతిక్కమిత్వా అజ్జ తీణి దివసాని మయ్హం పియం మనాపం మణిరతనం యాచమానో అతిక్కమ్మ యాచకోసి. న చాపి తేతి న కేవలం న దస్సం, అస్సమమ్పి తే నాగమిస్సం. సుసూ యథాతి యథా నామ యువా తరుణమనుస్సో. సక్ఖరధోతపాణీతి సక్ఖరాయ ధోతపాణి, తేలేన పాసాణే ధోతఅసిహత్థో. తాసేసిమం సేలం యాచమానోతి ఇమం మణిం యాచన్తో త్వం కఞ్చనథరుఖగ్గం అబ్బాహిత్వా ‘‘సీసం తే ఛిన్దామీ’’తి వదన్తో తరుణపురిసో వియ మం తాసేసి.

ఏవం వత్వా సో నాగరాజా ఉదకే నిముజ్జిత్వా అత్తనో నాగభవనమేవ గన్త్వా న పచ్చాగఞ్ఛి. అథ సో తాపసో తస్స దస్సనీయస్స నాగరాజస్స అదస్సనేన భియ్యోసోమత్తాయ కిసో అహోసి లూఖో దుబ్బణ్ణో ఉప్పణ్డుప్పణ్డుకజాతో ధమనిసన్థతగత్తో. అథ జేట్ఠతాపసో ‘‘కనిట్ఠస్స పవత్తిం జానిస్సామీ’’తి తస్స సన్తికం ఆగన్త్వా తం భియ్యోసోమత్తాయ పణ్డురోగినం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో, భో, త్వం భియ్యోసోమత్తాయ పణ్డురోగీ జాతో’’తి వత్వా ‘‘తస్స దస్సనీయస్స నాగరాజస్స అదస్సనేనా’’తి సుత్వా ‘‘అయం తాపసో నాగరాజానం వినా వత్తితుం న సక్కోతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా తతియం గాథమాహ –

౯. ‘‘న తం యాచే యస్స పియం జిగీసే, దేస్సో హోతి అతియాచనాయ;

నాగో మణిం యాచితో బ్రాహ్మణేన, అదస్సనంయేవ తదజ్ఝగమా’’తి.

తత్థ న తం యాచేతి తం భణ్డం న యాచేయ్య. యస్స పియం జిగీసేతి యం భణ్డం అస్స పుగ్గలస్స పియన్తి జానేయ్య. దేస్సో హోతీతి అప్పియో హోతి. అతియాచనాయాతి పమాణం అతిక్కమిత్వా వరభణ్డం యాచన్తో తాయ అతియాచనాయ. అదస్సనంయేవ తదజ్ఝగమాతి తతో పట్ఠాయ అదస్సనమేవ గతోతి.

ఏవం పన తం వత్వా ‘‘ఇతో దాని పట్ఠాయ మా సోచీ’’తి సమస్సాసేత్వా జేట్ఠభాతా అత్తనో అస్సమమేవ గతో. అథాపరభాగే తే ద్వేపి భాతరో అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణా అహేసుం.

సత్థా ‘‘ఏవం, భిక్ఖవే, సత్తరతనపరిపుణ్ణే నాగభవనే వసన్తానం నాగానమ్పి యాచనా నామ అమనాపా, కిమఙ్గం పన మనుస్సాన’’న్తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కనిట్ఠో ఆనన్దో అహోసి, జేట్ఠో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మణికణ్ఠజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౨౫౪] ౪. కుణ్డకకుచ్ఛిసిన్ధవజాతకవణ్ణనా

భుత్వా తిణపరిఘాసన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సారిపుత్తత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిఞ్హి సమయే సమ్మాసమ్బుద్ధే సావత్థియం వస్సం వసిత్వా చారికం చరిత్వా పున పచ్చాగతే మనుస్సా ‘‘ఆగన్తుకసక్కారం కరిస్సామా’’తి బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దదన్తి. విహారే ఏకం ధమ్మఘోసకభిక్ఖుం ఠపేసుం, సో యే యే ఆగన్త్వా యత్తకే భిక్ఖూ ఇచ్ఛన్తి, తేసం తేసం భిక్ఖూ విచారేత్వా దేతి.

అథేకా దుగ్గతమహల్లికా ఇత్థీ ఏకమేవ పటివీసం సజ్జేత్వా తేసం తేసం మనుస్సానం భిక్ఖూసు విచారేత్వా దిన్నేసు ఉస్సూరే ధమ్మఘోసకస్స సన్తికం ఆగన్త్వా ‘‘మయ్హం ఏకం భిక్ఖుం దేథా’’తి ఆహ. సో ‘‘మయా సబ్బే భిక్ఖూ విచారేత్వా దిన్నా, సారిపుత్తత్థేరో పన విహారేయేవ, త్వం తస్స భిక్ఖం దేహీ’’తి ఆహ. సా ‘‘సాధూ’’తి తుట్ఠచిత్తా జేతవనద్వారకోట్ఠకే ఠత్వా థేరస్స ఆగతకాలే వన్దిత్వా హత్థతో పత్తం గహేత్వా ఘరం నేత్వా నిసీదాపేసి. ‘‘ఏకాయ కిర మహల్లికాయ ధమ్మసేనాపతి అత్తనో ఘరే నిసీదాపితో’’తి బహూని సద్ధాని కులాని అస్సోసుం. తేసు రాజా పస్సేనదీ కోసలో తం పవత్తిం సుత్వా తస్సా సాటకేన చేవ సహస్సత్థవికాయ చ సద్ధిం భత్తభాజనాని పహిణి ‘‘మయ్హం అయ్యం పరివిసమానా ఇమం సాటకం నివాసేత్వా ఇమే కహాపణే వళఞ్జేత్వా థేరం పరివిసతూ’’తి. యథా చ రాజా, ఏవం అనాథపిణ్డికో చూళఅనాథపిణ్డికో విసాఖా చ మహాఉపాసికా పహిణి. అఞ్ఞానిపి పన కులాని ఏకసతద్విసతాదివసేన అత్తనో అత్తనో బలానురూపేన కహాపణే పహిణింసు. ఏవం ఏకాహేనేవ సా మహల్లికా సతసహస్సమత్తం లభి. థేరో పన తాయ దిన్నయాగుమేవ పివిత్వా తాయ కతఖజ్జకమేవ పక్కభత్తమేవ చ పరిభుఞ్జిత్వా అనుమోదనం కత్వా తం మహల్లికం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేత్వా విహారమేవ అగమాసి.

ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ థేరస్స గుణకథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, ధమ్మసేనాపతి మహల్లికగహపతానిం దుగ్గతభావతో మోచేసి, పతిట్ఠా అహోసి. తాయ దిన్నమాహారం అజిగుచ్ఛన్తో పరిభుఞ్జీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో ఇదానేవ ఏతిస్సా మహల్లికాయ అవస్సయో జాతో, న చ ఇదానేవ తాయ దిన్నం ఆహారం అజిగుచ్ఛన్తో పరిభుఞ్జతి, పుబ్బేపి పరిభుఞ్జియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఉత్తరాపథే అస్సవాణిజకులే నిబ్బత్తి. ఉత్తరాపథజనపదతో పఞ్చసతా అస్సవాణిజా అస్సే బారాణసిం ఆనేత్వా విక్కిణన్తి. అఞ్ఞతరోపి అస్సవాణిజో పఞ్చఅస్ససతాని ఆదాయ బారాణసిమగ్గం పటిపజ్జి. అన్తరామగ్గే చ బారాణసితో అవిదూరే ఏకో నిగమగామో అత్థి, తత్థ పుబ్బే మహావిభవో సేట్ఠి అహోసి. తస్స మహన్తం నివేసనం, తం పన కులం అనుక్కమేన పరిక్ఖయం గతం, ఏకావ మహల్లికా అవసిట్ఠా, సా తస్మిం నివేసనే వసతి. అథ సో అస్సవాణిజో తం నిగమగామం పత్వా ‘‘వేతనం దస్సామీ’’తి తస్సా నివేసనే నివాసం గణ్హిత్వా అస్సే ఏకమన్తే ఠపేసి. తందివసమేవస్స ఏకిస్సా ఆజానీయావళవాయ గబ్భవుట్ఠానం అహోసి. సో ద్వే తయో దివసే వసిత్వా అస్సే బలం గాహాపేత్వా ‘‘రాజానం పస్సిస్సామీ’’తి అస్సే ఆదాయ పాయాసి. అథ నం మహల్లికా ‘‘గేహవేతనం దేహీ’’తి వత్వా ‘‘సాధు, అమ్మ, దేమీ’’తి వుత్తే ‘‘తాత, వేతనం మే దదమానో ఇమమ్పి అస్సపోతకం వేతనతో ఖణ్డేత్వా దేహీ’’తి ఆహ. వాణిజో తథా కత్వా పక్కామి. సా తస్మిం అస్సపోతకే పుత్తసినేహం పచ్చుపట్ఠపేత్వా అవస్సావనఝామకభత్తవిఘాసతిణాని దత్వా తం పటిజగ్గి.

అథాపరభాగే బోధిసత్తో పఞ్చ అస్ససతాని ఆదాయ ఆగచ్ఛన్తో తస్మిం గేహే నివాసం గణ్హి. కుణ్డకఖాదకస్స సిన్ధవపోతకస్స ఠితట్ఠానతో గన్ధం ఘాయిత్వా ఏకఅస్సోపి గేహం పవిసితుం నాసక్ఖి. బోధిసత్తో మహల్లికం పుచ్ఛి – ‘‘అమ్మ, కచ్చి ఇమస్మిం గేహే అస్సో అత్థీ’’తి. ‘‘తాత, అఞ్ఞో అస్సో నామ నత్థి, అహం పన పుత్తం కత్వా ఏకం అస్సపోతకం పటిజగ్గామి, సో ఏత్థ అత్థీ’’తి. ‘‘కహం సో, అమ్మా’’తి? ‘‘చరితుం గతో, తాతా’’తి. ‘‘కాయ వేలాయ ఆగమిస్సతి, అమ్మా’’తి? ‘‘సాయన్హే, తాతా’’తి. బోధిసత్తో తస్స ఆగమనం పటిమానేన్తో అస్సే బహి ఠపేత్వావ నిసీది. సిన్ధవపోతకోపి విచరిత్వా కాలేయేవ ఆగమి. బోధిసత్తో కుణ్డకకుచ్ఛిసిన్ధవపోతకం దిస్వా లక్ఖణాని సమానేత్వా ‘‘అయం సిన్ధవో అనగ్ఘో, మహల్లికాయ మూలం దత్వా గహేతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేసి. సిన్ధవపోతకోపి గేహం పవిసిత్వా అత్తనో వసనట్ఠానేయేవ ఠితో. తస్మిం ఖణే తే అస్సా గేహం పవిసితుం సక్ఖింసు.

బోధిసత్తో ద్వీహతీహం వసిత్వా అస్సే సన్తప్పేత్వా గచ్ఛన్తో ‘‘అమ్మ, ఇమం అస్సపోతకం మూలం గహేత్వా మయ్హం దేహీ’’తి ఆహ. ‘‘కిం వదేసి, తాత, పుత్తం విక్కిణన్తా నామ అత్థీ’’తి. ‘‘అమ్మ, త్వం ఏతం కిం ఖాదాపేత్వా పటిజగ్గసీ’’తి? ‘‘ఓదనకఞ్జికఞ్చ ఝామకభత్తఞ్చ విఘాసతిణఞ్చ ఖాదాపేత్వా కుణ్డకయాగుఞ్చ పాయేత్వా పటిజగ్గామి, తాతా’’తి. ‘‘అమ్మ, అహం ఏతం లభిత్వా పిణ్డరసభోజనం భోజేస్సామి, ఠితట్ఠానే చేలవితానం పసారేత్వా అత్థరణపిట్ఠే ఠపేస్సామీ’’తి. ‘‘తాత, ఏవం సన్తే మమ పుత్తో చ సుఖం అనుభవతు, తం గహేత్వా గచ్ఛా’’తి. అథ బోధిసత్తో తస్స చతున్నం పాదానం నఙ్గుట్ఠస్స ముఖస్స చ మూలం ఏకేకం కత్వా ఛ సహస్సత్థవికాయో ఠపేత్వా మహల్లికం నవవత్థం నివాసాపేత్వా సిన్ధవపోతకస్స పురతో ఠపేసి. సో అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా మాతరం ఓలోకేత్వా అస్సూని పవత్తేసి. సాపి తస్స పిట్ఠిం పరిమజ్జిత్వా ఆహ – ‘‘మయా పుత్తపోసావనికం లద్ధం, త్వం, తాత, గచ్ఛాహీ’’తి, తదా సో అగమాసి.

బోధిసత్తో పునదివసే అస్సపోతకస్స పిణ్డరసభోజనం సజ్జేత్వా ‘‘వీమంసిస్సామి తావ నం, జానాతి ను ఖో అత్తనో బలం, ఉదాహు న జానాతీ’’తి దోణియం కుణ్డకయాగుం ఆకిరాపేత్వా దాపేసి. సో ‘‘నాహం ఇమం భోజనం భుఞ్జిస్సామీ’’తి తం యాగుం పాయితుం న ఇచ్ఛి. బోధిసత్తో తస్స వీమంసనవసేన పఠమం గాథమాహ –

౧౦. ‘‘భుత్వా తిణపరిఘాసం, భుత్వా ఆచామకుణ్డకం;

ఏతం తే భోజనం ఆసి, కస్మా దాని న భుఞ్జసీ’’తి.

తత్థ భుత్వా తిణపరిఘాసన్తి త్వం పుబ్బే మహల్లికాయ దిన్నం తేసం తేసం ఖాదితావసేసం విఘాసతిణసఙ్ఖాతం పరిఘాసం భుఞ్జిత్వా వడ్ఢితో. భుత్వా ఆచామకుణ్డకన్తి ఏత్థ ఆచామో వుచ్చతి ఓదనావసేసం. కుణ్డకన్తి కుణ్డకమేవ. ఏతఞ్చ భుఞ్జిత్వా వడ్ఢితోసీతి దీపేతి. ఏతం తేతి ఏతం తవ పుబ్బే భోజనం ఆసి. కస్మా దాని న భుఞ్జసీతి మయాపి తే తమేవ దిన్నం, త్వం తం కస్మా ఇదాని న భుఞ్జసీతి.

తం సుత్వా సిన్ధవపోతకో ఇతరా ద్వే గాథా అవోచ –

౧౧. ‘‘యత్థ పోసం న జానన్తి, జాతియా వినయేన వా;

బహు తత్థ మహాబ్రహ్మే, అపి ఆచామకుణ్డకం.

౧౨. ‘‘త్వఞ్చ ఖోమం పజానాసి, యాదిసాయం హయుత్తమో;

జానన్తో జానమాగమ్మ, న తే భక్ఖామి కుణ్డక’’న్తి.

తత్థ యత్థాతి యస్మిం ఠానే. పోసన్తి సత్తం. జాతియా వినయేన వాతి ‘‘జాతిసమ్పన్నో వా ఏసో, న వా, ఆచారయుత్తో వా, న వా’’తి ఏవం న జానన్తి. మహాబ్రహ్మేతి గరుకాలపనేన ఆలపన్తో ఆహ. యాదిసాయన్తి యాదిసో అయం, అత్తానం సన్ధాయ వదతి. జానన్తో జానమాగమ్మాతి అహం అత్తనో బలం జానన్తో జానన్తమేవ తం ఆగమ్మ పటిచ్చ తవ సన్తికే కుణ్డకం కిం భుఞ్జిస్సామి. న హి త్వం కుణ్డకం భోజాపేతుకామతాయ ఛ సహస్సాని దత్వా మం గణ్హీతి.

తం సుత్వా బోధిసత్తో ‘‘తం వీమంసనత్థాయ తం మయా కతం, మా కుజ్ఝీ’’తి తం సమస్సాసేత్వా సుభోజనం భోజేత్వా ఆదాయ రాజఙ్గణం గన్త్వా ఏకస్మిం పస్సే పఞ్చ అస్ససతాని ఠపేత్వా ఏకస్మిం పస్సే విచిత్తసాణిం పరిక్ఖిపిత్వా హేట్ఠా అత్థరణం పత్థరిత్వా ఉపరి చేలవితానం బన్ధిత్వా సిన్ధవపోతకం ఠపేసి.

రాజా ఆగన్త్వా అస్సే ఓలోకేన్తో ‘‘అయం అస్సో కస్మా విసుం ఠపితో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘మహారాజ, అయం సిన్ధవో ఇమే అస్సే విసుం అకతో మోచేస్సతీ’’తి సుత్వా ‘‘సోభనో, భో, సిన్ధవో’’తి పుచ్ఛి. బోధిసత్తో ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి వత్వా ‘‘తేన హిస్స జవం పస్సిస్సామీ’’తి వుత్తే తం అస్సం కప్పేత్వా అభిరుహిత్వా ‘‘పస్స, మహారాజా’’తి మనుస్సే ఉస్సారేత్వా రాజఙ్గణే అస్సం పాహేసి. సబ్బం రాజఙ్గణం నిరన్తరం అస్సపన్తీహి పరిక్ఖిత్తమివాహోసి. పున బోధిసత్తో ‘‘పస్స, మహారాజ, సిన్ధవపోతకస్స వేగ’’న్తి విస్సజ్జేసి, ఏకపురిసోపి నం న అద్దస. పున రత్థపటం ఉదరే పరిక్ఖిపిత్వా విస్సజ్జేసి, రత్తపటమేవ పస్సింసు. అథ నం అన్తోనగరే ఏకిస్సా ఉయ్యానపోక్ఖరణియా ఉదకపిట్ఠే విస్సజ్జేసి, తత్థస్స ఉదకపిట్ఠే ధావతో ఖురగ్గానిపి న తేమింసు. పునవారం పదుమినిపత్తానం ఉపరి ధావన్తో ఏకపణ్ణమ్పి న ఉదకే ఓసీదాపేసి. ఏవమస్స జవసమ్పన్నం దస్సేత్వా ఓరుయ్హ పాణిం పహరిత్వా హత్థతలం ఉపనామేసి, అస్సో ఉపగన్త్వా చత్తారో పాదే ఏకతో కత్వా హత్థతలే అట్ఠాసి. అథ మహాసత్తో రాజానం ఆహ – ‘‘మహారాజ, ఇమస్స అస్సపోతకస్స సబ్బాకారేన వేగే దస్సియమానే సముద్దపరియన్తో నప్పహోతీ’’తి. రాజా తుస్సిత్వా మహాసత్తస్స ఉపడ్ఢరజ్జం అదాసి. సిన్ధవపోతకమ్పి అభిసిఞ్చిత్వా మఙ్గలఅస్సం అకాసి.

సో రఞ్ఞో పియో అహోసి మనాపో, సక్కారోపిస్స మహా అహోసి. తస్స హి వసనట్ఠానం రఞ్ఞో అలఙ్కతపటియత్తో వాసఘరగబ్భో వియ అహోసి, చతుజాతిగన్ధేహి భూమిలేపనం అకంసు, గన్ధదామమాలాదామాని ఓసారయింసు, ఉపరి సువణ్ణతారకఖచితం చేలవితానం అహోసి, సమన్తతో చిత్రసాణి పరిక్ఖిత్తా అహోసి, నిచ్చం గన్ధతేలపదీపా ఝాయింసు, ఉచ్చారపస్సావట్ఠానేపిస్స సువణ్ణకటాహం ఠపయింసు, నిచ్చం రాజారహభోజనమేవ భుఞ్జి. తస్స పన ఆగతకాలతో పట్ఠాయ రఞ్ఞో సకలజమ్బుదీపే రజ్జం హత్థగతమేవ అహోసి. రాజా బోధిసత్తస్స ఓవాదే ఠత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా సగ్గపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే బహూ సోతాపన్నా సకదాగామినో అనాగామినో అరహన్తో చ అహేసుం. ‘‘తదా మహల్లికా అయమేవ మహల్లికా అహోసి, సిన్ధవో సారిపుత్తో, రాజా ఆనన్దో, అస్సవాణిజ్జో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కుణ్డకకుచ్ఛిసిన్ధవజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౨౫౫] ౫. సుకజాతకవణ్ణనా

యావ సో మత్తమఞ్ఞాసీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం అతిబహుం భుఞ్జిత్వా అజీరణేన కాలకతం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిం కిర ఏవం కాలకతే ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ తస్స అగుణకథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, అసుకో నామ భిక్ఖు అత్తనో కుచ్ఛిప్పమాణం అజానిత్వా అతిబహుం భుఞ్జిత్వా జీరాపేతుం అసక్కోన్తో కాలకతో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస అతిభోజనపచ్చయేనేవ మతో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తపదేసే సుకయోనియం నిబ్బత్తిత్వా అనేకానం సుకసహస్సానం సముద్దానుగతే హిమవన్తపదేసే వసన్తానం రాజా అహోసి. తస్సేకో పుత్తో అహోసి, తస్మిం బలప్పత్తే బోధిసత్తో దుబ్బలచక్ఖుకో అహోసి. సుకానం కిర సీఘో వేగో హోతి, తేన తేసం మహల్లకకాలే పఠమం చక్ఖుమేవ దుబ్బలం హోతి. బోధిసత్తస్స పుత్తో మాతాపితరో కులావకే ఠపేత్వా గోచరం ఆహరిత్వా పోసేసి. సో ఏకదివసం గోచరభూమిం గన్త్వా పబ్బతమత్థకే ఠితో సముద్దం ఓలోకేన్తో ఏకం దీపకం పస్సి. తస్మిం పన సువణ్ణవణ్ణం మధురఫలం అమ్బవనం అత్థి. సో పునదివసే గోచరవేలాయ ఉప్పతిత్వా తస్మిం అమ్బవనే ఓతరిత్వా అమ్బరసం పివిత్వా అమ్బపక్కం ఆదాయ ఆగన్త్వా మాతాపితూనం అదాసి. బోధిసత్తో తం ఖాదన్తో రసం సఞ్జానిత్వా ‘‘తాత, నను ఇమం అసుకదీపకే అమ్బపక్క’’న్తి వత్వా ‘‘ఆమ, తాతా’’తి వుత్తే ‘‘తాత, ఏతం దీపకం గచ్ఛన్తా నామ సుకా దీఘమాయుం పాలేన్తా నామ నత్థి, మా ఖో త్వం పున తం దీపకం అగమాసీ’’తి ఆహ. సో తస్స వచనం అగ్గహేత్వా అగమాసియేవ.

అథేకదివసం బహుం అమ్బరసం పివిత్వా మాతాపితూనం అత్థాయ అమ్బపక్కం ఆదాయ సముద్దమత్థకేనాగచ్ఛన్తో అతిధాతతాయ కిలన్తకాయో నిద్దాయాభిభూతో, సో నిద్దాయన్తోపి ఆగచ్ఛతేవ, తుణ్డేన పనస్స గహితం అమ్బపక్కం పతి. సో అనుక్కమేన ఆగమనవీథిం జహిత్వా ఓసీదన్తో ఉదకపిట్ఠేనేవ ఆగచ్ఛన్తో ఉదకే పతి. అథ నం ఏకో మచ్ఛో గహేత్వా ఖాది. బోధిసత్తో తస్మిం ఆగమనవేలాయ అనాగచ్ఛన్తేయేవ ‘‘సముద్దే పతిత్వా మతో భవిస్సతీ’’తి అఞ్ఞాసి. అథస్స మాతాపితరోపి ఆహారం అలభమానా సుస్సిత్వా మరింసు.

సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమా గాథా అవోచ –

౧౩. ‘‘యావ సో మత్తమఞ్ఞాసి, భోజనస్మిం విహఙ్గమో;

తావ అద్ధానమాపాది, మాతరఞ్చ అపోసయి.

౧౪. ‘‘యతో చ ఖో బహుతరం, భోజనం అజ్ఝవాహరి;

తతో తత్థేవ సంసీది, అమత్తఞ్ఞూ హి సో అహు.

౧౫. ‘‘తస్మా మత్తఞ్ఞుతా సాధు, భోజనస్మిం అగిద్ధతా;

అమత్తఞ్ఞూ హి సీదన్తి, మత్తఞ్ఞూ చ న సీదరే’’తి.

తత్థ యావ సోతి యావ సో విహఙ్గమో భోజనే మత్తమఞ్ఞాసి. తావ అద్ధానమాపాదీతి తత్థకం కాలం జీవితఅద్ధానం ఆపాది, ఆయుం విన్ది. మాతరఞ్చాతి దేసనాసీసమేతం, మాతాపితరో చ అపోసయీతి అత్థో. యతో చ ఖోతి యస్మిఞ్చ ఖో కాలే. భోజనం అజ్ఝవాహరీతి అమ్బరసం అజ్ఝోహరి. తతోతి తస్మిం కాలే. తత్థేవ సంసీదీతి తస్మిం సముద్దేయేవ ఓసీది నిముజ్జి, మచ్ఛభోజనతం ఆపజ్జి.

తస్మా మత్తఞ్ఞుతా సాధూతి యస్మా భోజనే అమత్తఞ్ఞూ సుకో సముద్దే ఓసీదిత్వా మతో, తస్మా భోజనస్మిం అగిద్ధితాసఙ్ఖాతో మత్తఞ్ఞుభావో సాధు, పమాణజాననం సున్దరన్తి అత్థో. అథ వా ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి, నేవ దవాయ న మదాయ…పే… ఫాసువిహారో చా’’తి.

‘‘అల్లం సుక్ఖఞ్చ భుఞ్జన్తో, న బాళ్హం సుహితో సియా;

ఊనుదరో మితాహారో, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే.

‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;

అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో. (థేరగా. ౯౮౨-౯౮౩);

‘‘మనుజస్స సదా సతీమతో, మత్తం జానతో లద్ధభోజనే;

తనూ తస్స భవన్తి వేదనా, సణికం జీరతి ఆయుం పాలయ’’న్తి. (సం. ని. ౧.౧౨౪) –

ఏవం వణ్ణితా మత్తఞ్ఞుతాపి సాధు.

‘‘కన్తారే పుత్తమంసంవ, అక్ఖస్సబ్భఞ్జనం యథా;

ఏవం ఆహరి ఆహరం, యాపనత్థమముచ్ఛితో’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౯) –

ఏవం వణ్ణితా అగిద్ధితాపి సాధు. పాళియం పన ‘‘అగిద్ధిమా’’తి లిఖితం, తతో అయం అట్ఠకథాపాఠోవ సున్దరతరో. అమత్తఞ్ఞూ హి సీదన్తీతి భోజనే పమాణం అజానన్తా హి రసతణ్హావసేన పాపకమ్మం కత్వా చతూసు అపాయేసు సీదన్తి. మత్తఞ్ఞూ చ న సీదరేతి యే పన భోజనే పమాణం జానన్తి, తే దిట్ఠధమ్మేపి సమ్పరాయేపి న సీదన్తీతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే బహూ సోతాపన్నాపి సకదాగామినోపి అనాగామినోపి అరహన్తోపి అహేసుం. ‘‘తదా సుకరాజపుత్తో భోజనే అమత్తఞ్ఞూ భిక్ఖు అహోసి, సుకరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సుకజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౨౫౬] ౬. జరూదపానజాతకవణ్ణనా

జరూదపానం ఖణమానాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సావత్థివాసినో వాణిజే ఆరబ్భ కథేసి. తే కిర సావత్థియం భణ్డం గహేత్వా సకటాని పూరేత్వా వోహారత్థాయ గమనకాలే తథాగతం నిమన్తేత్వా సరణాని గహేత్వా సీలేసు పతిట్ఠాయ సత్థారం వన్దిత్వా ‘‘మయం, భన్తే, వోహారత్థాయ దీఘమగ్గం గమిస్సామ, భణ్డం విస్సజ్జేత్వా సిద్ధిప్పత్తా సోత్థినా పచ్చాగన్త్వా పన తుమ్హే వన్దిస్సామా’’తి వత్వా మగ్గం పటిపజ్జింసు. తే కన్తారమగ్గే పురాణఉదపానం దిస్వా ‘‘ఇమస్మిం ఉదపానే పానీయం నత్థి, మయఞ్చ పిపాసితా, ఖణిస్సామ న’’న్తి ఖణన్తా పటిపాటియా బహుం అయం…పే… వేళురియం లభింసు. తే తేనేవ సన్తుట్ఠా హుత్వా తేసం రతనానం సకటాని పూరేత్వా సోత్థినా సావత్థిం పచ్చాగమింసు. తే ఆభతం ధనం పటిసామేత్వా మయం ‘‘సిద్ధిప్పత్తా భత్తం దస్సామా’’తి తథాగతం నిమన్తేత్వా దానం దత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నా అత్తనో ధనస్స లద్ధాకారం సత్థు ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘తుమ్హే ఖో ఉపాసకా తేన ధనేన సన్తుట్ఠా హుత్వా పమాణఞ్ఞుతాయ ధనఞ్చ జీవితఞ్చ అలభిత్థ, పోరాణకా పన అసన్తుట్ఠా అమత్తఞ్ఞునో పణ్డితానం వచనం అకత్వా జీవిక్ఖయం పత్తా’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బారాణసియం వాణిజకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో సత్థవాహజేట్ఠకో అహోసి. సో బారాణసియం భణ్డం గహేత్వా సకటాని పూరేత్వా బహూ వాణిజే ఆదాయ తమేవ కన్తారం పటిపన్నో తమేవ ఉదపానం అద్దస. తత్థ తే వాణిజా ‘‘పానీయం పివిస్సామా’’తి తం ఉదపానం ఖణన్తా పటిపాటియా బహూని అయాదీని లభింసు. తే బహుమ్పి రతనం లభిత్వా తేన అసన్తుట్ఠా ‘‘అఞ్ఞమ్పి ఏత్థ ఇతో సున్దరతరం భవిస్సతీ’’తి భియ్యోసోమత్తాయ తం ఖణింసుయేవ. అథ బోధిసత్తో తే ఆహ – ‘‘భో వాణిజా, లోభో నామేస వినాసమూలం, అమ్హేహి బహు ధనం లద్ధం, ఏత్తకేనేవ సన్తుట్ఠా హోథ, మా అతిఖణథా’’తి. తే తేన నివారియమానాపి ఖణింసుయేవ. సో చ ఉదపానో నాగపరిగ్గహితో, అథస్స హేట్ఠా వసనకనాగరాజా అత్తనో విమానే భిజ్జన్తే లేడ్డూసూ చ పంసూసు చ పతమానేసు కుద్ధో ఠపేత్వా బోధిసత్తం అవసేసే సబ్బేపి నాసికవాతేన పహరిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేత్వా నాగభవనా నిక్ఖమ్మ సకటాని యోజేత్వా సబ్బరతనానం పూరేత్వా బోధిసత్తం సుఖయానకే నిసీదాపేత్వా నాగమాణవకేహి సద్ధిం సకటాని యోజాపేన్తో బోధిసత్తం బారాణసిం నేత్వా ఘరం పవేసేత్వా తం పటిసామేత్వా అత్తనో నాగభవనమేవ గతో. బోధిసత్తో తం ధనం విస్సజ్జేత్వా సకలజమ్బుదీపం ఉన్నఙ్గలం కత్వా దానం దత్వా సీలం సమాదియిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా జీవితపరియోసానే సగ్గపురం పూరేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమా గాథా అవోచ –

౧౬. ‘‘జరూదపానం ఖణమానా, వాణిజా ఉదకత్థికా;

అజ్ఝగముం అయసం లోహం, తిపుసీసఞ్చ వాణిజా;

రజతం జాతరూపఞ్చ, ముత్తా వేళురియా బహూ.

౧౭. ‘‘తే చ తేన అసన్తుట్ఠా, భియ్యో భియ్యో అఖాణిసుం;

తే తత్థాసీవిసో ఘోరో, తేజస్సీ తేజసా హని.

౧౮. ‘‘తస్మా ఖణే నాతిఖణే, అతిఖాతఞ్హి పాపకం;

ఖాతేన చ ధనం లద్ధం, అతిఖాతేన నాసిత’’న్తి.

తత్థ అయసన్తి కాళలోహం. లోహన్తి తమ్బలోహం. ముత్తాతి ముత్తాయో. తే చ తేన అసన్తుట్ఠాతి తే చ వాణిజా తేన ధనేన అసన్తుట్ఠా. తే తత్థాతి తే వాణిజా తస్మిం ఉదపానే. తేజస్సీతి విసతేజేన సమన్నాగతో. తేజసా హనీతి విసతేజేన ఘాతేసి. అతిఖాతేన నాసితన్తి అతిఖణేన తఞ్చ ధనం జీవితఞ్చ నాసితం.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా నాగరాజా సారిపుత్తో అహోసి, సత్థవాహజేట్ఠకో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

జరూదపానజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౨౫౭] ౭. గామణిచన్దజాతకవణ్ణనా

నాయం ఘరానం కుసలోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పఞ్ఞాపసంసనం ఆరబ్భ కథేసి. ధమ్మసభాయఞ్హి భిక్ఖూ దసబలస్స పఞ్ఞం పసంసన్తా నిసీదింసు – ‘‘ఆవుసో, తథాగతో మహాపఞ్ఞో పుథుపఞ్ఞో హాసపఞ్ఞో జవనపఞ్ఞో తిక్ఖపఞ్ఞో నిబ్బేధికపఞ్ఞో సదేవకం లోకం పఞ్ఞాయ అతిక్కమతీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి తథాగతో పఞ్ఞవాయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం జనసన్ధో నామ రాజా రజ్జం కారేసి. బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తి. తస్స ముఖం సుపరిమజ్జితకఞ్చనాదాసతలం వియ పరిసుద్ధం అహోసి అతిసోభగ్గప్పత్తం, తేనస్స నామగ్గహణదివసే ‘‘ఆదాసముఖమారో’’తి నామం అకంసు. తం సత్తవస్సబ్భన్తరేయేవ పన పితా తయో వేదే చ సబ్బఞ్చ లోకే కత్తబ్బాకత్తబ్బం సిక్ఖాపేత్వా తస్స సత్తవస్సికకాలే కాలమకాసి. అమచ్చా మహన్తేన సక్కారేన రఞ్ఞో సరీరకిచ్చం కత్వా మతకదానం దత్వా సత్తమే దివసే రాజఙ్గణే సన్నిపతిత్వా ‘‘కుమారో అతిదహరో, న సక్కా రజ్జే అభిసిఞ్చితుం, వీమంసిత్వా నం అభిసిఞ్చిస్సామా’’తి ఏకదివసం నగరం అలఙ్కారాపేత్వా వినిచ్ఛయట్ఠానం సజ్జేత్వా పల్లఙ్కం పఞ్ఞపేత్వా కుమారస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘వినిచ్ఛయట్ఠానం, దేవ, గన్తుం వట్టతీ’’తి ఆహంసు. కుమారో ‘‘సాధూ’’తి మహన్తేన పరివారేన గన్త్వా పల్లఙ్కే నిసీది.

తస్స నిసిన్నకాలే అమచ్చా ఏకం ద్వీహి పాదేహి విచరణమక్కటం వత్థువిజ్జాచరియవేసం గాహాపేత్వా వినిచ్ఛయట్ఠానం నేత్వా ‘‘దేవ, అయం పురిసో పితు మహారాజస్స కాలే వత్థువిజ్జాచరియో పగుణవిజ్జో అన్తోభూమియం సత్తరతనట్ఠానే గుణదోసం పస్సతి, ఏతేనేవ గహితం రాజకులానం గేహట్ఠానం హోతి, ఇమం దేవో సఙ్గణ్హిత్వా ఠానన్తరే ఠపేతూ’’తి ఆహంసు. కుమారో తం హేట్ఠా చ ఉపరిచ ఓలోకేత్వా ‘‘నాయం మనుస్సో, మక్కటో ఏసో’’తి ఞత్వా ‘‘మక్కటా నామ కతం కతం విద్ధంసేతుం జానన్తి, అకతం పన కాతుం వా విచారేతుం వా న జానన్తీ’’తి చిన్తేత్వా అమచ్చానం పఠమం గాథమాహ –

౧౯. ‘‘నాయం ఘరానం కుసలో, లోలో అయం వలీముఖో;

కతం కతం ఖో దూసేయ్య, ఏవం ధమ్మమిదం కుల’’న్తి.

తత్థ నాయం ఘరానం కుసలోతి అయం సత్తో న ఘరానం కుసలో, ఘరాని విచారేతుం వా కాతుం వా ఛేకో న హోతి. లోలోతి లోలజాతికో. వలీముఖోతి వలియో ముఖే అస్సాతి వలీముఖో. ఏవం ధమ్మమిదంకులన్తి ఇదం మక్కటకులం నామ కతం కతం దూసేతబ్బం వినాసేతబ్బన్తి ఏవం సభావన్తి.

అథామచ్చా ‘‘ఏవం భవిస్సతి, దేవా’’తి తం అపనేత్వా ఏకాహద్వీహచ్చయేన పున తమేవ అలఙ్కరిత్వా వినిచ్ఛయట్ఠానం ఆనేత్వా ‘‘అయం, దేవ, పితు మహారాజస్స కాలే వినిచ్ఛయామచ్చో, వినిచ్ఛయసుత్తమస్స సుపవత్తితం, ఇమం సఙ్గణ్హిత్వా వినిచ్ఛయకమ్మం కారేతుం వట్టతీ’’తి ఆహంసు. కుమారో తం ఓలోకేత్వా ‘‘చిత్తవతో మనుస్సస్స లోమం నామ ఏవరూపం న హోతి, అయం నిచిత్తకో వానరో వినిచ్ఛయకమ్మం కాతుం న సక్ఖిస్సతీ’’తి ఞత్వా దుతియం గాథమాహ –

౨౦. ‘‘నయిదం చిత్తవతో లోమం, నాయం అస్సాసికో మిగో;

సిట్ఠం మే జనసన్ధేన, నాయం కిఞ్చి విజానతీ’’తి.

తత్థ నయిదం చిత్తవతో లోమన్తి యం ఇదం ఏతస్స సరీరే ఫరుసలోమం, ఇదం విచారణపఞ్ఞాయ సమ్పయుత్తచిత్తవతో న హోతి. పాకతికచిత్తేన పన అచిత్తకో నామ తిరచ్ఛానగతో నత్థి. నాయం అస్సాసికోతి అయం అవస్సయో వా హుత్వా అనుసాసనిం వా దత్వా అఞ్ఞం అస్సాసేతుం అసమత్థతాయ న అస్సాసికో. మిగోతి మక్కటం ఆహ. సిట్ఠం మే జనసన్ధేనాతి మయ్హం పితరా జనసన్ధేన ఏతం సిట్ఠం కథితం, ‘‘మక్కటో నామ కారణాకారణం న జానాతీ’’తి ఏవం అనుసాసనీ దిన్నాతి దీపేతి. నాయం కిఞ్చి విజానతీతి తస్మా అయం వానరో న కిఞ్చి జానాతీతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. పాళియం పన ‘‘నాయం కిఞ్చి న దూసయే’’తి లిఖితం, తం అట్ఠకథాయం నత్థి.

అమచ్చా ఇమమ్పి గాథం సుత్వా ‘‘ఏవం భవిస్సతి, దేవా’’తి తం అపనేత్వా పునపి ఏకదివసం తమేవ అలఙ్కరిత్వా వినిచ్ఛయట్ఠానం ఆనేత్వా ‘‘అయం, దేవ, పురిసో పితు మహారాజస్స కాలే మాతాపితుఉపట్ఠానకారకో, కులేజేట్ఠాపచాయికకమ్మకారకో, ఇమం సఙ్గణ్హితుం వట్టతీ’’తి ఆహంసు. కుమారో తం ఓలోకేత్వా ‘‘మక్కటా నామ చలచిత్తా, ఏవరూపం కమ్మం కాతుం న సమత్థా’’తి చిన్తేత్వా తతియం గాథమాహ –

౨౧. ‘‘న మాతరం పితరం వా, భాతరం భగినిం సకం;

భరేయ్య తాదిసో పోసో, సిట్ఠం దసరథేన మే’’తి.

తత్థ భాతరం భగినిం సకన్తి అత్తనో భాతరం వా భగినిం వా. పాళియం పన ‘‘సఖ’’న్తి లిఖితం, తం పన అట్ఠకథాయం ‘‘సకన్తి వుత్తే సకభాతికభగినియో లబ్భన్తి, సఖన్తి వుత్తే సహాయకో లబ్భతీ’’తి విచారితమేవ. భరేయ్యాతి పోసేయ్య. తాదిసో పోసోతి యాదిసో ఏస దిస్సతి, తాదిసో మక్కటజాతికో సత్తో న భరేయ్య. సిట్ఠం దసరథేన మేతి ఏవం మే పితరా అనుసిట్ఠం. పితా హిస్స జనం చతూహి సఙ్గహవత్థూహి సన్దహనతో ‘‘జనసన్ధో’’తి వుచ్చతి, దసహి రథేహి కత్తబ్బాకత్తబ్బం అత్తనో ఏకేనేవ రథేన కరణతో ‘‘దసరథో’’తి. తస్స సన్తికా ఏవరూపస్స ఓవాదస్స సుతత్తా ఏవమాహ.

అమచ్చా ‘‘ఏవం భవిస్సతి, దేవా’’తి మక్కటం అపనేత్వా ‘‘పణ్డితో కుమారో, సక్ఖిస్సతి రజ్జం కారేతు’’న్తి బోధిసత్తం రజ్జే అభిసిఞ్చిత్వా ‘‘ఆదాసముఖరఞ్ఞో ఆణా’’తి నగరే భేరిం చరాపేసుం. తతో పట్ఠాయ బోధిసత్తో ధమ్మేన రజ్జం కారేసి, పణ్డితభావోపిస్స సకలజమ్బుదీపం పత్థరిత్వా గతో.

పణ్డితభావదీపనత్థం పనస్స ఇమాని చుద్దస వత్థూని ఆభతాని –

‘‘గోణో పుత్తో హయో చేవ, నళకారో గామభోజకో;

గణికా తరుణీ సప్పో, మిగో తిత్తిరదేవతా;

నాగో తపస్సినో చేవ, అథో బ్రాహ్మణమాణవో’’తి.

తత్రాయం అనుపుబ్బీకథా – బోధిసత్తస్మిఞ్హి రజ్జే అభిసిఞ్చితే ఏకో జనసన్ధరఞ్ఞో పాదమూలికో నామేన గామణిచన్దో నామ ఏవం చిన్తేసి – ‘‘ఇదం రజ్జం నామ సమానవయేహి సద్ధిం సోభతి, అహఞ్చ మహల్లకో, దహరం కుమారం ఉపట్ఠాతుం న సక్ఖిస్సామి, జనపదే కసికమ్మం కత్వా జీవిస్సామీ’’తి, సో నగరతో తియోజనమత్తం గన్త్వా ఏకస్మిం గామకే వాసం కప్పేసి. కసికమ్మత్థాయ పనస్స గోణాపి నత్థి, సో దేవే వుట్ఠే ఏకం సహాయకం ద్వే గోణే యాచిత్వా సబ్బదివసం కసిత్వా తిణం ఖాదాపేత్వా గోణే సామికస్స నియ్యాదేతుం గేహం అగమాసి. సో తస్మిం ఖణే భరియాయ సద్ధిం గేహమజ్ఝే నిసీదిత్వా భత్తం భుఞ్జతి. గోణాపి పరిచయేన గేహం పవిసింసు, తేసు పవిసన్తేసు సామికో థాలకం ఉక్ఖిపి, భరియా థాలకం అపనేసి. గామణిచన్దో ‘‘భత్తేన మం నిమన్తేయ్యు’’న్తి ఓలోకేన్తో గోణే అనియ్యాదేత్వావ గతో. చోరా రత్తిం వజం భిన్దిత్వా తేయేవ గోణే హరింసు. గోణసామికో పాతోవ వజం పవిట్ఠో తే గోణే అదిస్వా చోరేహి హటభావం జానన్తోపి ‘‘గామణిచన్దస్స గీవం కరిస్సామీ’’తి తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భో గోణే, మే దేహీ’’తి ఆహ. ‘‘నను గోణా గేహం పవిట్ఠా’’తి. ‘‘కిం పన తే మయ్హం నియ్యాదితా’’తి? ‘‘న నియ్యాదితా’’తి. ‘‘తేన హి అయం తే రాజదూతో, ఏహీ’’తి ఆహ. తేసు హి జనపదేసు యంకిఞ్చి సక్ఖరం వా కపాలఖణ్డం వా ఉక్ఖిపిత్వా ‘‘అయం తే రాజదూతో, ఏహీ’’తి వుత్తే యో న గచ్ఛతి, తస్స రాజాణం కరోతి, తస్మా సో ‘‘రాజదూతో’’తి సుత్వావ నిక్ఖమి.

సో తేన సద్ధిం రాజకులం గచ్ఛన్తో ఏకం సహాయకస్స వసనగామం పత్వా ‘‘భో, అతిఛాతోమ్హి, యావ గామం పవిసిత్వా ఆహారకిచ్చం కత్వా ఆగచ్ఛామి, తావ ఇధేవ హోహీ’’తి వత్వా సహాయగేహం పావిసి. సహాయో పనస్స గేహే నత్థి, సహాయికా దిస్వా ‘‘సామి, పక్కాహారో నత్థి, ముహుత్తం అధివాసేహి, ఇదానేవ పచిత్వా దస్సామీ’’తి నిస్సేణియా వేగేన తణ్డులకోట్ఠకం అభిరుహన్తీ భూమియం పతి, తఙ్ఖణఞ్ఞేవ తస్సా సత్తమాసికో గబ్భో పతితో. తస్మిం ఖణే తస్సా సామికో ఆగన్త్వా తం దిస్వా ‘‘త్వం మే భరియం పహరిత్వా గబ్భం పాతేసి, అయం తే రాజదూతో, ఏహీ’’తి తం గహేత్వా నిక్ఖమి. తతో పట్ఠాయ ద్వే జనా గామణిం మజ్ఝే కత్వా గచ్ఛన్తి.

అథేకస్మిం గామద్వారే ఏకో అస్సగోపకో అస్సం నివత్తేతుం న సక్కోతి, అస్సోపి తేసం సన్తికేన గచ్ఛతి. అస్సగోపకో గామణిచన్దం దిస్వా ‘‘మాతుల గామణిచన్ద, ఏతం తావ అస్సం కేనచిదేవ పహరిత్వా నివత్తేహీ’’తి ఆహ. సో ఏకం పాసాణం గహేత్వా ఖిపి, పాసాణో అస్సస్స పాదే పహరిత్వా ఏరణ్డదణ్డకం వియ భిన్ది. అథ నం అస్సగోపకో ‘‘తయా మే అస్సస్స పాదో భిన్నో, అయం తే రాజదూతో’’తి వత్వా గణ్హి.

సో తీహి జనేహి నీయమానో చిన్తేసి – ‘‘ఇమే మం రఞ్ఞో దస్సేస్సన్తి, అహం గోణమూలమ్పి దాతుం న సక్కోమి, పగేవ గబ్భపాతనదణ్డం, అస్సమూలం పన కుతో లభిస్సామి, మతం మే సేయ్యో’’తి. సో గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే అటవియం మగ్గసమీపేయేవ ఏకం ఏకతో పపాతం పబ్బతం అద్దస, తస్స ఛాయాయ ద్వే పితాపుత్తా నళకారా ఏకతో కిలఞ్జం చినన్తి. గామణిచన్దో ‘‘భో, సరీరకిచ్చం కాతుకామోమ్హి, థోకం ఇధేవ హోథ, యావ ఆగచ్ఛామీ’’తి వత్వా పబ్బతం అభిరుహిత్వా పపాతపస్సే పతమానో పితునళకారస్స పిట్ఠియం పతి, నళకారో ఏకప్పహారేనేవ జీవితక్ఖయం పాపుణి. గామణి ఉట్ఠాయ అట్ఠాసి. నళకారపుత్తో ‘‘త్వం మే పితుఘాతకచోరో, అయం తే రాజదూతో’’తి వత్వా తం హత్థే గహేత్వా గుమ్బతో నిక్ఖమి, ‘‘కిం ఏత’’న్తి చ వుత్తే ‘‘పితుఘాతకచోరో మే’’తి ఆహ. తతో పట్ఠాయ గామణిం మజ్ఝే కత్వా చత్తారో జనా పరివారేత్వా నయింసు.