౫. కుమ్భవగ్గో

[౨౯౧] ౧. సురాఘటజాతకవణ్ణనా

సబ్బకామదదం కుమ్భన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అనాథపిణ్డికస్స భాగినేయ్యం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర మాతాపితూనం సన్తకా చత్తాలీస హిరఞ్ఞకోటియో పానబ్యసనేన నాసేత్వా సేట్ఠినో సన్తికం అగమాసి. సోపిస్స ‘‘వోహారం కరోహీ’’తి సహస్సం అదాసి, తమ్పి నాసేత్వా పున అగమాసి. పునస్స పఞ్చ సతాని దాపేసి, తానిపి నాసేత్వా పున ఆగతస్స ద్వే థూలసాటకే దాపేసి. తేపి నాసేత్వా పున ఆగతం గీవాయం గాహాపేత్వా నీహరాపేసి. సో అనాథో హుత్వా పరకుట్టం నిస్సాయ కాలమకాసి, తమేనం కడ్ఢిత్వా బహి ఛడ్డేసుం. అనాథపిణ్డికో విహారం గన్త్వా సబ్బం తం భాగినేయ్యస్స పవత్తిం తథాగతస్స ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘త్వం ఏతం కథం సన్తప్పేస్ససి, యమహం పుబ్బే సబ్బకామదదం కుమ్భం దత్వాపి సన్తప్పేతుం నాసక్ఖి’’న్తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సేట్ఠికులే నిబ్బత్తిత్వా పితు అచ్చయేన సేట్ఠిట్ఠానం లభి. తస్స గేహే భూమిగతమేవ చత్తాలీసకోటిధనం అహోసి, పుత్తో పనస్స ఏకోయేవ. బోధిసత్తో దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా కాలకతో సక్కో దేవరాజా హుత్వా నిబ్బత్తి. అథస్స పుత్తో వీథిం ఆవరిత్వా మణ్డపం కారేత్వా మహాజనపరివుతో నిసీదిత్వా సురం పాతుం ఆరభి. సో లఙ్ఘనధావననచ్చగీతాదీని కరోన్తానం సహస్సం సహస్సం దదమానో ఇత్థిసోణ్డసురాసోణ్డమంససోణ్డాదిభావం ఆపజ్జిత్వా ‘‘క్వ గీతం, క్వ నచ్చం, క్వ వాదిత’’న్తి సమజ్జత్థికో పమత్తో హుత్వా ఆహిణ్డన్తో నచిరస్సేవ చత్తాలీసకోటిధనం ఉపభోగపరిభోగూపకరణాని చ వినాసేత్వా దుగ్గతో కపణో పిలోతికం నివాసేత్వా విచరి. సక్కో ఆవజ్జేన్తో తస్స దుగ్గతభావం ఞత్వా పుత్తపేమేన ఆగన్త్వా సబ్బకామదదం కుమ్భం దత్వా ‘‘తాత, యథా అయం కుమ్భో న భిజ్జతి, తథా నం రక్ఖ, ఇమస్మిం తే సతి ధనస్స పరిచ్ఛేదో నామ న భవిస్సతి, అప్పమత్తో హోహీ’’తి ఓవదిత్వా దేవలోకమేవ గతో. తతో పట్ఠాయ సురం పివన్తో విచరి. అథేకదివసం మత్తో తం కుమ్భం ఆకాసే ఖిపిత్వా సమ్పటిచ్ఛన్తో ఏకవారం విరజ్ఝి, కుమ్భో భూమియం పతిత్వా భిజ్జి. తతో పట్ఠాయ పున దలిద్దో హుత్వా పిలోతికం నివాసేత్వా కపాలహత్థో భిక్ఖం చరన్తో పరకుట్టం నిస్సాయ కాలమకాసి.

సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా –

౧౨౧. ‘‘సబ్బకామదదం కుమ్భం, కుటం లద్ధాన ధుత్తకో;

యావ నం అనుపాలేతి, తావ సో సుఖమేధతి.

౧౨౨. ‘‘యదా మత్తో చ దిత్తో చ, పమాదా కుమ్భమబ్భిదా;

తదా నగ్గో చ పోత్థో చ, పచ్ఛా బాలో విహఞ్ఞతి.

౧౨౩. ‘‘ఏవమేవ యో ధనం లద్ధా, పమత్తో పరిభుఞ్జతి;

పచ్ఛా తప్పతి దుమ్మేధో, కుటం భిత్వావ ధుత్తకో’’తి. –

ఇమా అభిసమ్బుద్ధగాథా వత్వా జాతకం సమోధానేసి.

తత్థ సబ్బకామదదన్తి సబ్బే వత్థుకామే దాతుం సమత్థం కుమ్భం. కుటన్తి కుమ్భవేవచనం. యావాతి యత్తకం కాలం. అనుపాలేతీతి యో కోచి ఏవరూపం లభిత్వా యావ రక్ఖతి, తావ సో సుఖమేధతీతి అత్థో. మత్తో చ దిత్తో చాతి సురామదేన మత్తో దప్పేన దిత్తో. పమాదా కుమ్భమబ్భిదాతి పమాదేన కుమ్భం భిన్ది. నగ్గో చ పోత్థో చాతి కదాచి నగ్గో, కదాచి పోత్థకపిలోతికాయ నివత్థత్తా పోత్థో. ఏవమేవాతి ఏవం ఏవ. పమత్తోతి పమాదేన. తప్పతీతి సోచతి.

‘‘తదా సురాఘటభేదకో ధుత్తో సేట్ఠిభాగినేయ్యో అహోసి, సక్కో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సురాఘటజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౨౯౨] ౨. సుపత్తజాతకవణ్ణనా

బారాణస్యం, మహారాజాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో బిమ్బాదేవియా సారిపుత్తత్థేరేన దిన్నం రోహితమచ్ఛరసం నవసప్పిమిస్సకం సాలిభత్తం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు హేట్ఠా కథితఅబ్భన్తరజాతకే (జా. ౧.౩.౯౧-౯౩) వత్థుసదిసమేవ. తదాపి హి థేరియా ఉదరవాతో కుప్పి, రాహులభద్దో థేరస్స ఆచిక్ఖి. థేరో తం ఆసనసాలాయం నిసీదాపేత్వా కోసలరఞ్ఞో నివేసనం గన్త్వా రోహితమచ్ఛరసం నవసప్పిమిస్సకం సాలిభత్తం ఆహరిత్వా తస్స అదాసి. సో ఆహరిత్వా మాతు థేరియా అదాసి, తస్సా భుత్తమత్తాయ ఉదరవాతో పటిప్పస్సమ్భి. రాజా పురిసే పేసేత్వా పరిగ్గణ్హాపేత్వా తతో పట్ఠాయ థేరియా తథారూపం భత్తం అదాసి. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో ధమ్మసేనాపతి, థేరిం ఏవరూపేన నామ భోజనేన సన్తప్పేసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ సారిపుత్తో రాహులమాతాయ పత్థితం దేతి, పుబ్బేపి అదాసియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాకయోనియం నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో అసీతియా కాకసహస్సానం జేట్ఠకో సుపత్తో నామ కాకరాజా అహోసి, అగ్గమహేసీ పనస్స సుఫస్సా నామ కాకీ అహోసి, సేనాపతి సుముఖో నామ. సో అసీతియా కాకసహస్సేహి పరివుతో బారాణసిం ఉపనిస్సాయ వసి. సో ఏకదివసం సుఫస్సం ఆదాయ గోచరం పరియేసన్తో బారాణసిరఞ్ఞో మహానసమత్థకేన అగమాసి. సూదో రఞ్ఞో నానామచ్ఛమంసవికతిపరివారం భోజనం సమ్పాదేత్వా థోకం భాజనాని వివరిత్వా ఉసుమం పలాపేన్తో అట్ఠాసి. సుఫస్సా మచ్ఛమంసగన్ధం ఘాయిత్వా రాజభోజనం భుఞ్జితుకామా హుత్వా తం దివసం అకథేత్వా దుతియదివసే ‘‘ఏహి, భద్దే, గోచరాయ గమిస్సామా’’తి వుత్తా ‘‘తుమ్హే గచ్ఛథ, మయ్హం ఏకో దోహళో అత్థీ’’తి వత్వా ‘‘కీదిసో దోహళో’’తి వుత్తే ‘‘బారాణసిరఞ్ఞో భోజనం భుఞ్జితుకామామ్హి, న ఖో పన సక్కా మయా తం లద్ధుం, తస్మా జీవితం పరిచ్చజిస్సామి, దేవా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో చిన్తయమానో నిసీది. సుముఖో ఆగన్త్వా ‘‘కిం, మహారాజ, అనత్తమనోసీ’’తి పుచ్ఛి, రాజా తమత్థం ఆరోచేసి. సేనాపతి ‘‘మా చిన్తయి, మహారాజా’’తి తే ఉభోపి అస్సాసేత్వా ‘‘అజ్జ తుమ్హే ఇధేవ హోథ, మయం భత్తం ఆహరిస్సామా’’తి వత్వా పక్కామి.

సో కాకే సన్నిపాతేత్వా తం కారణం కథేత్వా ‘‘ఏథ భత్తం ఆహరిస్సామా’’తి కాకేహి సద్ధిం బారాణసిం పవిసిత్వా మహానసస్స అవిదూరే కాకే వగ్గే వగ్గే కత్వా తస్మిం తస్మిం ఠానే ఆరక్ఖత్థాయ ఠపేత్వా సయం అట్ఠహి కాకయోధేహి సద్ధిం మహానసఛదనే నిసీది రఞ్ఞో భత్తహరణకాలం ఓలోకయమానో. తే చ కాకే ఆహ – ‘‘అహం రఞ్ఞో భత్తే హరియమానే భాజనాని పాతేస్సామి, భాజనేసు పతితేసు మయ్హం జీవితం నత్థి, తుమ్హేసు చత్తారో జనా ముఖపూరం భత్తం, చత్తారో మచ్ఛమంసం గహేత్వా నేత్వా సుపత్తం సపజాపతికం కాకరాజానం భోజేథ, ‘కహం సేనాపతీ’తి వుత్తే ‘పచ్ఛతో ఏహితీ’తి వదేయ్యాథా’’తి. అథ సూదో రఞ్ఞో భోజనవికతిం సమ్పాదేత్వా కాజేన గహేత్వా రాజకులం పాయాసి. తస్స రాజఙ్గణం గతకాలే కాకసేనాపతి కాకానం సఞ్ఞం దత్వా సయం ఉప్పతిత్వా భత్తహారకస్స ఉరే నిసీదిత్వా నఖపఞ్జరేన పహరిత్వా కణయగ్గసదిసేన తుణ్డేన నాసగ్గమస్స అభిహన్త్వా ఉట్ఠాయ ద్వీహి పక్ఖేహి ముఖమస్స పిదహి. రాజా మహాతలే చఙ్కమన్తో మహావాతపానేన ఓలోకేత్వా తం కాకస్స కిరియం దిస్వా భత్తహారకస్స సద్దం దత్వా ‘‘భో భత్తకారక, భాజనాని ఛడ్డేత్వా కాకమేవ గణ్హా’’తి ఆహ. సో భాజనాని ఛడ్డేత్వా కాకం దళ్హం గణ్హి. రాజాపి నం ‘‘ఇతో ఏహీ’’తి ఆహ.

తస్మిం ఖణే కాకా ఆగన్త్వా అత్తనో పహోనకం భుఞ్జిత్వా సేసం వుత్తనియామేనేవ గహేత్వా అగమింసు. తతో సేసా ఆగన్త్వా సేసం భుఞ్జింసు. తేపి అట్ఠ జనా గన్త్వా రాజానం సపజాపతికం భోజేసుం, సుఫస్సాయ దోహళో వూపసమి. భత్తహారకో కాకం రఞ్ఞో ఉపనేసి. అథ నం రాజా పుచ్ఛి – ‘‘భో కాక, త్వం మమఞ్చ న లజ్జి, భత్తహారకస్స చ నాసం ఖణ్డేసి, భత్తభాజనాని చ భిన్ది, అత్తనో చ జీవితం న రక్ఖి, కస్మా ఏవరూపం కమ్మమకాసీ’’తి? కాకో ‘‘మహారాజ, అమ్హాకం రాజా బారాణసిం ఉపనిస్సాయ వసతి, అహమస్స సేనాపతి, తస్స సుఫస్సా నామ భరియా దోహళినీ తుమ్హాకం భోజనం భుఞ్జితుకామా, రాజా తస్సా దోహళం మయ్హం ఆచిక్ఖి. అహం తత్థేవ మమ జీవితం పరిచ్చజిత్వా ఆగతో, ఇదాని మే తస్సా భోజనం పేసితం, మయ్హం మనోరథో మత్థకం పత్తో, ఇమినా కారణేన మయా ఏవరూపం కమ్మం కత’’న్తి దీపేన్తో ఇమా గాథా ఆహ.

౧౨౪. ‘‘బారాణస్యం మహారాజ, కాకరాజా నివాసకో;

అసీతియా సహస్సేహి, సుపత్తో పరివారితో.

౧౨౫. ‘‘తస్స దోహళినీ భరియా, సుఫస్సా భక్ఖితుమిచ్ఛతి;

రఞ్ఞో మహానసే పక్కం, పచ్చగ్ఘం రాజభోజనం.

౧౨౬. ‘‘తేసాహం పహితో దూతో, రఞ్ఞో చమ్హి ఇధాగతో;

భత్తు అపచితిం కుమ్మి, నాసాయమకరం వణ’’న్తి.

తత్థ బారాణస్యన్తి బారాణసియం. నివాసకోతి నిబద్ధవసనకో. పక్కన్తి నానప్పకారేన సమ్పాదితం. కేచి ‘‘సిద్ధ’’న్తి సజ్ఝాయన్తి. పచ్చగ్ఘన్తి అబ్భుణ్హం అపారివాసికం, మచ్ఛమంసవికతీసు వా పచ్చేకం మహగ్ఘం ఏత్థాతి పచ్చగ్ఘం. తేసాహం పహితో దూతో, రఞ్ఞో చమ్హి ఇధాగతోతి తేసం ఉభిన్నమ్పి అహం దూతో ఆణత్తికరో రఞ్ఞో చ అమ్హి పహితో, తస్మా ఇధ ఆగతోతి అత్థో. భత్తు అపచితిం కుమ్మీతి స్వాహం ఏవం ఆగతో అత్తనో భత్తు అపచితిం సక్కారసమ్మానం కరోమి. నాసాయమకరం వణన్తి, మహారాజ, ఇమినా కారణేన తుమ్హే చ అత్తనో చ జీవితం అగణేత్వా భత్తభాజనం పాతాపేతుం భత్తహారకస్స నాసాయ ముఖతుణ్డకేన వణం అకాసిం, మయా అత్తనో రఞ్ఞో అపచితి కతా, ఇదాని తుమ్హే యం ఇచ్ఛథ, తం దణ్డం కరోథాతి.

రాజా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘మయం తావ మనుస్సభూతానం మహన్తం యసం దత్వా అమ్హాకం సుహజ్జే కాతుం న సక్కోమ, గామాదీని దదమానాపి అమ్హాకం జీవితదాయకం న లభామ, అయం కాకో సమానో అత్తనో రఞ్ఞో జీవితం పరిచ్చజతి, అతివియ సప్పురిసో మధురస్సరో ధమ్మకథికో’’తి గుణేసు పసీదిత్వా తం సేతచ్ఛత్తేన పూజేసి. సో అత్తనా లద్ధేన సేతచ్ఛత్తేన రాజానమేవ పూజేత్వా బోధిసత్తస్స గుణే కథేసి. రాజా నం పక్కోసాపేత్వా ధమ్మం సుత్వా ఉభిన్నమ్పి తేసం అత్తనో భోజననియామేన భత్తం పట్ఠపేసి, సేసకాకానం దేవసికం ఏకం తణ్డులమ్బణం పచాపేసి, సయఞ్చ బోధిసత్తస్స ఓవాదే ఠత్వా సబ్బసత్తానం అభయం దత్వా పఞ్చ సీలాని రక్ఖి. సుపత్తకాకోవాదో పన సత్త వస్ససతాని పవత్తి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, సుముఖో సేనాపతి సారిపుత్తో, సుఫస్సా రాహులమాతా, సుపత్తో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సుపత్తజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౨౯౩] ౩. కాయనిబ్బిన్దజాతకవణ్ణనా

ఫుట్ఠస్స మేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం పురిసం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియం కిరేకో పురిసో పణ్డురోగేన అట్టితో వేజ్జేహి పటిక్ఖిత్తో. పుత్తదారోపిస్స ‘‘కో ఇమం పటిజగ్గితుం సక్కోతీ’’తి చిన్తేసి. తస్స ఏతదహోసి – ‘‘సచాహం ఇమమ్హా రోగా వుట్ఠహిస్సామి, పబ్బజిస్సామీ’’తి. సో కతిపాహేనేవ కిఞ్చి సప్పాయం లభిత్వా అరోగో హుత్వా జేతవనం గన్త్వా సత్థారం పబ్బజ్జం యాచి. సో సత్థు సన్తికే పబ్బజ్జఞ్చ ఉపసమ్పదఞ్చ లభిత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, అసుకో నామ పణ్డురోగీ ‘ఇమమ్హా రోగా వుట్ఠితో పబ్బజిస్సామీ’తి చిన్తేత్వా పబ్బజితో చేవ అరహత్తఞ్చ పత్తో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి. పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదాని అయమేవ; పుబ్బే పణ్డితాపి ఏవం వత్వా రోగా వుట్ఠాయ పబ్బజిత్వా అత్తనో వుడ్ఢిమకంసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో కుటుమ్బం సణ్ఠపేత్వా వసన్తో పణ్డురోగీ అహోసి. వేజ్జాపి పటిజగ్గితుం నాసక్ఖింసు, పుత్తదారోపిస్స విప్పటిసారీ అహోసి. సో ‘‘ఇమమ్హా రోగా వుట్ఠితో పబ్బజిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా కిఞ్చిదేవ సప్పాయం లభిత్వా అరోగో హుత్వా హిమవన్తం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ ఉప్పాదేత్వా ఝానసుఖేన విహరన్తో ‘‘ఏత్తకం కాలం ఏవరూపం సుఖం నామ నాలత్థ’’న్తి ఉదానం ఉదానేన్తో ఇమా గాథా ఆహ –

౧౨౭. ‘‘ఫుట్ఠస్స మే అఞ్ఞతరేన బ్యాధినా, రోగేన బాళ్హం దుఖితస్స రుప్పతో;

పరిసుస్సతి ఖిప్పమిదం కళేవరం, పుప్ఫం యథా పంసుని ఆతపే కతం.

౧౨౮. ‘‘అజఞ్ఞం జఞ్ఞసఙ్ఖాతం, అసుచిం సుచిసమ్మతం;

నానాకుణపపరిపూరం, జఞ్ఞరూపం అపస్సతో.

౧౨౯. ‘‘ధిరత్థుమం ఆతురం పూతికాయం, జేగుచ్ఛియం అస్సుచిం బ్యాధిధమ్మం;

యత్థప్పమత్తా అధిముచ్ఛితా పజా, హాపేన్తి మగ్గం సుగతూపపత్తియా’’తి.

తత్థ అఞ్ఞతరేనాతి అట్ఠనవుతియా రోగేసు ఏకేన పణ్డురోగబ్యాధినా. రోగేనాతి రుజ్జనసభావత్తా ఏవంలద్ధనామేన. రుప్పతోతి ఘట్టియమానస్స పీళియమానస్స. పంసుని ఆతపే కతన్తి యథా ఆతపే తత్తవాలికాయ ఠపితం సుఖుమపుప్ఫం పరిసుస్సేయ్య, ఏవం పరిసుస్సతీతి అత్థో.

అజఞ్ఞం జఞ్ఞసఙ్ఖాతన్తి పటికూలం అమనాపమేవ బాలానం మనాపన్తి సఙ్ఖం గతం. నానాకుణపపరిపూరన్తి కేసాదీహి ద్వత్తింసాయ కుణపేహి పరిపుణ్ణం. జఞ్ఞరూపం అపస్సతోతి అపస్సన్తస్స అన్ధబాలపుథుజ్జనస్స మనాపం సాధురూపం పరిభోగసభావం హుత్వా ఉపట్ఠాతి, ‘‘అక్ఖిమ్హా అక్ఖిగూథకో’’తిఆదినా నయేన పకాసితో అసుభసభావో బాలానం న ఉపట్ఠాతి.

ఆతురన్తి నిచ్చగిలానం. అధిముచ్ఛితాతి కిలేసముచ్ఛాయ అతివియ ముచ్ఛితా. పజాతి అన్ధబాలపుథుజ్జనా. హాపేన్తి మగ్గం సుగతూపపత్తియాతి ఇమస్మిం పూతికాయే లగ్గా లగ్గితా హుత్వా అపాయమగ్గం పూరేన్తా దేవమనుస్సభేదాయ సుగతిఉపపత్తియా మగ్గం పరిహాపేన్తి.

ఇతి మహాసత్తో నానప్పకారేన అసుచిభావఞ్చ నిచ్చాతురభావఞ్చ పరిగ్గణ్హన్తో కాయే నిబ్బిన్దిత్వా యావజీవం చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే బహుజనా సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు. ‘‘తదా తాపసో అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కాయనిబ్బిన్దజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౨౯౪] ౪. జమ్బుఖాదకజాతకవణ్ణనా

కోయం బిన్దుస్సరో వగ్గూతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తకోకాలికే ఆరబ్భ కథేసి. తదా హి దేవదత్తే పరిహీనలాభసక్కారే కోకాలికో కులాని ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘దేవదత్తత్థేరో నామ మహాసమ్మతపవేణియా ఓక్కాకరాజవంసే జాతో అసమ్భిన్నఖత్తియవంసే వడ్ఢితో తిపిటకధరో ఝానలాభీ మధురకథో ధమ్మకథికో, దేథ కరోథ థేరస్సా’’తి దేవదత్తస్స వణ్ణం భాసతి. దేవదత్తోపి ‘‘కోకాలికో ఉదిచ్చబ్రాహ్మణకులా నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితో బహుస్సుతో ధమ్మకథికో, దేథ కరోథ కోకాలికస్సా’’తి కోకాలికస్స వణ్ణం భాసతి. ఇతి తే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స వణ్ణం భాసిత్వా కులఘరేసు భుఞ్జన్తా విచరన్తి. అథేకదివసం ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో దేవదత్తకోకాలికా, అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అభూతగుణకథం కథేత్వా భుఞ్జన్తా విచరన్తీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ తే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అభూతగుణకథం కథేత్వా భుఞ్జన్తి, పుబ్బేపేవం భుఞ్జింసుయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అఞ్ఞతరస్మిం జమ్బువనసణ్డే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. తత్రేకో కాకో జమ్బుసాఖాయ నిసిన్నో జమ్బుపక్కాని ఖాదతి. అథేకో సిఙ్గాలో ఆగన్త్వా ఉద్ధం ఓలోకేన్తో కాకం దిస్వా ‘‘యంనూనాహం ఇమస్స అభూతగుణకథం కథేత్వా జమ్బూని ఖాదేయ్య’’న్తి తస్స వణ్ణం కథేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౩౦. ‘‘కోయం బిన్దుస్సరో వగ్గు, సరవన్తానముత్తమో;

అచ్చుతో జమ్బుసాఖాయ, మోరచ్ఛాపోవ కూజతీ’’తి.

తత్థ బిన్దుస్సరోతి బిన్దునా అవిసారేన పిణ్డితేన సరేన సమన్నాగతో. వగ్గూతి మధురసద్దో. అచ్చుతోతి న చుతో సన్నిసిన్నో. మోరచ్ఛాపోవ కూజతీతి తరుణమోరోవ మనాపేన సద్దేన ‘‘కో నామేసో కూజతీ’’తి వదతి.

అథ నం కాకో పటిపసంసన్తో దుతియం గాథమాహ –

౧౩౧. ‘‘కులపుత్తోవ జానాతి, కులపుత్తం పసంసితుం;

బ్యగ్ఘచ్ఛాపసరీవణ్ణ, భుఞ్జ సమ్మ దదామి తే’’తి.

తత్థ బ్యగ్ఘచ్ఛాపసరీవణ్ణాతి త్వం అమ్హాకం బ్యగ్ఘపోతకసమానవణ్ణోవ ఖాయసి, తేన తం వదామి అమ్భో బ్యగ్ఘచ్ఛాపసరీవణ్ణ. భుఞ్జ, సమ్మ, దదామి తేతి వయస్స యావదత్థం జమ్బుపక్కాని ఖాద, అహం తే దదామీతి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా జమ్బుసాఖం చాలేత్వా ఫలాని పాతేసి. అథ తస్మిం జమ్బురుక్ఖే అధివత్థా దేవతా తే ఉభోపి అభూతగుణకథం కథేత్వా జమ్బూని ఖాదన్తే దిస్వా తతియం గాథమాహ –

౧౩౨. ‘‘చిరస్సం వత పస్సామి, ముసావాదీ సమాగతే;

వన్తాదం కుణపాదఞ్చ, అఞ్ఞమఞ్ఞం పసంసకే’’తి.

తత్థ వన్తాదన్తి పరేసం వన్తభత్తఖాదకం కాకం. కుణపాదఞ్చాతి కుణపఖాదకం సిఙ్గాలఞ్చ.

ఇమఞ్చ పన గాథం వత్వా సా దేవతా భేరవరూపారమ్మణం దస్సేత్వా తే తతో పలాపేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సిఙ్గాలో దేవదత్తో అహోసి, కాకో కోకాలికో, రుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

జమ్బుఖాదకజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౨౯౫] ౫. అన్తజాతకవణ్ణనా

ఉసభస్సేవ తే ఖన్ధోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో తేయేవ ద్వే జనే ఆరబ్భ కథేసి. పచ్చుప్పన్నవత్థు పురిమసదిసమేవ.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఏకస్మిం గామూపచారే ఏరణ్డరుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. తదా ఏకస్మిం గామకే మతం జరగ్గవం నిక్కడ్ఢిత్వా గామద్వారే ఏరణ్డవనే ఛడ్డేసుం. ఏకో సిఙ్గాలో ఆగన్త్వా తస్స మంసం ఖాది. ఏకో కాకో ఆగన్త్వా ఏరణ్డే నిలీనో తం దిస్వా ‘‘యంనూనాహం ఏతస్స అభూతగుణకథం కథేత్వా మంసం ఖాదేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౩౩. ‘‘ఉసభస్సేవ తే ఖన్ధో, సీహస్సేవ విజమ్భితం;

మిగరాజ నమో త్యత్థు, అపి కిఞ్చి లభామసే’’తి.

తత్థ నమో త్యత్థూతి నమో తే అత్థు.

తం సుత్వా సిఙ్గాలో దుతియం గాథమాహ –

౧౩౪. ‘‘కులపుత్తోవ జానాతి, కులపుత్తం పసంసితుం;

మయూరగీవసఙ్కాస, ఇతో పరియాహి వాయసా’’తి.

తత్థ ఇతో పరియాహీతి ఏరణ్డతో ఓతరిత్వా ఇతో యేనాహం, తేనాగన్త్వా మంసం ఖాదాతి వదతి.

తం తేసం కిరియం దిస్వా రుక్ఖదేవతా తతియం గాథమాహ –

౧౩౫. ‘‘మిగానం సిఙ్గాలో అన్తో, పక్ఖీనం పన వాయసో;

ఏరణ్డో అన్తో రుక్ఖానం, తయో అన్తా సమాగతా’’తి.

తత్థ అన్తోతి హీనో లామకో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సిఙ్గాలో దేవదత్తో అహోసి, కాకో కోకాలికో, రుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అన్తజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౨౯౬] ౬. సముద్దజాతకవణ్ణనా

కో నాయన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉపనన్దత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. సో హి మహగ్ఘసో మహాతణ్హో అహోసి, సకటపూరేహి పచ్చయేహిపి సన్తప్పేతుం న సక్కా. వస్సూపనాయికకాలే ద్వీసు తీసు విహారేసు వస్సం ఉపగన్త్వా ఏకస్మిం ఉపాహనే ఠపేతి, ఏకస్మిం కత్తరయట్ఠిం, ఏకస్మిం ఉదకతుమ్బం. ఏకస్మిం సయం వసతి, జనపదవిహారం గన్త్వా పణీతపరిక్ఖారే భిక్ఖూ దిస్వా అరియవంసకథం కథేత్వా తేసం పంసుకూలాని గాహాపేత్వా తేసం చీవరాని గణ్హాతి, మత్తికాపత్తే గాహాపేత్వా మనాపమనాపే పత్తే థాలకాని చ గహేత్వా యానకం పూరేత్వా జేతవనం ఆగచ్ఛతి. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, ఉపనన్దో సక్యపుత్తో మహగ్ఘసో మహిచ్ఛో అఞ్ఞేసం పటిపత్తిం కథేత్వా సమణపరిక్ఖారేన యానకం పూరేత్వా ఆగచ్ఛతీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘అయుత్తం, భిక్ఖవే, ఉపనన్దేన కతం పరేసం అరియవంసకథం కథేన్తేన, పఠమతరఞ్హి అత్తనా అప్పిచ్ఛేన హుత్వా పచ్ఛా పరేసం అరియవంసం కథేతుం వట్టతీ’’తి.

‘‘అత్తానమేవ పఠమం, పతిరూపే నివేసయే;

అథఞ్ఞమనుసాసేయ్య, న కిలిస్సేయ్య పణ్డితో’’తి. (ధ. ప. ౧౫౮) –

ఇమం ధమ్మపదే గాథం దేసేత్వా ఉపనన్దం గరహిత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ ఉపనన్దో మహిచ్ఛో, పుబ్బే మహాసముద్దేపి ఉదకం రక్ఖితబ్బం మఞ్ఞీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సముద్దదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. అథేకో కాకో సముద్దస్స ఉపరిభాగే విచరన్తో ‘‘సముద్దే ఉదకం పమాణేన పివథ, రక్ఖన్తా పివథా’’తి మచ్ఛసఙ్ఘసకుణసఙ్ఘే వారేన్తో వారేన్తో చరతి. తం దిస్వా సముద్దదేవతా పఠమం గాథమాహ –

౧౩౬. ‘‘కో నాయం లోణతోయస్మిం, సమన్తా పరిధావతి;

మచ్ఛే మకరే చ వారేతి, ఊమీసు చ విహఞ్ఞతీ’’తి.

తత్థ కో నాయన్తి కో ను అయం.

తం సుత్వా సముద్దకాకో దుతియం గాథమాహ –

౧౩౭. ‘‘అనన్తపాయీ సకుణో, అతిత్తోతి దిసాసుతో;

సముద్దం పాతుమిచ్ఛామి, సాగరం సరితంపతి’’న్తి.

తస్సత్థో – అహం అనన్తసాగరం పాతుమిచ్ఛామి, తేనమ్హి అనన్తపాయీ నామ సకుణో మహతియాపి అపూరణియా తణ్హాయ సమన్నాగతత్తా అతిత్తోతిపి అహం దిసాసు సుతో విస్సుతో పాకటో, స్వాహం ఇమం సకలసముద్దం సున్దరానం రతనానం ఆకరత్తా సాగరేన వా ఖతత్తా సాగరం సరితానం పతిభావేన సరితంపతిం పాతుమిచ్ఛామీతి.

తం సుత్వా సముద్దదేవతా తతియం గాథమాహ –

౧౩౮. ‘‘సో అయం హాయతి చేవ, పూరతే చ మహోదధి;

నాస్స నాయతి పీతన్తో, అపేయ్యో కిర సాగరో’’తి.

తత్థ సో అయం హాయతి చేవాతి ఉదకస్స ఓసక్కనవేలాయ హాయతి, నిక్ఖమనవేలాయ పూరతి. నాస్స నాయతీతి అస్స మహాసముద్దస్స సచేపి నం సకలలోకో పివేయ్య, తథాపి ‘‘ఇతో ఏత్తకం నామ ఉదకం పీత’’న్తి పరియన్తో న పఞ్ఞాయతి. అపేయ్యో కిరాతి ఏసో కిర సాగరో న సక్కా కేనచి ఉదకం ఖేపేత్వా పాతున్తి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా సా భేరవరూపారమ్మణం దస్సేత్వా సముద్దకాకం పలాపేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సముద్దకాకో ఉపనన్దో అహోసి, దేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సముద్దజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౨౯౭] ౭. కామవిలాపజాతకవణ్ణనా

ఉచ్చే సకుణ డేమానాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పురాణదుతియికాపలోభనం ఆరబ్భ కథేసి. పచ్చుప్పన్నవత్థు పుప్ఫరత్తజాతకే (జా. ౧.౧.౧౪౭) కథితం, అతీతవత్థు ఇన్ద్రియజాతకే (జా. ౧.౮.౬౦ ఆదయో) ఆవిభవిస్సతి. తం పన పురిసం జీవన్తం సూలే ఉత్తాసేసుం. సో తత్థ నిసిన్నో ఆకాసేన గచ్ఛన్తం ఏకం కాకం దిస్వా తావఖరమ్పి తం వేదనం అగణేత్వా పియభరియాయ సాసనం పేసేతుం కాకం ఆమన్తేన్తో ఇమా గాథా ఆహ –

౧౩౯. ‘‘ఉచ్చే సకుణ డేమాన, పత్తయాన విహఙ్గమ;

వజ్జాసి ఖో త్వం వామూరుం, చిరం ఖో సా కరిస్సతి.

౧౪౦. ‘‘ఇదం ఖో సా న జానాతి, అసిం సత్తిఞ్చ ఓడ్డితం;

సా చణ్డీ కాహతి కోధం, తం మే తపతి నో ఇదం.

౧౪౧. ‘‘ఏస ఉప్పలసన్నాహో, నిక్ఖఞ్చుస్సీసకోహితం;

కాసికఞ్చ ముదుం వత్థం, తప్పేతు ధనికా పియా’’తి.

తత్థ డేమానాతి గచ్ఛమాన చరమాన. పత్తయానాతి తమేవాలపతి, తథా విహఙ్గమాతి. సో హి పత్తేహి యానం కత్వా గమనతో పత్తయానో, ఆకాసే గమనతో విహఙ్గమో. వజ్జాసీతి వదేయ్యాసి. వామూరున్తి కదలిక్ఖన్ధసమానఊరుం, మమ సూలే నిసిన్నభావం వదేయ్యాసి. చిరం ఖో సా కరిస్సతీతి సా ఇమం పవత్తిం అజానమానా మమ ఆగమనం చిరం కరిస్సతి, ‘‘చిరం మే గతస్స పియస్స న చ ఆగచ్ఛతీ’’తి ఏవం చిన్తేస్సతీతి అత్థో.

అసిం సత్తిఞ్చాతి అసిసమానతాయ సత్తిసమానతాయ చ సూలమేవ సన్ధాయ వదతి. తఞ్హి తస్స ఉత్తాసనత్థాయ ఓడ్డితం ఠపితం. చణ్డీతి కోధనా. కాహతి కోధన్తి ‘‘అతిచిరాయతీ’’తి మయి కోధం కరిస్సతి. తం మే తపతీతి తం తస్సా కుజ్ఝనం మం తపతి. నో ఇదన్తి ఇధ పన ఇదం సూలం మం న తపతీతి దీపేతి.

‘‘ఏస ఉప్పలసన్నాహో’’తిఆదీహి ఘరే ఉస్సీసకే ఠపితం అత్తనో భణ్డం ఆచిక్ఖతి. తత్థ ఉప్పలసన్నాహోతి ఉప్పలో చ సన్నాహో చ ఉప్పలసన్నాహో, ఉప్పలసదిసో కణయో చ సన్నాహకో చాతి అత్థో. నిక్ఖఞ్చాతి పఞ్చహి సువణ్ణేహి కతం అఙ్గులిముద్దికం. కాసికఞ్చ ముదు వత్థన్తి ముదుం కాసికసాటకయుగం సన్ధాయాహ. ఏత్తకం కిర తేన ఉస్సీసకే నిక్ఖిత్తం. తప్పేతు ధనికా పియాతి ఏతం సబ్బం గహేత్వా సా మమ పియా ధనత్థికా ఇమినా ధనేన తప్పేతు పూరేతు, సన్తుట్ఠా హోతూతి.

ఏవం సో పరిదేవమానోవ కాలం కత్వా నిరయే నిబ్బత్తి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు, సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా భరియా ఏతరహి భరియా అహోసి, యేన పన దేవపుత్తేన తం కారణం దిట్ఠం, సో అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కామవిలాపజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౨౯౮] ౮. ఉదుమ్బరజాతకవణ్ణనా

ఉదుమ్బరా చిమే పక్కాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర అఞ్ఞతరస్మిం పచ్చన్తగామకే విహారం కారేత్వా వసతి. రమణీయో విహారో పిట్ఠిపాసాణే నివిట్ఠో, మన్దం సమ్మజ్జనట్ఠానం ఉదకఫాసుకం, గోచరగామో నాతిదూరే నాచ్చాసన్నే, సమ్పియాయమానా మనుస్సా భిక్ఖం దేన్తి. అథేకో భిక్ఖు చారికం చరమానో తం విహారం పాపుణి. నేవాసికో తస్స ఆగన్తుకవత్తం కత్వా పునదివసే తం ఆదాయ గామం పిణ్డాయ పావిసి. మనుస్సా పణీతం భిక్ఖం దత్వా స్వాతనాయ నిమన్తయింసు. ఆగన్తుకో కతిపాహం భుఞ్జిత్వా చిన్తేసి – ‘‘ఏకేనుపాయేన ఇమం భిక్ఖుం వఞ్చేత్వా నిక్కడ్ఢిత్వా ఇమం విహారం గణ్హిస్సామీ’’తి. అథ నం థేరూపట్ఠానం ఆగతం పుచ్ఛి – ‘‘కిం, ఆవుసో, బుద్ధూపట్ఠానం నాకాసీ’’తి? ‘‘భన్తే, ఇమం విహారం పటిజగ్గన్తో నత్థి, తేనమ్హి న గతపుబ్బో’’తి. ‘‘యావ త్వం బుద్ధూపట్ఠానం గన్త్వా ఆగచ్ఛసి, తావాహం పటిజగ్గిస్సామీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి నేవాసికో ‘‘యావ మమాగమనా థేరే మా పమజ్జిత్థా’’తి మనుస్సానం వత్వా పక్కామి.

తతో పట్ఠాయ ఆగన్తుకో ‘‘తస్స నేవాసికస్స అయఞ్చ అయఞ్చ దోసో’’తి తే మనుస్సే పరిభిన్ది. ఇతరోపి సత్థారం వన్దిత్వా పునాగతో, అథస్స సో సేనాసనం న అదాసి. సో ఏకస్మిం ఠానే వసిత్వా పునదివసే పిణ్డాయ గామం పావిసి, మనుస్సా సామీచిమత్తమ్పి న కరింసు. సో విప్పటిసారీ హుత్వా పున జేతవనం గన్త్వా తం కారణం భిక్ఖూనం ఆరోచేసి. తే భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, అసుకో కిర భిక్ఖు అసుకం భిక్ఖుం విహారా నిక్కడ్ఢిత్వా సయం తత్థ వసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి సో ఇమం వసనట్ఠానా నిక్కడ్ఢియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అరఞ్ఞే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. తత్థ వస్సానే సత్తసత్తాహం దేవో వస్సి. అథేకో రత్తముఖఖుద్దకమక్కటో ఏకిస్సా అనోవస్సికాయ పాసాణదరియా వసమానో ఏకదివసం దరిద్వారే అతేమనట్ఠానే సుఖేన నిసీది. తత్థ ఏకో కాళముఖమహామక్కటో తిన్తో సీతేన పీళియమానో విచరన్తో తం తథానిసిన్నం దిస్వా ‘‘ఉపాయేన నం నీహరిత్వా ఏత్థ వసిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా కుచ్ఛిం ఓలమ్బేత్వా సుహితాకారం దస్సేత్వా తస్స పురతో ఠత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౪౨. ‘‘ఉదుమ్బరా చిమే పక్కా, నిగ్రోధా చ కపిత్థనా;

ఏహి నిక్ఖమ భుఞ్జస్సు, కిం జిఘచ్ఛాయ మియ్యసీ’’తి.

తత్థ కపిత్థనాతి పిలక్ఖా. ఏహి నిక్ఖమాతి ఏతే ఉదుమ్బరాదయో ఫలభారనమితా, అహమ్పి ఖాదిత్వా సుహితో ఆగతోస్మి, త్వమ్పి గచ్ఛ భుఞ్జస్సూతి.

సోపి తస్స వచనం సుత్వా సద్దహిత్వా ఫలాని ఖాదితుకామో నిక్ఖమిత్వా తత్థ తత్థ విచరిత్వా కిఞ్చి అలభన్తో పునాగన్త్వా తం అన్తోపాసాణదరియం పవిసిత్వా నిసిన్నం దిస్వా ‘‘వఞ్చేస్సామి న’’న్తి తస్స పురతో ఠత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౪౩. ‘‘ఏవం సో సుహితో హోతి, యో వుడ్ఢమపచాయతి;

యథాహమజ్జ సుహితో, దుమపక్కాని మాసితో’’తి.

తత్థ దుమపక్కాని మాసితోతి ఉదుమ్బరాదీని రుక్ఖఫలాని ఖాదిత్వా అసితో ధాతో సుహితో.

తం సుత్వా మహామక్కటో తతియం గాథమాహ –

౧౪౪. ‘‘యం వనేజో వనేజస్స, వఞ్చేయ్య కపినో కపి;

దహరో కపి సద్ధేయ్య, న హి జిణ్ణో జరాకపీ’’తి.

తస్సత్థో – యం వనే జాతో కపి వనే జాతస్స కపినో వఞ్చనం కరేయ్య, తం తయా సదిసో దహరో వానరో సద్దహేయ్య, మాదిసో పన జిణ్ణో జరాకపి మహల్లకమక్కటో న హి సద్దహేయ్య, సతక్ఖత్తుమ్పి భణన్తస్స తుమ్హాదిసస్స న సద్దహతి. ఇమస్మిఞ్హి హిమవన్తపదేసే సబ్బం ఫలాఫలం వస్సేన కిలిన్నం పతితం, పున తవ ఇదం ఠానం నత్థి, గచ్ఛాతి. సో తతోవ పక్కామి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ఖుద్దకమక్కటో నేవాసికో అహోసి, కాళమహామక్కటో ఆగన్తుకో, రుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఉదుమ్బరజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౨౯౯] ౯. కోమారపుత్తజాతకవణ్ణనా

పురే తువన్తి ఇదం సత్థా పుబ్బారామే విహరన్తో కేళిసీలే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి. తే కిర భిక్ఖూ సత్థరి ఉపరిపాసాదే విహరన్తే హేట్ఠాపాసాదే దిట్ఠసుతాదీని కథేన్తా కలహఞ్చ పరిభాసఞ్చ కరోన్తా నిసీదింసు. సత్థా మహామోగ్గల్లానం ఆమన్తేత్వా ‘‘ఏతే భిక్ఖూ సంవేజేహీ’’తి ఆహ. థేరో ఆకాసే ఉప్పతిత్వా పాదఙ్గుట్ఠకేన పాసాదథుపికం పహరిత్వా యావ ఉదకపరియన్తా పాసాదం కమ్పేసి. తే భిక్ఖూ మరణభయభీతా నిక్ఖమిత్వా బహి అట్ఠంసూ. తేసం సో కేళిసీలభావో భిక్ఖూసు పాకటో జాతో. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, ఏకచ్చే భిక్ఖూ ఏవరూపే నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వా కేళిసీలా హుత్వా విచరన్తి, ‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’తి విపస్సనాయ కమ్మం న కరోన్తీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేతే కేళిసీలకాయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఏకస్మిం గామకే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి, ‘‘కోమారపుత్తో’’తి నం సఞ్జానింసు. సో అపరభాగే నిక్ఖమిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తపదేసే వసి. అథఞ్ఞే కేళిసీలా తాపసా హిమవన్తపదేసే అస్సమం మాపేత్వా వసింసు, కసిణపరికమ్మమత్తమ్పి నేసం నత్థి, అరఞ్ఞతో ఫలాఫలాని ఆహరిత్వా ఖాదిత్వా హసమానా నానప్పకారాయ కేళియా వీతినామేన్తి. తేసం సన్తికే ఏకో మక్కటో అత్థి, సోపి కేళిసీలకోవ ముఖవికారాదీని కరోన్తో తాపసానం నానావిధం కేళిం దస్సేతి. తాపసా తత్థ చిరం వసిత్వా లోణమ్బిలసేవనత్థాయ మనుస్సపథం అగమంసు. తేసం గతకాలతో పట్ఠాయ బోధిసత్తో తం ఠానం గన్త్వా వాసం కప్పేసి, మక్కటో తేసం వియ తస్సపి కేళిం దస్సేసి.

బోధిసత్తో అచ్ఛరం పహరిత్వా ‘‘సుసిక్ఖితపబ్బజితానం సన్తికే వసన్తేన నామ ఆచారసమ్పన్నేన కాయాదీహి సుసఞ్ఞతేన ఝానేసు యుత్తేన భవితుం వట్టతీ’’తి తస్స ఓవాదం అదాసి. సో తతో పట్ఠాయ సీలవా ఆచారసమ్పన్నో అహోసి, బోధిసత్తోపి తతో అఞ్ఞత్థ అగమాసి. అథ తే తాపసా లోణమ్బిలం సేవిత్వా తం ఠానం అగమంసు. మక్కటో పుబ్బే వియ తేసం కేళిం న దస్సేసి. అథ నం తాపసా ‘‘పుబ్బే, త్వం ఆవుసో, అమ్హాకం పురతో కేళిం అకాసి, ఇదాని న కరోసి, కింకారణా’’తి పుచ్ఛన్తా పఠమం గాథమాహంసు –

౧౪౫. ‘‘పురే తువం సీలవతం సకాసే, ఓక్కన్తికం కీళసి అస్సమమ్హి;

కరోహరే మక్కటియాని మక్కట, న తం మయం సీలవతం రమామా’’తి.

తత్థ సీలవతం సకాసేతి కేళిసీలానం అమ్హాకం సన్తికే. ఓక్కన్తికన్తి మిగో వియ ఓక్కన్తిత్వా కీళసి. కరోహరేతి ఏత్థ అరేతి ఆలపనం. మక్కటియానీతి ముఖమక్కటికకీళాసఙ్ఖాతాని ముఖవికారాని. న తం మయం సీలవతం రమామాతి యం పుబ్బే తవ కేళిసీలం కేళివతం, తం మయం ఏతరహి న రమామ, త్వమ్పి నో న రమాపేసి, కిం ను ఖో కారణన్తి.

తం సుత్వా మక్కటో దుతియం గాథమాహ –

౧౪౬. ‘‘సుతా హి మయ్హం పరమా విసుద్ధి, కోమారపుత్తస్స బహుస్సుతస్స;

మా దాని మం మఞ్ఞి తువం యథా పురే, ఝానానుయుత్తో విహరామి ఆవుసో’’తి.

తత్థ మయ్హన్తి కరణత్థే సమ్పదానం. విసుద్ధీతి ఝానవిసుద్ధి. బహుస్సుతస్సాతి బహూనం కసిణపరికమ్మానం అట్ఠన్నఞ్చ సమాపత్తీనం సుతత్తా చేవ పటివిద్ధత్తా చ బహుస్సుతస్స. తువన్తి తేసు ఏకం తాపసం ఆలపన్తో ఇదాని మా మం త్వం పురే వియ సఞ్జాని, నాహం పురిమసదిసో, ఆచరియో మే లద్ధోతి దీపేతి.

తం సుత్వా తాపసా తతియం గాథమాహంసు –

౧౪౭. ‘‘సచేపి సేలస్మి వపేయ్య బీజం, దేవో చ వస్సే న హి తం విరూళ్హే;

సుతా హి తే సా పరమా విసుద్ధి, ఆరా తువం మక్కట ఝానభూమియా’’తి.

తస్సత్థో – సచేపి పాసాణపిట్ఠే పఞ్చవిధం బీజం వపేయ్య, దేవో చ సమ్మా వస్సేయ్య, అఖేత్తతాయ తం న విరూళ్హేయ్య, ఏవమేవ తయా పరమా ఝానవిసుద్ధి సుతా, త్వం పన తిరచ్ఛానయోనికత్తా ఆరా ఝానభూమియా దూరే ఠితో, న సక్కా తయా ఝానం నిబ్బత్తేతున్తి మక్కటం గరహింసు.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కేళిసీలా తాపసా ఇమే భిక్ఖూ అహేసుం, కోమారపుత్తో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కోమారపుత్తజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౩౦౦] ౧౦. వకజాతకవణ్ణనా

పరపాణరోధా జీవన్తోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పురాణసన్థతం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు వినయే (పారా. ౫౬౫ ఆదయో) విత్థారతో ఆగతమేవ. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – ఆయస్మా ఉపసేనో దువస్సికో ఏకవస్సికేన సద్ధివిహారికేన సద్ధిం సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా సత్థారా గరహితో వన్దిత్వా పక్కన్తో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తప్పత్తో అప్పిచ్ఛతాదిగుణయుత్తో తేరస ధుతఙ్గాని సమాదాయ పరిసమ్పి తేరసధుతఙ్గధరం కత్వా భగవతి తేమాసం పటిసల్లీనే సపరిసో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిసం నిస్సాయ పఠమం గరహం లభిత్వా అధమ్మికాయ కతికాయ అననువత్తనే దుతియం సాధుకారం లభిత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ ధుతఙ్గధరా భిక్ఖూ యథాసుఖం ఉపసఙ్కమిత్వా మం పస్సన్తూ’’తి సత్థారా కతానుగ్గహో నిక్ఖమిత్వా భిక్ఖూనం తమత్థం ఆరోచేసి. తతో పభుతి భిక్ఖూ ధుతఙ్గధరా హుత్వా సత్థారం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిత్వా సత్థరి పటిసల్లానా వుట్ఠితే తత్థ తత్థ పంసుకూలాని ఛడ్డేత్వా అత్తనో పత్తచీవరానేవ గణ్హింసు. సత్థా సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం సేనాసనచారికం చరన్తో తత్థ తత్థ పతితాని పంసుకూలాని దిస్వా పుచ్ఛిత్వా తమత్థం సుత్వా ‘‘భిక్ఖవే, ఇమేసం నామ భిక్ఖూనం ధుతఙ్గసమాదానం న చిరట్ఠితికం వకస్స ఉపోసథకమ్మసదిసం అహోసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సక్కో దేవరాజా అహోసి. అథేకో వకో గఙ్గాతీరే పాసాణపిట్ఠే వసతి, అథ గఙ్గాయ మహోదకం ఆగన్త్వా తం పాసాణం పరిక్ఖిపి. వకో అభిరుహిత్వా పాసాణపిట్ఠే నిపజ్జి, నేవస్స గోచరో అత్థి, న గోచరాయ గమనమగ్గో, ఉదకమ్పి వడ్ఢతేవ. సో చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం నేవ గోచరో అత్థి, న గోచరాయ గమనమగ్గో, నిక్కమ్మస్స పన నిపజ్జనతో ఉపోసథకమ్మం వర’’న్తి మనసావ ఉపోసథం అధిట్ఠాయ సీలాని సమాదియిత్వా నిపజ్జి. తదా సక్కో దేవరాజా ఆవజ్జమానో తస్స తం దుబ్బలసమాదానం ఞత్వా ‘‘ఏతం వకం విహేఠేస్సామీ’’తి ఏళకరూపేన ఆగన్త్వా తస్స అవిదూరే ఠత్వా అత్తానం దస్సేసి. వకో తం దిస్వా ‘‘అఞ్ఞస్మిం దివసే ఉపోసథకమ్మం జానిస్సామీ’’తి ఉట్ఠాయ తం గణ్హితుం పక్ఖన్ది. ఏళకోపి ఇతో చితో చ పక్ఖన్దిత్వా అత్తానం గహేతుం నాదాసి. వకో తం గహేతుం అసక్కోన్తో నివత్తిత్వా ఆగమ్మ ‘‘ఉపోసథకమ్మం తావ మే న భిజ్జతీ’’తి తత్థేవ పున నిపజ్జి. సక్కో సక్కత్తభావేనేవ ఆకాసే ఠత్వా ‘‘తాదిసస్స దుబ్బలజ్ఝాసయస్స కిం ఉపోసథకమ్మేన, త్వం మమ సక్కభావం అజానన్తో ఏళకమంసం ఖాదితుకామో అహోసీ’’తి తం విహేఠేత్వా గరహిత్వా దేవలోకమేవ గతో.

౧౪౮. ‘‘పరపాణరోధా జీవన్తో, మంసలోహితభోజనో;