౩. ఉదపానవగ్గో

[౨౭౧] ౧. ఉదపానదూసకజాతకవణ్ణనా

ఆరఞ్ఞికస్స ఇసినోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఉదపానదూసకసిఙ్గాలం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకో కిర సిఙ్గాలో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పానీయఉదపానం ఉచ్చారపస్సావకరణేన దూసేత్వా పక్కామి. అథ నం ఏకదివసం ఉదపానసమీపం ఆగతం సామణేరా లేడ్డూహి పహరిత్వా కిలమేసుం, సో తతో పట్ఠాయ తం ఠానం పున నివత్తిత్వాపి న ఓలోకేసి. భిక్ఖూ తం పవత్తిం ఞత్వా ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, ఉదపానదూసకసిఙ్గాలో కిర సామణేరేహి కిలమితకాలతో పట్ఠాయ పున నివత్తిత్వాపి న ఓలోకేసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస సిఙ్గాలో ఉదపానదూసకోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం ఇదమేవ ఇసిపతనం అయమేవ ఉదపానో అహోసి. తదా బోధిసత్తో బారాణసియం కులఘరే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఇసిగణపరివుతో ఇసిపతనే వాసం కప్పేసి. తదా ఏకో సిఙ్గాలో ఇదమేవ ఉదపానం దూసేత్వా పక్కమతి. అథ నం ఏకదివసం తాపసా పరివారేత్వా ఠితా ఏకేనుపాయేన గహేత్వా బోధిసత్తస్స సన్తికం ఆనయింసు. బోధిసత్తో సిఙ్గాలేన సద్ధిం సల్లపన్తో పఠమం గాథమాహ –

౬౧. ‘‘ఆరఞ్ఞికస్స ఇసినో, చిరరత్తతపస్సినో;

కిచ్ఛాకతం ఉదపానం, కథం సమ్మ అవాహయీ’’తి.

తస్సత్థో – అరఞ్ఞే వసనతాయ ఆరఞ్ఞికస్స, ఏసితగుణత్తా ఇసినో, చిరరత్తం తపం నిస్సాయ వుత్థత్తా చిరరత్తతపస్సినో కిచ్ఛాకతం కిచ్ఛేన దుక్ఖేన నిప్ఫాదితం ఉదపానం కథం కిమత్థాయ సమ్మ సిఙ్గాల, త్వం అవాహయి ముత్తకరీసేన అజ్ఝోత్థరి దూసేసి, తం వా ముత్తకరీసం ఏత్థ అవాహయి పాతేసీతి.

తం సుత్వా సిఙ్గాలో దుతియం గాథమాహ –

౬౨. ‘‘ఏస ధమ్మో సిఙ్గాలానం, యం పిత్వా ఓహదామసే;

పితుపితామహం ధమ్మో, న తం ఉజ్ఝాతుమరహసీ’’తి.

తత్థ ఏస ధమ్మోతి ఏస సభావో. యం పిత్వా ఓహదామసేతి, సమ్మ, యం మయం యత్థ పానీయం పివామ, తమేవ ఊహదామపి ఓముత్తేమపి, ఏస అమ్హాకం సిఙ్గాలానం ధమ్మోతి దస్సేతి. పితుపితామహన్తి పితూనఞ్చ పితామహానఞ్చ నో ఏస ధమ్మో. న తం ఉజ్ఝాతుమరహసీతి తం అమ్హాకం పవేణిఆగతం ధమ్మం సభావం త్వం ఉజ్ఝాతుం న అరహసి, న యుత్తం తే ఏత్థ కుజ్ఝితున్తి.

అథస్స బోధిసత్తో తతియం గాథమాహ –

౬౩. ‘‘యేసం వో ఏదిసో ధమ్మో, అధమ్మో పన కీదిసో;

మా వో ధమ్మం అధమ్మం వా, అద్దసామ కుదాచన’’న్తి.

తత్థ మా వోతి తుమ్హాకం ధమ్మం వా అధమ్మం వా న మయం కదాచి అద్దసామాతి.

ఏవం బోధిసత్తో తస్స ఓవాదం దత్వా ‘‘మా పున ఆగచ్ఛా’’తి ఆహ. సో తతో పట్ఠాయ పున నివత్తిత్వాపి న ఓలోకేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ఉదపానదూసకో అయమేవ సిఙ్గాలో అహోసి, గణసత్థా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఉదపానదూసకజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౨౭౨] ౨. బ్యగ్ఘజాతకవణ్ణనా

యేన మిత్తేన సంసగ్గాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోకాలికం ఆరబ్భ కథేసి. కోకాలికవత్థు తేరసకనిపాతే తక్కారియజాతకే (జా. ౧.౧౩.౧౦౪ ఆదయో) ఆవిభవిస్సతి. కోకాలికో పన ‘‘సారిపుత్తమోగ్గల్లానే గహేత్వా ఆగమిస్సామీ’’తి కోకాలికరట్ఠతో జేతవనం ఆగన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా థేరే ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఆవుసో, కోకాలికరట్ఠవాసినో మనుస్సా తుమ్హే పక్కోసన్తి, ఏథ గచ్ఛామా’’తి ఆహ. ‘‘గచ్ఛ త్వం, ఆవుసో, న మయం ఆగచ్ఛామా’’తి. సో థేరేహి పటిక్ఖిత్తో సయమేవ అగమాసి. అథ భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, కోకాలికో సారిపుత్తమోగ్గల్లానేహి సహాపి వినాపి వత్తితుం న సక్కోతి, సంయోగమ్పి న సహతి, వియోగమ్పి న సహతీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి కోకాలికో సారిపుత్తమోగ్గల్లానేహి నేవ సహ, న వినా వత్తితుం సక్కోతీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అఞ్ఞతరస్మిం అరఞ్ఞాయతనే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. తస్స విమానతో అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం వనప్పతిజేట్ఠకే అఞ్ఞా రుక్ఖదేవతా వసతి. తస్మిం వనసణ్డే సీహో చ బ్యగ్ఘో చ వసన్తి. తేసం భయేన కోచి తత్థ న ఖేత్తం కరోతి, న రుక్ఖం ఛిన్దతి, నివత్తిత్వా ఓలోకేతుం సమత్థో నామ నత్థి. తే పన సీహబ్యగ్ఘా నానప్పకారే మిగే వధిత్వా ఖాదన్తి, ఖాదితావసేసం తత్థేవ పహాయ గచ్ఛన్తి. తేన సో వనసణ్డో అసుచికుణపగన్ధో హోతి. అథ ఇతరా రుక్ఖదేవతా అన్ధబాలా కారణాకారణం అజానమానా ఏకదివసం బోధిసత్తం ఆహ – ‘‘సమ్మ, ఏతే నో సీహబ్యగ్ఘే నిస్సాయ వనసణ్డో అసుచికుణపగన్ధో జాతో, అహం ఏతే పలాపేమీ’’తి. బోధిసత్తో ‘‘సమ్మ, ఇమే ద్వే నిస్సాయ అమ్హాకం విమానాని రక్ఖియన్తి, ఏతేసు పలాయన్తేసు విమానాని నో వినస్సిస్సన్తి, సీహబ్యగ్ఘానం పదం అపస్సన్తా మనుస్సా సబ్బం వనం ఛిన్దిత్వా ఏకఙ్గణం కత్వా ఖేత్తాని కరిస్సన్తి, మా తే ఏవం రుచ్చీ’’తి వత్వా పురిమా ద్వే గాథా అవోచ –

౬౪. ‘‘యేన మిత్తేన సంసగ్గా, యోగక్ఖేమో విహియ్యతి;

పుబ్బేవజ్ఝాభవం తస్స, రక్ఖే అక్ఖీవ పణ్డితో.

౬౫. ‘‘యేన మిత్తేన సంసగ్గా, యోగక్ఖేమో పవడ్ఢతి;

కరేయ్యత్తసమం వుత్తిం, సబ్బకిచ్చేసు పణ్డితో’’తి.

తత్థ యేన మిత్తేన సంసగ్గాతి యేన పాపమిత్తేన సద్ధిం సంసగ్గహేతు సంసగ్గకారణా, యేన సద్ధిం దస్సనసంసగ్గో సవనసంసగ్గో కాయసంసగ్గో సముల్లపనసంసగ్గో పరిభోగసంసగ్గోతి ఇమస్స పఞ్చవిధస్స సంసగ్గస్స కతత్తాతి అత్థో. యోగక్ఖేమోతి కాయచిత్తసుఖం. తఞ్హి దుక్ఖయోగతో ఖేమత్తా ఇధ యోగక్ఖేమోతి అధిప్పేతం. విహియ్యతీతి పరిహాయతి. పుబ్బేవజ్ఝాభవం తస్స, రక్ఖే అక్ఖీవ పణ్డితోతి తస్స పాపమిత్తస్స అజ్ఝాభవం తేన అభిభవితబ్బం అత్తనో లాభయసజీవితం, యథా నం సో న అజ్ఝాభవతి, తథా పఠమతరమేవ అత్తనో అక్ఖీ వియ పణ్డితో పురిసో రక్ఖేయ్య.

దుతియగాథాయ యేనాతి యేన కల్యాణమిత్తేన సహ సంసగ్గకారణా. యోగక్ఖేమో పవడ్ఢతీతి కాయచిత్తసుఖం వడ్ఢతి. కరేయ్యత్తసమం వుత్తిన్తి తస్స కల్యాణమిత్తస్స సబ్బకిచ్చేసు పణ్డితో పురిసో యథా అత్తనో జీవితవుత్తిఞ్చ ఉపభోగపరిభోగవుత్తిఞ్చ కరోతి, ఏవమేతం సబ్బం కరేయ్య, అధికమ్పి కరేయ్య, హీనం పన న కరేయ్యాతి.

ఏవం బోధిసత్తేన కారణే కథితేపి సా బాలదేవతా అనుపధారేత్వా ఏకదివసం భేరవరూపారమ్మణం దస్సేత్వా తే సీహబ్యగ్ఘే పలాపేసి. మనుస్సా తేసం పదవలఞ్జం అదిస్వా ‘‘సీహబ్యగ్ఘా అఞ్ఞం వనసణ్డం గతా’’తి ఞత్వా వనసణ్డస్స ఏకపస్సం ఛిన్దింసు. దేవతా బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘అహం, సమ్మ, తవ వచనం అకత్వా తే పలాపేసిం, ఇదాని తేసం గతభావం ఞత్వా మనుస్సా వనసణ్డం ఛిన్దన్తి, కిం ను ఖో కాతబ్బ’’న్తి వత్వా ‘‘ఇదాని తే అసుకవనసణ్డే నామ వసన్తి, గన్త్వా తే ఆనేహీ’’తి వుత్తా తత్థ గన్త్వా తేసం పురతో ఠత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ తతియం గాథమాహ –

౬౬. ‘‘ఏథ బ్యగ్ఘా నివత్తవ్హో, పచ్చుపేథ మహావనం;

మా వనం ఛిన్ది నిబ్యగ్ఘం, బ్యగ్ఘా మాహేసు నిబ్బనా’’తి.

తత్థ బ్యగ్ఘాతి ఉభోపి తే బ్యగ్ఘనామేనేవాలపన్తీ ఆహ. నివత్తవ్హోతి నివత్తథ. పచ్చుపేథ మహావనన్తి తం మహావనం పచ్చుపేథ పున ఉపగచ్ఛథ, అయమేవ వా పాఠో. మా వనం ఛిన్ది నిబ్యగ్ఘన్తి అమ్హాకం వసనకవనసణ్డం ఇదాని తుమ్హాకం అభావేన నిబ్యగ్ఘం మనుస్సా మా ఛిన్దింసు. బ్యగ్ఘా మాహేసు నిబ్బనాతి తుమ్హాదిసా చ బ్యగ్ఘరాజానో అత్తనో వసనట్ఠానా పలాయితత్తా నిబ్బనా వసనట్ఠానభూతేన వనేన విరహితా మా అహేసుం. తే ఏవం తాయ దేవతాయ యాచియమానాపి ‘‘గచ్ఛ త్వం, న మయం ఆగమిస్సామా’’తి పటిక్ఖిపింసుయేవ. దేవతా ఏకికావ వనసణ్డం పచ్చాగఞ్ఛి. మనుస్సాపి కతిపాహేనేవ సబ్బం వనం ఛిన్దిత్వా ఖేత్తాని కరిత్వా కసికమ్మం కరింసు.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా అపణ్డితా దేవతా కోకాలికో అహోసి, సీహో సారిపుత్తో, బ్యగ్ఘో మోగ్గల్లానో, పణ్డితదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

బ్యగ్ఘజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౨౭౩] ౩. కచ్ఛపజాతకవణ్ణనా

కో ను ఉద్ధితభత్తోవాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోసలరాజస్స ద్విన్నం మహామత్తానం కలహవూపసమనం ఆరబ్భ కథేసి. పచ్చుప్పన్నవత్థు దుకనిపాతే కథితమేవ.

అతీతే పన బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా కామే పహాయ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తపదేసే గఙ్గాతీరే అస్సమపదం మాపేత్వా తత్థ అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా ఝానకీళం కీళన్తో వాసం కప్పేసి. ఇమస్మిం కిర జాతకే బోధిసత్తో పరమమజ్ఝత్తో అహోసి, ఉపేక్ఖాపారమిం పూరేసి. తస్స పణ్ణసాలద్వారే నిసిన్నస్స ఏకో పగబ్భో దుస్సీలో మక్కటో ఆగన్త్వా కణ్ణసోతేసు అఙ్గజాతేన సలాకపవేసనకమ్మం కరోతి, బోధిసత్తో అవారేత్వా మజ్ఝత్తో హుత్వా నిసీదతియేవ. అథేకదివసం ఏకో కచ్ఛపో ఉదకా ఉత్తరిత్వా గఙ్గాతీరే ముఖం వివరిత్వా ఆతపం తప్పన్తో నిద్దాయతి. తం దిస్వా సో లోలవానరో తస్స ముఖే సలాకపవేసనకమ్మం అకాసి. అథస్స కచ్ఛపో పబుజ్ఝిత్వా అఙ్గజాతం సముగ్గే పక్ఖిపన్తో వియ డంసి, బలవవేదనా ఉప్పజ్జి. వేదనం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ‘‘కో ను ఖో మం ఇమమ్హా దుక్ఖా మోచేయ్య, కస్స సన్తికం గచ్ఛామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘అఞ్ఞో మం ఇమమ్హా దుక్ఖా మోచేతుం సమత్థో నత్థి అఞ్ఞత్ర తాపసేన, తస్సేవ సన్తికం మయా గన్తుం వట్టతీ’’తి కచ్ఛపం ద్వీహి హత్థేహి ఉక్ఖిపిత్వా బోధిసత్తస్స సన్తికం అగమాసి. బోధిసత్తో తేన దుస్సీలమక్కటేన సద్ధిం దవం కరోన్తో పఠమం గాథమాహ –

౬౭. ‘‘కో ను ఉద్ధితభత్తోవ, పూరహత్థోవ బ్రాహ్మణో;

కహం ను భిక్ఖం అచరి, కం సద్ధం ఉపసఙ్కమీ’’తి.

తత్థ కో ను ఉద్ధితభత్తోవాతి కో ను ఏస వడ్ఢితభత్తో వియ, ఏకం వడ్ఢితభత్తం భత్తపూరపాతిం హత్థేహి గహేత్వా వియ కో ను ఏసో ఆగచ్ఛతీతి అత్థో. పూరహత్థోవ బ్రాహ్మణోతి కత్తికమాసే వాచనకం లభిత్వా పూరహత్థో బ్రాహ్మణో వియ చ కో ను ఖో ఏసోతి వానరం సన్ధాయ వదతి. కహం ను భిక్ఖం అచరీతి, భో వానర, కస్మిం పదేసే అజ్జ త్వం భిక్ఖం అచరి. కం సద్ధం ఉపసఙ్కమీతి కతరం నామ పుబ్బపేతే ఉద్దిస్స కతం సద్ధభత్తం, కతరం వా సద్ధం పుగ్గలం త్వం ఉపసఙ్కమి, కుతో తే అయం దేయ్యధమ్మో లద్ధోతి దీపేతి.

తం సుత్వా దుస్సీలవానరో దుతియం గాథమాహ –

౬౮. ‘‘అహం కపిస్మి దుమ్మేధో, అనామాసాని ఆమసిం;

త్వం మం మోచయ భద్దం తే, ముత్తో గచ్ఛేయ్య పబ్బత’’న్తి.

తత్థ అహం కపిస్మి దుమ్మేధోతి భద్దం తే అహం అస్మి దుమ్మేధో చపలచిత్తో మక్కటో. అనామాసాని ఆమసిన్తి అనామసితబ్బట్ఠానాని ఆమసిం. త్వం మం మోచయ భద్దం తేతి త్వం దయాలు అనుకమ్పకో మం ఇమమ్హా దుక్ఖా మోచేహి, భద్దం తే హోతు. ముత్తో గచ్ఛేయ్య పబ్బతన్తి సోహం తవానుభావేన ఇమమ్హా బ్యసనా ముత్తో పబ్బతమేవ గచ్ఛేయ్యం, న తే పున చక్ఖుపథే అత్తానం దస్సేయ్యన్తి.

బోధిసత్తో తస్మిం కారుఞ్ఞేన కచ్ఛపేన సద్ధిం సల్లపన్తో తతియం గాథమాహ –

౬౯. ‘‘కచ్ఛపా కస్సపా హోన్తి, కోణ్డఞ్ఞా హోన్తి మక్కటా;

ముఞ్చ కస్సప కోణ్డఞ్ఞం, కతం మేథునకం తయా’’తి.

తస్సత్థో – కచ్ఛపా నామ కస్సపగోత్తా హోన్తి, మక్కటా కోణ్డఞ్ఞగోత్తా, కస్సపకోణ్డఞ్ఞానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆవాహవివాహసమ్బన్ధో అత్థి. అద్ధా తయిదం లోలేన దుస్సీలమక్కటేన తయా సద్ధిం, తయా చ దుస్సీలేన ఇమినా మక్కటేన సద్ధిం గోత్తసదిసతాసఙ్ఖాతస్స మేథునధమ్మస్స అనుచ్ఛవికం దుస్సీల్యకమ్మసఙ్ఖాతమ్పి మేథునకం కతం, తస్మా ముఞ్చ, కస్సప, కోణ్డఞ్ఞన్తి.

కచ్ఛపో బోధిసత్తస్స వచనం సుత్వా కారణేన పసన్నో వానరస్స అఙ్గజాతం ముఞ్చి. మక్కటో ముత్తమత్తోవ బోధిసత్తం వన్దిత్వా పలాతో, పున తం ఠానం నివత్తిత్వాపి న ఓలోకేసి. కచ్ఛపోపి బోధిసత్తం వన్దిత్వా సకట్ఠానమేవ గతో. బోధిసత్తోపి అపరిహీనజ్ఝానో బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కచ్ఛపవానరా ద్వే మహామత్తా అహేసుం, తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కచ్ఛపజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౨౭౪] ౪. లోలజాతకవణ్ణనా

కాయం బలాకా సిఖినీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం లోలభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తఞ్హి ధమ్మసభం ఆనీతం సత్థా ‘‘న త్వం భిక్ఖు ఇదానేవ లోలో, పుబ్బేపి లోలోయేవ, లోలతాయేవ చ జీవితక్ఖయం పత్తో, తం నిస్సాయ పోరాణకపణ్డితాపి అత్తనో వసనట్ఠానా పరిబాహిరా అహేసు’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బారాణసిసేట్ఠినో మహానసే భత్తకారకో పుఞ్ఞత్థాయ నీళపచ్ఛిం ఠపేసి. తదా బోధిసత్తో పారావతయోనియం నిబ్బత్తిత్వా తత్థ వాసం కప్పేసి. అథేకో లోలకాకో మహానసమత్థకేన గచ్ఛన్తో నానప్పకారం మచ్ఛమంసవికతిం దిస్వా పిపాసాభిభూతో ‘‘కం ను ఖో నిస్సాయ సక్కా భవేయ్యం ఓకాసం లద్ధు’’న్తి చిన్తేత్వా బోధిసత్తం దిస్వా ‘‘ఇమం నిస్సాయ సక్కా’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా తస్స గోచరాయ అరఞ్ఞగమనకాలే పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధి. అథ నం బోధిసత్తో ‘‘మయం ఖో, కాక, అఞ్ఞగోచరా, త్వమ్పి అఞ్ఞగోచరో, కిం ను ఖో మం అనుబన్ధసీ’’తి ఆహ. ‘‘తుమ్హాకం, సామి, కిరియా మయ్హం రుచ్చతి, అహమ్పి తుమ్హేహి సమానగోచరో హుత్వా తుమ్హే ఉపట్ఠాతుం ఇచ్ఛామీ’’తి. బోధిసత్తో సమ్పటిచ్ఛి. సో తేన సద్ధిం గోచరభూమియం ఏకగోచరం చరన్తో వియ ఓసక్కిత్వా గోమయరాసిం విద్ధంసేత్వా పాణకే ఖాదిత్వా కుచ్ఛిపూరం కత్వా బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘తుమ్హే ఏత్తకం కాలం చరథేవ, నను భోజనే నామ పమాణం ఞాతుం వట్టతి, ఏథ నాతిసాయమేవ గచ్ఛామా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో తం ఆదాయ వసనట్ఠానం అగమాసి. భత్తకారకో ‘‘అమ్హాకం పారావతో సహాయం గహేత్వా ఆగతో’’తి కాకస్సాపి ఏకం థుసపచ్ఛిం ఠపేసి. కాకోపి చతూహపఞ్చాహం తేనేవ నీహారేన వసి.

అథేకదివసం సేట్ఠినో బహుమచ్ఛమంసం ఆహరియిత్థ, కాకో తం దిస్వా లోభాభిభూతో పచ్చూసకాలతో పట్ఠాయ నిత్థునన్తో నిపజ్జి. అథ నం పునదివసే బోధిసత్తో ‘‘ఏహి, సమ్మ, గోచరాయ పక్కమిస్సామా’’తి ఆహ. ‘‘తుమ్హే గచ్ఛథ, మయ్హం అజిణ్ణాసఙ్కా అత్థీ’’తి. ‘‘సమ్మ, కాకానం అజీరకో నామ నత్థి, దీపవట్టిమత్తమేవ హి తుమ్హాకం కుచ్ఛియం థోకం తిట్ఠతి, సేసం అజ్ఝోహటమత్తమేవ జీరతి, మమ వచనం కరోహి, మా ఏతం మచ్ఛమంసం దిస్వా ఏవమకాసీ’’తి. ‘‘సామి, కిం నామేతం కథేథ, అజిణ్ణాసఙ్కావ మయ్హ’’న్తి. ‘‘తేన హి అప్పమత్తో హోహీ’’తి తం ఓవదిత్వా బోధిసత్తో పక్కామి.

భత్తకారకోపి నానామచ్ఛమంసవికతియో సమ్పాదేత్వా సరీరతో సేదం అపనేన్తో మహానసద్వారే అట్ఠాసి. కాకో ‘‘అయం ఇదాని కాలో మంసం ఖాదితు’’న్తి గన్త్వా రసకరోటిమత్థకే నిసీది. భత్తకారకో ‘‘కిరీ’’తి సద్దం సుత్వా నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో కాకం దిస్వా పవిసిత్వా తం గహేత్వా సకలసరీరలోమం లుఞ్చిత్వా మత్థకే చూళం ఠపేత్వా సిఙ్గీవేరమరిచాదీని పిసిత్వా తక్కేన ఆలోళేత్వా ‘‘త్వం అమ్హాకం సేట్ఠినో మచ్ఛమంసం ఉచ్ఛిట్ఠకం కరోసీ’’తి సకలసరీరమస్స మక్ఖేత్వా ఖిపిత్వా నీళపచ్ఛియం పాతేసి, బలవవేదనా ఉప్పజ్జి. బోధిసత్తో గోచరభూమితో ఆగన్త్వా తం నిత్థునన్తం దిస్వా దవం కరోన్తో పఠమం గాథమాహ –

౭౦. ‘‘కాయం బలాకా సిఖినీ, చోరీ లఙ్ఘిపితామహా;

ఓరం బలాకే ఆగచ్ఛ, చణ్డో మే వాయసో సఖా’’తి.

తత్థ కాయం బలాకా సిఖినీతి తం కాకం తస్స బహలతక్కేన మక్ఖితసరీరసేతవణ్ణత్తా మత్థకే చ సిఖాయ ఠపితత్తా ‘‘కా ఏసా బలాకా సిఖినీ’’తి పుచ్ఛన్తో ఆలపతి. చోరీతి కులస్స అననుఞ్ఞాయ కులఘరం, కాకస్స వా అరుచియా పచ్ఛిం పవిట్ఠత్తా ‘‘చోరీ’’తి వదతి. లఙ్ఘిపితామహాతి లఙ్ఘీ వుచ్చతి ఆకాసే లఙ్ఘనతో మేఘో, బలాకా చ నామ మేఘసద్దేన గబ్భం గణ్హన్తీతి మేఘసద్దో బలాకానం పితా, మేఘో పితామహో హోతి. తేనాహ ‘‘లఙ్ఘిపితామహా’’తి. ఓరం బలాకే ఆగచ్ఛాతి, అమ్భో బలాకే, ఇతో ఏహి. చణ్డో మే వా యసో సఖాతి మయ్హం సఖా పచ్ఛిసామికో వాయసో చణ్డో ఫరుసో, సో ఆగతో తం దిస్వా కణయసదిసేన తుణ్డేన కోట్టేత్వా జీవితక్ఖయం పాపేయ్య, తస్మా యావ వాయసో నాగచ్ఛతి, తావ పచ్ఛితో ఓతరిత్వా ఇతో ఏహి, సీఘం పలాయస్సూతి వదతి.

తం సుత్వా కాకో దుతియం గాథమాహ –

౭౧. ‘‘నాహం బలాకా సిఖినీ, అహం లోలోస్మి వాయసో;

అకత్వా వచనం తుయ్హం, పస్స లూనోస్మి ఆగతో’’తి.

తత్థ ఆగతోతి త్వం ఇదాని గోచరభూమితో ఆగతో, మం లూనం పస్సాతి అత్థో.

తం సుత్వా బోధిసత్తో తతియం గాథమాహ –

౭౨. ‘‘పునపాపజ్జసీ సమ్మ, సీలఞ్హి తవ తాదిసం;

న హి మానుసకా భోగా, సుభుఞ్జా హోన్తి పక్ఖినా’’తి.

తత్థ పునపాపజ్జసీ సమ్మాతి సమ్మ వాయస, పునపి త్వం ఏవరూపం దుక్ఖం పటిలభిస్ససేవ, నత్థి తే ఏత్తకేన మోక్ఖో. కింకారణా? సీలఞ్హి తవ తాదిసం పాపకం, యస్మా తవ ఆచారసీలం తాదిసం దుక్ఖాధిగమస్సేవ అనురూపం. న హి మానుసకాతి మనుస్సా నామ మహాపుఞ్ఞా, తిరచ్ఛానగతానం తథారూపం పుఞ్ఞం నత్థి, తస్మా మానుసకా భోగా తిరచ్ఛానగతేన పక్ఖినా న భుఞ్జీయన్తీతి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా బోధిసత్తో ‘‘ఇతో దాని పట్ఠాయ మయా ఏత్థ వసితుం న సక్కా’’తి ఉప్పతిత్వా అఞ్ఞత్థ అగమాసి. కాకోపి నిత్థునన్తో తత్థేవ కాలమకాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే లోలభిక్ఖు అనాగామిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా లోలకాకో లోలభిక్ఖు అహోసి, పారావతో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

లోలజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౨౭౫] ౫. రుచిరజాతకవణ్ణనా

కాయం బలాకా రుచిరాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం లోలభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. ద్వేపి వత్థూని పురిమసదిసానేవ గాథాపి.

౭౩. ‘‘కాయం బలాకా రుచిరా, కాకనీళస్మిమచ్ఛతి;

చణ్డో కాకో సఖా మయ్హం, యస్స చేతం కులావకం.

౭౪. ‘‘నను మం సమ్మ జానాసి, దిజ సామాకభోజన;

అకత్వా వచనం తుయ్హం, పస్స లూనోస్మి ఆగతో.

౭౫. ‘‘పునపాపజ్జసీ సమ్మ, సీలఞ్హి తవ తాదిసం;

న హి మానుసకా భోగా, సుభుఞ్జా హోన్తి పక్ఖినా’’తి. –

గాథా హి ఏకన్తరికాయేవ.

తత్థ ‘‘రుచిరా’’తి తక్కమక్ఖితసరీరతాయ సేతవణ్ణతం సన్ధాయ వదతి. రుచిరా పియదస్సనా, పణ్డరాతి అత్థో. కాకనీళస్మిన్తి కాకకులావకే. ‘‘కాకనిడ్ఢస్మి’’న్తిపి పాఠో. దిజాతి కాకో పారేవతం ఆలపతి. సామాకభోజనాతి తిణబీజభోజన. సామాకగ్గహణేన హేత్థ సబ్బమ్పి తిణబీజం గహితం. ఇధాపి బోధిసత్తో ‘‘న ఇదాని సక్కా ఇతో పట్ఠాయ మయా ఏత్థ వసితు’’న్తి ఉప్పతిత్వా అఞ్ఞత్థ గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే లోలభిక్ఖు అనాగామిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా లోలకాకో లోలభిక్ఖు అహోసి, పారావతో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

రుచిరజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౨౭౬] ౬. కురుధమ్మజాతకవణ్ణనా

తవ సద్ధఞ్చ సీలఞ్చాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం హంసఘాతకభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థివాసినో ద్వే సహాయకా భిక్ఖూ పబ్బజిత్వా లద్ధూపసమ్పదా యేభుయ్యేన ఏకతో విచరన్తి. తే ఏకదివసం అచిరవతిం గన్త్వా న్హత్వా వాలుకపులినే ఆతపం తప్పమానా సారణీయకథం కథేన్తా అట్ఠంసు, తస్మిం ఖణే ద్వే హంసా ఆకాసేన గచ్ఛన్తి. అథేకో దహరభిక్ఖు సక్ఖరం గహేత్వా ‘‘ఏకస్స హంసపోతకస్స అక్ఖిం పహరిస్సామీ’’తి ఆహ, ఇతరో ‘‘న సక్ఖిస్ససీ’’తి ఆహ. ‘‘తిట్ఠతు ఇమస్మిం పస్సే అక్ఖి, పరపస్సే అక్ఖిం పహరిస్సామీ’’తి. ‘‘ఇదమ్పి న సక్ఖిస్ససియేవా’’తి. ‘‘తేన హి ఉపధారేహీ’’తి తియంసం సక్ఖరం గహేత్వా హంసస్స పచ్ఛాభాగే ఖిపి. హంసో సక్ఖరసద్దం సుత్వా నివత్తిత్వా ఓలోకేసి, అథ నం ఇతరో వట్టసక్ఖరం గహేత్వా పరపస్సే అక్ఖిమ్హి పహరిత్వా ఓరిమక్ఖినా నిక్ఖమాపేసి. హంసో విరవన్తో పరివత్తిత్వా తేసం పాదమూలేయేవ పతి. తత్థ తత్థ ఠితా భిక్ఖూ దిస్వా ఆగన్త్వా ‘‘ఆవుసో, ఏవరూపే నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వా అననుచ్ఛవికం వో కతం పాణాతిపాతం కరోన్తేహీ’’తి వత్వా తే ఆదాయ తథాగతస్స దస్సేసుం. సత్థా ‘‘సచ్చం, కిర తయా భిక్ఖు పాణాతిపాతో కతో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖు, కస్మా ఏవరూపే నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వా ఏవమకాసి, పోరాణకపణ్డితా అనుప్పన్నే బుద్ధే అగారమజ్ఝే సంకిలిట్ఠవాసం వసమానా అప్పమత్తకేసుపి ఠానేసు కుక్కుచ్చం కరింసు, త్వం పన ఏవరూపే నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వా కుక్కుచ్చమత్తమ్పి న అకాసి, నను నామ భిక్ఖునా కాయవాచాచిత్తేహి సఞ్ఞతేన భవితబ్బ’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే కురురట్ఠే ఇన్దపత్థనగరే ధనఞ్చయే కోరబ్యే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గహేత్వా అనుపుబ్బేన విఞ్ఞుతం పత్తో తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా పితరా ఓపరజ్జే పతిట్ఠాపితో అపరభాగే పితు అచ్చయేన రజ్జం పత్వా దస రాజధమ్మే అకోపేన్తో కురుధమ్మే వత్తిత్థ. కురుధమ్మో నామ పఞ్చ సీలాని, తాని బోధిసత్తో పరిసుద్ధాని కత్వా రక్ఖి. యథా చ బోధిసత్తో, ఏవమస్స మాతా అగ్గమహేసీ కనిట్ఠభాతా ఉపరాజా పురోహితో బ్రాహ్మణో రజ్జుగాహకో అమచ్చో సారథి సేట్ఠి దోణమాపకో మహామత్తో దోవారికో నగరసోభినీ వణ్ణదాసీతి ఏవమేతే.

‘‘రాజా మాతా మహేసీ చ, ఉపరాజా పురోహితో;

రజ్జుకో సారథి సేట్ఠి, దోణో దోవారికో తథా;

గణికేకాదస జనా, కురుధమ్మే పతిట్ఠితా’’తి.

ఇతి ఇమే సబ్బేపి పరిసుద్ధాని కత్వా పఞ్చ సీలాని రక్ఖింసు. రాజా చతూసు నగరద్వారేసు చ నగరమజ్ఝే చ నివేసనద్వారే చాతి ఛ దానసాలాయో కారేత్వా దేవసికం ఛసతసహస్సం ధనం విస్సజ్జేన్తో సకలజమ్బుదీపం ఉన్నఙ్గలం కత్వా దానం అదాసి, తస్స పన దానజ్ఝాసయతా దానాభిరతతా సకలజమ్బుదీపం అజ్ఝోత్థరి. తస్మిం కాలే కాలిఙ్గరట్ఠే దన్తపురనగరే కాలిఙ్గరాజా రజ్జం కారేసి. తస్స రట్ఠే దేవో న వస్సి, తస్మిం అవస్సన్తే సకలరట్ఠే ఛాతకం జాతం, ఆహారవిపత్తియా చ మనుస్సానం రోగో ఉదపాది, దుబ్బుట్ఠిభయం ఛాతకభయం రోగభయన్తి తీణి భయాని ఉప్పజ్జింసు. మనుస్సా నిగ్గహణా దారకే హత్థేసు గహేత్వా తత్థ తత్థ విచరన్తి.

సకలరట్ఠవాసినో ఏకతో హుత్వా దన్తపురం గన్త్వా రాజద్వారే ఉక్కుట్ఠిమకంసు. రాజా వాతపానం నిస్సాయ ఠితో తం సద్దం సుత్వా ‘‘కిం కారణా ఏతే విరవన్తీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘మహారాజ, సకలరట్ఠే తీణి భయాని ఉప్పన్నాని, దేవో న వస్సతి, సస్సాని న విపన్నాని, ఛాతకం జాతం. మనుస్సా దుబ్భోజనా రోగాభిభూతా నిగ్గహణా పుత్తే హత్థేసు గహేత్వా విచరన్తి, దేవం వస్సాపేహి మహారాజా’’తి. ‘‘పోరాణకరాజానో దేవే అవస్సన్తే కిం కరోన్తీ’’తి? ‘‘పోరాణకరాజానో, మహారాజ, దేవే అవస్సన్తే దానం దత్వా ఉపోసథం అధిట్ఠాయ సమాదిన్నసీలా సిరిగబ్భం పవిసిత్వా దబ్బసన్థరే సత్తాహం నిపజ్జన్తి, తదా దేవో వస్సతీ’’తి. రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తథా అకాసి. ఏవం సన్తేపి దేవో న వస్సి.

రాజా అమచ్చే పుచ్ఛి – ‘‘అహం కత్తబ్బకిచ్చం అకాసిం, దేవో న వస్సతి, కిన్తి కరోమా’’తి? ‘‘మహారాజ, ఇన్దపత్థనగరే ధనఞ్చయస్స కోరబ్యరఞ్ఞో అఞ్జనవణ్ణో నామ మఙ్గలహత్థీ అత్థి, తం ఆనేస్సామ, ఏవం సన్తే దేవో వస్సతీ’’తి. ‘‘సో రాజా బలవాహనసమ్పన్నో దుప్పసహో, కథమస్స హత్థిం ఆనేస్సామా’’తి? ‘‘మహారాజ, తేన సద్ధిం యుద్ధకిచ్చం నత్థి, దానజ్ఝాసయో రాజా దానాభిరతో యాచితో సమానో అలఙ్కతసీసమ్పి ఛిన్దిత్వా పసాదసమ్పన్నాని అక్ఖీనిపి ఉప్పాటేత్వా సకలరజ్జమ్పి నియ్యాదేత్వా దదేయ్య, హత్థిమ్హి వత్తబ్బమేవ నత్థి, అవస్సం యాచితో దస్సతీ’’తి. ‘‘కే పన తం యాచితుం సమత్థా’’తి? ‘‘బ్రాహ్మణా, మహారాజా’’తి. రాజా బ్రాహ్మణగామతో అట్ఠ బ్రాహ్మణే పక్కోసాపేత్వా సక్కారసమ్మానం కత్వా హత్థిం యాచనత్థాయ పేసేసి. తే పరిబ్బయం ఆదాయ అద్ధికవేసం గహేత్వా సబ్బత్థ ఏకరత్తివాసేన తురితగమనం గన్త్వా కతిపాహం నగరద్వారే దానసాలాసు భుఞ్జిత్వా సరీరం సన్తప్పేత్వా ‘‘కదా రాజా దానగ్గం ఆగచ్ఛిస్సతీ’’తి పుచ్ఛింసు. మనుస్సా ‘‘పక్ఖస్స తయో దివసే చాతుద్దసే పన్నరసే అట్ఠమియఞ్చ ఆగచ్ఛతి, స్వే పన పుణ్ణమీ, తస్మా స్వే ఆగచ్ఛిస్సతీ’’తి వదింసు.

బ్రాహ్మణా పునదివసే పాతోవ గన్త్వా పాచీనద్వారే అట్ఠంసు. బోధిసత్తో పాతోవ న్హత్వా గత్తానులిత్తో సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో అలఙ్కతహత్థిక్ఖన్ధవరగతో మహన్తేన పరివారేన పాచీనద్వారేన దానసాలం గన్త్వా ఓతరిత్వా సత్తట్ఠజనానం సహత్థా భత్తం దత్వా ‘‘ఇమినావ నీహారేన దేథా’’తి వత్వా హత్థిం అభిరుహిత్వా దక్ఖిణద్వారం అగమాసి. బ్రాహ్మణా పాచీనద్వారే ఆరక్ఖస్స బలవతాయ ఓకాసం అలభిత్వా దక్ఖిణద్వారమేవ గన్త్వా రాజానం ఆగచ్ఛన్తం ఓలోకయమానా ద్వారతో నాతిదూరే ఉన్నతట్ఠానే ఠితా సమ్పత్తం రాజానం హత్థే ఉక్ఖిపిత్వా ‘‘జయతు భవం, మహారాజా’’తి జయాపేసుం. రాజా వజిరఙ్కుసేన వారణం నివత్తేత్వా తేసం సన్తికం గన్త్వా ‘‘భో బ్రాహ్మణా, కిం ఇచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛి. బ్రాహ్మణా బోధిసత్తస్స గుణం వణ్ణేన్తా పఠమం గాథమాహంసు –

౭౬. ‘‘తవ సద్ధఞ్చ సీలఞ్చ, విదిత్వాన జనాధిప;

వణ్ణం అఞ్జనవణ్ణేన, కాలిఙ్గస్మిం నిమిమ్హసే’’తి.

తత్థ సద్ధన్తి కమ్మఫలానం సద్దహనవసేన ఓకప్పనియసద్ధం. సీలన్తి సంవరసీలం అవీతిక్కమసీలం. వణ్ణన్తి తదా తస్మిం దేసే సువణ్ణం వుచ్చతి, దేసనాసీసమేవ చేతం. ఇమినా పన పదేన సబ్బమ్పి హిరఞ్ఞసువణ్ణాదిధనధఞ్ఞం సఙ్గహితం. అఞ్జనవణ్ణేనాతి అఞ్జనపుఞ్జసమానవణ్ణేన ఇమినా తవ నాగేన, కాలిఙ్గస్మిన్తి కాలిఙ్గరఞ్ఞో సన్తికే. నిమిమ్హసేతి వినిమయవసేన గణ్హిమ్హ, పరిభోగవసేన వా ఉదరే పక్ఖిపిమ్హాతి అత్థో. సేతి నిపాతమత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – మయఞ్హి, జనాధిప, తవ సద్ధఞ్చ సీలఞ్చ విదిత్వాన ‘‘అద్ధా నో ఏవం సద్ధాసీలసమ్పన్నో రాజా యాచితో అఞ్జనవణ్ణం నాగం దస్సతీ’’తి ఇమినా అత్తనో సన్తకేన వియ అఞ్జనవణ్ణేన కాలిఙ్గరఞ్ఞో సన్తికే నాగం వో ఆహరిస్సామాతి వత్వా బహుధనధఞ్ఞం నిమిమ్హసే పరివత్తయిమ్హ చేవ ఉదరే చ పక్ఖిపిమ్హ. ఏవం తం మయం ధారయమానా ఇధాగతా. తత్థ కత్తబ్బం దేవో జానాతూతి.

అపరో నయో – తవ సద్ధఞ్చ సీలగుణసఙ్ఖాతం వణ్ణఞ్చ సుత్వా ‘‘ఉళారగుణో రాజా జీవితమ్పి యాచితో దదేయ్య, పగేవ తిరచ్ఛానగతం నాగ’’న్తి ఏవం కాలిఙ్గస్స సన్తికే ఇమినా అఞ్జనవణ్ణేన తవ వణ్ణం నిమిమ్హసే నిమిమ్హ తులయిమ్హ, తేనమ్హా ఇధాగతాతి.

తం సుత్వా బోధిసత్తో ‘‘సచే, వో బ్రాహ్మణా, ఇమం నాగం పరివత్తేత్వా ధనం ఖాదితం సుఖాదితం మా చిన్తయిత్థ, యథాలఙ్కతమేవ వో నాగం దస్సామీ’’తి సమస్సాసేత్వా ఇతరా ద్వే గాథా అవోచ –

౭౭. ‘‘అన్నభచ్చా చభచ్చా చ, యోధ ఉద్దిస్స గచ్ఛతి;

సబ్బే తే అప్పటిక్ఖిప్పా, పుబ్బాచరియవచో ఇదం.

౭౮. ‘‘దదామి వో బ్రాహ్మణా నాగమేతం, రాజారహం రాజభోగ్గం యసస్సినం;

అలఙ్కతం హేమజాలాభిఛన్నం, ససారథిం గచ్ఛథ యేనకామ’’న్తి.

తత్థ అన్నభచ్చా చభచ్చా చాతి పురిసం ఉపనిస్సాయ జీవమానా యాగుభత్తాదినా అన్నేన భరితబ్బాతి అన్నభచ్చా, ఇతరే తథా అభరితబ్బత్తా అభచ్చా. సన్ధివసేన పనేత్థ అకారలోపో వేదితబ్బో. ఏత్తావతా అత్తానం ఉపనిస్సాయ చ అనుపనిస్సాయ చ జీవమానవసేన సబ్బేపి సత్తా ద్వే కోట్ఠాసే కత్వా దస్సితా హోన్తి. యోధ ఉద్దిస్స గచ్ఛతీతి తేసు సత్తేసు ఇధ జీవలోకే యో సత్తో యం పురిసం కాయచిదేవ పచ్చాసీసనాయ ఉద్దిస్స గచ్ఛతి. సబ్బే తే అప్పటిక్ఖిప్పాతి తథా ఉద్దిస్స గచ్ఛన్తా సచేపి బహూ హోన్తి, తథాపి తేన పురిసేన సబ్బే తే అప్పటిక్ఖిప్పా, ‘‘అపేథ, న వో దస్సామీ’’తి ఏవం న పటిక్ఖిపితబ్బాతి అత్థో. పుబ్బాచరియవచో ఇదన్తి పుబ్బాచరియా వుచ్చన్తి మాతాపితరో, ఇదం తేసం వచనం. ఏవమహం మాతాపితూహి సిక్ఖాపితోతి దీపేతి.

దదామి వో బ్రాహ్మణా నాగమేతన్తి యస్మా ఇదం అమ్హాకం పుబ్బాచరియవచో, తస్మాహం బ్రాహ్మణా తుమ్హాకం ఇమం నాగం దదామి. రాజారహన్తి రఞ్ఞో అనుచ్ఛవికం. రాజభోగ్గన్తి రాజపరిభోగం. యసస్సినన్తి పరివారసమ్పన్నం, తం కిర హత్థిం నిస్సాయ హత్థిగోపకహత్థివేజ్జాదీని పఞ్చ కులసతాని జీవన్తి, తేహి సద్ధిఞ్ఞేవ వో దదామీతి అత్థో. అలఙ్కతన్తి నానావిధేహి హత్థిఅలఙ్కారేహి అలఙ్కతం. హేమజాలాభిఛన్నన్తి సువణ్ణజాలేన అభిచ్ఛన్నం. ససారథిన్తి యో పనస్స సారథి హత్థిగోపకో ఆచరియో, తేన సద్ధింయేవ దదామి, తస్మా ససారథి హుత్వా తుమ్హే సపరివారం ఇమం నాగం గహేత్వా యేనకామం గచ్ఛథాతి.

ఏవం హత్థిక్ఖన్ధవరగతోవ మహాసత్తో వాచాయ దత్వా పున హత్థిక్ఖన్ధా ఓరుయ్హ ‘‘సచే అనలఙ్కతట్ఠానం అత్థి, అలఙ్కరిత్వా దస్సామీ’’తి వత్వా తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కరోన్తో ఉపధారేత్వా అనలఙ్కతట్ఠానం అదిస్వా తస్స సోణ్డం బ్రాహ్మణానం హత్థేసు ఠపేత్వా సువణ్ణభిఙ్కారేన పుప్ఫగన్ధవాసితం ఉదకం పాతేత్వా అదాసి. బ్రాహ్మణా సపరివారం నాగం సమ్పటిచ్ఛిత్వా హత్థిపిట్ఠే నిసిన్నా దన్తపురం గన్త్వా హత్థిం రఞ్ఞో అదంసు, హత్థిమ్హి ఆగతేపి దేవో న వస్సతేవ. రాజా ‘‘కిం ను ఖో కారణ’’న్తి ఉత్తరిం పుచ్ఛన్తో ‘‘ధనఞ్చయకోరబ్యరాజా కురుధమ్మం రక్ఖతి, తేనస్స రట్ఠే అన్వడ్ఢమాసం అనుదసాహం దేవో వస్సతి, రఞ్ఞో గుణానుభావో చేస, ఇమస్స పన తిరచ్ఛానగతస్స గుణా హోన్తాపి కిత్తకా భవేయ్యు’’న్తి సుత్వా ‘‘తేన హి యథాలఙ్కతమేవ సపరివారం హత్థిం పతినేత్వా రఞ్ఞో దత్వా యం సో కురుధమ్మం రక్ఖతి, తం సువణ్ణపట్టే లిఖిత్వా ఆనేథా’’తి బ్రాహ్మణే చ అమచ్చే చ పేసేసి. తే గన్త్వా రఞ్ఞో హత్థిం నియ్యాదేత్వా ‘‘దేవ, ఇమస్మిం హత్థిమ్హి గతేపి అమ్హాకం రట్ఠే దేవో న వస్సతి, తుమ్హే కిర కురుధమ్మం నామ రక్ఖథ, అమ్హాకమ్పి రాజా తం రక్ఖితుకామో ఇమస్మిం సువణ్ణపట్టే లిఖిత్వా ఆనేథా’’తి పేసేసి. ‘‘దేథ నో కురుధమ్మ’’న్తి. ‘‘తాతా, సచ్చాహం ఏతం కురుధమ్మం రక్ఖామి, ఇదాని పన మే తత్థ కుక్కుచ్చం అత్థి, న మే సో కురుధమ్మో చిత్తం ఆరాధేతి, తస్మా తుమ్హాకం దాతుం న సక్కా’’తి.

కస్మా పన తం సీలం రాజానం న ఆరాధేతీతి? తదా కిర రాజూనం తతియే తతియే సంవచ్ఛరే కత్తికమాసే పవత్తో ఛణో నామ హోతి, తం ఛణం కీళన్తా రాజానో సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితా దేవవేసం గహేత్వా చిత్తరాజస్స నామ యక్ఖస్స సన్తికే ఠత్వా చతుద్దిసా పుప్ఫపటిమణ్డితే చిత్తసరే ఖిపన్తి. అయమ్పి రాజా తం ఖణం కీళన్తో ఏకిస్సా తళాకపాళియా చిత్తరాజస్స యక్ఖస్స సన్తికే ఠత్వా చతుద్దిసా చిత్తసరే ఖిపిత్వా తేసు సేసదిసాగతే తయో సరే దిస్వా ఉదకపిట్ఠే ఖిత్తసరం న అద్దస. రఞ్ఞో ‘‘కచ్చి ను ఖో మయా ఖిత్తో సరో మచ్ఛసరీరే పతితో’’తి కుక్కుచ్చం అహోసి పాణాతిపాతకమ్మేన సీలభేదం ఆరబ్భ, తస్మా సీలం న ఆరాధేతి. సో ఏవమాహ – ‘‘తాతా, మయ్హం కురుధమ్మే కుక్కుచ్చం అత్థి, మాతా పన మే సురక్ఖితం రక్ఖతి, తస్సా సన్తికే గణ్హథా’’తి. ‘‘మహారాజ, తుమ్హాకం ‘పాణం వధిస్సామీ’తి చేతనా నత్థి, తం వినా పాణాతిపాతో నామ న హోతి, దేథ నో అత్తనా రక్ఖితం కురుధమ్మ’’న్తి. ‘‘తేన హి లిఖథా’’తి సువణ్ణపట్టే లిఖాపేసి – ‘‘పాణో న హన్తబ్బో, అదిన్నం నాదాతబ్బం, కామేసు మిచ్ఛా న చరితబ్బం, ముసా న భణితబ్బం, మజ్జం న పాతబ్బ’’న్తి లిఖాపేత్వా చ పన ‘‘ఏవం సన్తేపి నేవ మం ఆరాధేతి, మాతు మే సన్తికే గణ్హథా’’తి ఆహ.

దూతా రాజానం వన్దిత్వా తస్సా సన్తికం గన్త్వా ‘‘దేవి, తుమ్హే కిర కురుధమ్మం రక్ఖథ, తం నో దేథా’’తి వదింసు. ‘‘తాతా, సచ్చాహం కురుధమ్మం రక్ఖామి, ఇదాని పన మే తత్థ కుక్కుచ్చం ఉప్పన్నం, న మే సో కురుధమ్మో ఆరాధేతి తేన వో దాతుం న సక్కా’’తి. తస్సా కిర ద్వే పుత్తా జేట్ఠో రాజా, కనిట్ఠో ఉపరాజా. అథేకో రాజా బోధిసత్తస్స సతసహస్సగ్ఘనకం చన్దనసారం సహస్సగ్ఘనకం కఞ్చనమాలం పేసేసి. సో ‘‘మాతరం పూజేస్సామీ’’తి తం సబ్బం మాతు పేసేసి. సా చిన్తేసి – ‘‘అహం నేవ చన్దనం విలిమ్పామి, న మాలం ధారేమి, సుణిసానం దస్సామీ’’తి. అథస్సా ఏతదహోసి – ‘‘జేట్ఠసుణిసా మే ఇస్సరా, అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠితా, తస్సా సువణ్ణమాలం దస్సామి. కనిట్ఠసుణిసా పన దుగ్గతా, తస్సా చన్దనసారం దస్సామీ’’తి. సా రఞ్ఞో దేవియా సువణ్ణమాలం దత్వా ఉపరాజభరియాయ చన్దనసారం అదాసి, దత్వా చ పనస్సా ‘‘అహం కురుధమ్మం రక్ఖామి, ఏతాసం దుగ్గతాదుగ్గతభావో మయ్హం అప్పమాణం, జేట్ఠాపచాయికకమ్మమేవ పన కాతుం మయ్హం అనురూపం, కచ్చి ను ఖో మే తస్స అకతత్తా సీలం భిన్న’’న్తి కుక్కుచ్చం అహోసి, తస్మా ఏవమాహ. అథ నం దూతా ‘‘అత్తనో సన్తకం నామ యథారుచియా దీయతి, తుమ్హే ఏత్తకేనపి కుక్కుచ్చం కురుమానా కిం అఞ్ఞం పాపం కరిస్సథ, సీలం నామ ఏవరూపేన న భిజ్జతి, దేథ నో కురుధమ్మ’’న్తి వత్వా తస్సాపి సన్తికే గహేత్వా సువణ్ణపట్టే లిఖింసు.

‘‘తాతా, ఏవం సన్తేపి నేవ మం ఆరాధేతి, సుణిసా పన మే సుట్ఠు రక్ఖతి, తస్సా సన్తికే గణ్హథా’’తి వుత్తా చ పన అగ్గమహేసిం ఉపసఙ్కమిత్వా పురిమనయేనేవ కురుధమ్మం యాచింసు. సాపి పురిమనయేనేవ వత్వా ‘‘ఇదాని మం సీలం నారాధేతి, తేన వో దాతుం న సక్కా’’తి ఆహ. సా కిర ఏకదివసం సీహపఞ్జరే ఠితా రఞ్ఞో నగరం పదక్ఖిణం కరోన్తస్స పచ్ఛతో హత్థిపిట్ఠే నిసిన్నం ఉపరాజం దిస్వా లోభం ఉప్పాదేత్వా ‘‘సచాహం ఇమినా సద్ధిం సన్థవం కరేయ్యం, భాతు అచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠితో మం ఏస సఙ్గణ్హేయ్యా’’తి చిన్తేసి. అథస్సా ‘‘అహం కురుధమ్మం రక్ఖమానా ససామికా హుత్వా కిలేసవసేన అఞ్ఞం పురిసం ఓలోకేసిం, సీలేన మే భిన్నేన భవితబ్బ’’న్తి కుక్కుచ్చం అహోసి, తస్మా ఏవమాహ. అథ నం దూతా ‘‘అతిచారో నామ అయ్యే చిత్తుప్పాదమత్తేన న హోతి, తుమ్హే ఏత్తకేనపి కుక్కుచ్చం కురుమానా వీతిక్కమం కింకరిస్సథ, న ఏత్తకేన సీలం భిజ్జతి, దేథ నో కురుధమ్మ’’న్తి వత్వా తస్సాపి సన్తికే గహేత్వా సువణ్ణపట్టే లిఖింసు.

‘‘తాతా, ఏవం సన్తేపి నేవ మం ఆరాధేతి, ఉపరాజా పన సుట్ఠు రక్ఖతి, తస్స సన్తికే గణ్హథా’’తి వుత్తా చ పన ఉపరాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా పురిమనయేనేవ కురుధమ్మం యాచింసు. సో పన సాయం రాజుపట్ఠానం గచ్ఛన్తో రథేనేవ రాజఙ్గణం పత్వా సచే రఞ్ఞో సన్తికే భుఞ్జిత్వా తత్థేవ సయితుకామో హోతి, రస్మియో చ పతోదఞ్చ అన్తోధురే ఛడ్డేతి. తాయ సఞ్ఞాయ జనో పక్కమిత్వా పునదివసే పాతోవ గన్త్వా తస్స నిక్ఖమనం ఓలోకేన్తోవ తిట్ఠతి. సారథిపి రథం గోపయిత్వా పునదివసే పాతోవ తం ఆదాయ రాజద్వారే తిట్ఠతి. సచే తఙ్ఖణఞ్ఞేవ నిక్ఖన్తుకామో హోతి, రస్మియో చ పతోదఞ్చ అన్తోరథేయేవ ఠపేత్వా రాజుపట్ఠానం గచ్ఛతి. మహాజనో తాయ సఞ్ఞాయ ‘‘ఇదానేవ నిక్ఖమిస్సతీ’’తి రాజద్వారేయేవ తిట్ఠతి. సో ఏకదివసం ఏవం కత్వా రాజనివేసనం పావిసి, పవిట్ఠమత్తస్సయేవస్స దేవో పావస్సి. రాజా ‘‘దేవో వస్సతీ’’తి తస్స నిక్ఖన్తుం నాదాసి, సో తత్థేవ భుఞ్జిత్వా సయి. మహాజనో ‘‘ఇదాని నిక్ఖమిస్సతీ’’తి సబ్బరత్తిం తేమేన్తో అట్ఠాసి. ఉపరాజా దుతియదివసే నిక్ఖమిత్వా తేమేత్వా ఠితం మహాజనం దిస్వా ‘‘అహం కురుధమ్మం రక్ఖన్తో ఏత్తకం జనం కిలమేసిం, సీలేన మే భిన్నేన భవితబ్బ’’న్తి కుక్కుచ్చం అహోసి, తేన తేసం దూతానం ‘‘సచ్చాహం కురుధమ్మం రక్ఖామి, ఇదాని పన మే కుక్కుచ్చం అత్థి, తేన వో న సక్కా దాతు’’న్తి వత్వా తమత్థం ఆరోచేసి. అథ నం దూతా ‘‘తుమ్హాకం, దేవ, ‘ఏతే కిలమన్తూ’తి చిత్తం నత్థి, అచేతనకం కమ్మం న హోతి, ఏత్తకేనపి కుక్కుచ్చం కరోన్తానం కథం తుమ్హాకం వీతిక్కమో భవిస్సతీ’’తి వత్వా తస్సపి సన్తికే సీలం గహేత్వా సువణ్ణపట్టే లిఖింసు.

‘‘ఏవం సన్తేపి నేవ మం ఆరాధేతి, పురోహితో పన సుట్ఠు రక్ఖతి, తస్స సన్తికే గణ్హథా’’తి వుత్తా చ పన పురోహితం ఉపసఙ్కమిత్వా యాచింసు. సోపి ఏకదివసం రాజుపట్ఠానం గచ్ఛన్తో ఏకేన రఞ్ఞా తస్స రఞ్ఞో పేసితం తరుణరవివణ్ణం రథం అన్తరామగ్గే దిస్వా ‘‘కస్సాయం రథో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘రఞ్ఞో ఆభతో’’తి సుత్వా ‘‘అహం మహల్లకో, సచే మే రాజా ఇమం రథం దదేయ్య, సుఖం ఇమం ఆరుయ్హ విచరేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా రాజుపట్ఠానం గతో. తస్స జయాపేత్వా ఠితకాలే రఞ్ఞో రథం దస్సేసుం. రాజా దిస్వా ‘‘అతి వియ సున్దరో అయం రథో, ఆచరియస్స నం దేథా’’తి ఆహ. పురోహితో న ఇచ్ఛి, పునప్పునం వుచ్చమానోపి న ఇచ్ఛియేవ. కింకారణా? ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అహం కురుధమ్మం రక్ఖన్తోవ పరసన్తకే లోభం అకాసిం, భిన్నేన మే సీలేన భవితబ్బ’’న్తి. సో ఏతమత్థం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘తాతా, కురుధమ్మే మే కుక్కుచ్చం అత్థి, న మం సో ధమ్మో ఆరాధేతి, తస్మా న సక్కా దాతు’’న్తి ఆహ. అథ నం దూతా ‘‘అయ్య, లోభుప్పాదమత్తేన న సీలం భిజ్జతి, తుమ్హే ఏత్తకేనపి కుక్కుచ్చం కరోన్తా కిం వీతిక్కమం కరిస్సథా’’తి వత్వా తస్సపి సన్తికే సీలం గహేత్వా సువణ్ణపట్టే లిఖింసు.

‘‘ఏవం సన్తేపి నేవ మం ఆరాధేతి, రజ్జుగాహకో అమచ్చో పన సుట్ఠు రక్ఖతి, తస్స సన్తికే గణ్హథా’’తి వుత్తా చ పన తమ్పి ఉపసఙ్కమిత్వా యాచింసు. సోపి ఏకదివసం జనపదే ఖేత్తం మినన్తో రజ్జుం దణ్డకే బన్ధిత్వా ఏకం కోటిం ఖేత్తసామికేన గణ్హాపేత్వా ఏకం అత్తనా అగ్గహేసి, తేన గహితరజ్జుకోటియా బద్ధదణ్డకో ఏకస్స కక్కటకస్స బిలమజ్ఝం పాపుణి. సో చిన్తేసి – ‘‘సచే దణ్డకం బిలే ఓతారేస్సామి, అన్తోబిలే కక్కటకో నస్సిస్సతి. సచే పన పరతో కరిస్సామి, రఞ్ఞో సన్తకం నస్సిస్సతి. సచే ఓరతో కరిస్సామి, కుటుమ్బికస్స సన్తకం నస్సిస్సతి, కిం ను ఖో కాతబ్బ’’న్తి? అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘బిలే కక్కటకేన భవితబ్బం, సచే భవేయ్య, పఞ్ఞాయేయ్య, ఏత్థేవ నం ఓతారేస్సామీ’’తి బిలే దణ్డకం ఓతారేసి, కక్కటకో ‘‘కిరీ’’తి సద్దమకాసి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘దణ్డకో కక్కటకపిట్ఠే ఓతిణ్ణో భవిస్సతి, కక్కటకో మతో భవిస్సతి, అహఞ్చ కురుధమ్మం రక్ఖామి, తేన మే సీలేన భిన్నేన భవితబ్బ’’న్తి. సో ఏతమత్థం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఇమినా మే కారణేన కురుధమ్మే కుక్కుచ్చం అత్థి, తేన వో న సక్కా దాతు’’న్తి ఆహ. అథ నం దూతా ‘‘తుమ్హాకం ‘కక్కటకో మరతూ’తి చిత్తం నత్థి, అచేతనకం కమ్మం నామ న హోతి. తుమ్హే ఏత్తకేనపి కుక్కుచ్చం కరోన్తా కిం వీతిక్కమం కరిస్సథా’’తి వత్వా తస్సపి సన్తికే సీలం గహేత్వా సువణ్ణపట్టే లిఖింసు.

‘‘ఏవం సన్తేపి నేవ మం ఆరాధేతి, సారథి పన సుట్ఠు రక్ఖతి, తస్స సన్తికే గణ్హథా’’తి వుత్తా చ పన తమ్పి ఉపసఙ్కమిత్వా యాచింసు. సో ఏకదివసం రాజానం రథేన ఉయ్యానం నేసి. రాజా తత్థ దివా కీళిత్వా సాయం నిక్ఖమిత్వా రథం అభిరుహి, తస్స నగరం అసమ్పత్తస్సేవ సూరియత్థఙ్గమనవేలాయ మేఘో ఉట్ఠహి. సారథి రఞ్ఞో తేమనభయేన సిన్ధవానం పతోదసఞ్ఞమదాసి. సిన్ధవా జవేన పక్ఖన్దింసు. తతో పట్ఠాయ చ పన తే ఉయ్యానం గచ్ఛన్తాపి తతో ఆగచ్ఛన్తాపి తం ఠానం పత్వా జవేన గచ్ఛన్తి ఆగచ్ఛన్తి. కిం కారణా? తేసం కిర ఏతదహోసి – ‘‘ఇమస్మిం ఠానే పరిస్సయేన భవితబ్బం, తేన నో సారథి తదా పతోదసఞ్ఞం అదాసీ’’తి. సారథిస్సపి ఏతదహోసి – ‘‘రఞ్ఞో తేమనే వా అతేమనే వా మయ్హం దోసో నత్థి, అహం పన అట్ఠానే సుసిక్ఖితసిన్ధవానం పతోదసఞ్ఞం అదాసిం, తేన ఇమే ఇదాని అపరాపరం జవన్తా కిలమన్తి, అహఞ్చ కురుధమ్మం రక్ఖామి, తేన మే భిన్నేన సీలేన భవితబ్బ’’న్తి. సో ఏతమత్థం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఇమినా కారణేన కురుధమ్మే కుక్కుచ్చం అత్థి, తేన వో న సక్కా దాతు’’న్తి ఆహ. అథ నం దూతా ‘‘తుమ్హాకం ‘సిన్ధవా కిలమన్తూ’తి చిత్తం నత్థి, అచేతనకం కమ్మం నామ న హోతి, ఏత్తకేనపి చ తుమ్హే కుక్కుచ్చం కరోన్తా కిం వీతిక్కమం కరిస్సథా’’తి వత్వా తస్స సన్తికే సీలం గహేత్వా సువణ్ణపట్టే లిఖింసు.

‘‘ఏవం సన్తేపి నేవ మం ఆరాధేతి, సేట్ఠి పన సుట్ఠు రక్ఖతి, తస్స సన్తికే గణ్హథా’’తి వుత్తా చ పన తమ్పి ఉపసఙ్కమిత్వా యాచింసు. సోపి ఏకదివసం గబ్భతో నిక్ఖన్తసాలిసీసం అత్తనో సాలిఖేత్తం గన్త్వా పచ్చవేక్ఖిత్వా నివత్తమానో ‘‘వీహిమాలం బన్ధాపేస్సామీ’’తి ఏకం సాలిసీసముట్ఠిం గాహాపేత్వా థూణాయ బన్ధాపేసి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘ఇమమ్హా కేదారా మయా రఞ్ఞో భాగో దాతబ్బో, అదిన్నభాగతోయేవ మే కేదారతో సాలిసీసముట్ఠి గాహాపితో, అహఞ్చ కురుధమ్మం రక్ఖామి, తేన మే భిన్నేన సీలేన భవితబ్బ’’న్తి. సో ఏతమత్థం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఇమినా మే కారణేన కురుధమ్మే కుక్కుచ్చం అత్థి, తేన వో న సక్కా దాతు’’న్తి ఆహ. అథ నం దూతా ‘‘తుమ్హాకం థేయ్యచిత్తం నత్థి, తేన వినా అదిన్నాదానం నామ పఞ్ఞాపేతుం న సక్కా, ఏత్తకేనపి కుక్కుచ్చం కరోన్తా తుమ్హే పరసన్తకం నామ కిం గణ్హిస్సథా’’తి వత్వా తస్సపి సన్తికే సీలం గహేత్వా సువణ్ణపట్టే లిఖింసు.

‘‘ఏవం సన్తేపి నేవ మం ఆరాధేతి, దోణమాపకో పన మహామత్తో సుట్ఠు రక్ఖతి, తస్స సన్తికే గణ్హథా’’తి వుత్తా చ పన తమ్పి ఉపసఙ్కమిత్వా యాచింసు. సో కిర ఏకదివసం కోట్ఠాగారద్వారే నిసీదిత్వా రాజభాగే వీహిం మినాపేన్తో అమితవీహిరాసితో వీహిం గహేత్వా లక్ఖం ఠపేసి, తస్మిం ఖణే దేవో పావస్సి. మహామత్తో లక్ఖాని గణేత్వా ‘‘మితవీహీ ఏత్తకా నామ హోన్తీ’’తి వత్వా లక్ఖవీహిం సంకడ్ఢిత్వా మితరాసిమ్హి పక్ఖిపిత్వా వేగేన గన్త్వా ద్వారకోట్ఠకే ఠత్వా చిన్తేసి – ‘‘కిం ను ఖో మయా లక్ఖవీహీ మితవీహిరాసిమ్హి పక్ఖిత్తా, ఉదాహు అమితరాసిమ్హీ’’తి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘సచే మే మితవీహిరాసిమ్హి పక్ఖిత్తా అకారణేనేవ రఞ్ఞో సన్తకం వడ్ఢితం, గహపతికానం సన్తకం నాసితం, అహఞ్చ కురుధమ్మం రక్ఖామి, తేన మే భిన్నేన సీలేన భవితబ్బ’’న్తి. సో ఏతమత్థం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఇమినా మే కారణేన కురుధమ్మే కుక్కుచ్చం అత్థి, తేన వో న సక్కా దాతు’’న్తి ఆహ. అథ నం దూతా ‘‘తుమ్హాకం థేయ్యచిత్తం నత్థి, తేన వినా అదిన్నాదానం నామ పఞ్ఞాపేతుం న సక్కా, ఏత్తకేనపి కుక్కుచ్చం కరోన్తా కిం తుమ్హే పరస్స సన్తకం గణ్హిస్సథా’’తి వత్వా తస్సపి సన్తికే సీలం గహేత్వా సువణ్ణపట్టే లిఖింసు.

‘‘ఏవం సన్తేపి నేవ మం ఆరాధేతి, దోవారికో పన సుట్ఠు రక్ఖతి, తస్స సన్తికే గణ్హథా’’తి వుత్తా చ పన తమ్పి ఉపసఙ్కమిత్వా యాచింసు. సోపి ఏకదివసం నగరద్వారం పిధానవేలాయ తిక్ఖత్తుం సద్దమనుస్సావేసి. అథేకో దలిద్దమనుస్సో అత్తనో కనిట్ఠభగినియా సద్ధిం దారుపణ్ణత్థాయ అరఞ్ఞం గన్త్వా నివత్తన్తో తస్స సద్దం సుత్వా భగినిం ఆదాయ వేగేన ద్వారం సమ్పాపుణి. అథ నం దోవారికో ‘‘త్వం నగరే రఞ్ఞో అత్థిభావం కిం న జానాసి, ‘సకలస్సేవ ఇమస్స నగరస్స ద్వారం పిధీయతీ’తి న జానాసి, అత్తనో మాతుగామం గహేత్వా అరఞ్ఞే కామరతికీళం కీళన్తో దివసం విచరసీ’’తి ఆహ. అథస్స ఇతరేన ‘‘న మే, సామి, భరియా, భగినీ మే ఏసా’’తి వుత్తే ఏతదహోసి – ‘‘అకారణం వత మే కతం భగినిం భరియాతి కథేన్తేన, అహఞ్చ కురుధమ్మం రక్ఖామి, తేన మే భిన్నేన సీలేన భవితబ్బ’’న్తి. సో ఏతమత్థం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఇమినా మే కారణేన కురుధమ్మే కుక్కుచ్చం అత్థి, తేన వో న సక్కా దాతు’’న్తి ఆహ. అథ నం దూతా ‘‘ఏతం తుమ్హేహి తథాసఞ్ఞాయ కథితం, ఏత్థ వో సీలభేదో నత్థి, ఏత్తకేనపి చ తుమ్హే కుక్కుచ్చాయన్తా కురుధమ్మే సమ్పజానముసావాదం నామ కిం కరిస్సథా’’తి వత్వా తస్సపి సన్తికే సీలం గహేత్వా సువణ్ణపట్టే లిఖింసు.

‘‘ఏవం సన్తేపి నేవ మం ఆరాధేతి, వణ్ణదాసీ పన సుట్ఠు రక్ఖతి, తస్స సన్తికే గణ్హథా’’తి వుత్తా చ పన తమ్పి ఉపసఙ్కమిత్వా యాచింసు. సా పురిమనయేనేవ పటిక్ఖిపి. కింకారణా? సక్కో కిర దేవానమిన్దో ‘‘తస్సా సీలం వీమంసిస్సామీ’’తి మాణవకవణ్ణేన ఆగన్త్వా ‘‘అహం ఆగమిస్సామీ’’తి వత్వా సహస్సం దత్వా దేవలోకమేవ గన్త్వా తీణి సంవచ్ఛరాని నాగచ్ఛి. సా అత్తనో సీలభేదభయేన తీణి సంవచ్ఛరాని అఞ్ఞస్స పురిసస్స హత్థతో తమ్బూలమత్తమ్పి న గణ్హి, సా అనుక్కమేన దుగ్గతా హుత్వా చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం సహస్సం దత్వా గతపురిసస్స తీణి సంవచ్ఛరాని అనాగచ్ఛన్తస్స దుగ్గతా జాతా, జీవితవుత్తిం ఘటేతుం న సక్కోమి, ఇతో దాని పట్ఠాయ మయా వినిచ్ఛయమహామత్తానం ఆరోచేత్వా పరిబ్బయం గహేతుం వట్టతీ’’తి. సా వినిచ్ఛయం గన్త్వా ‘‘సామి, పరిబ్బయం దత్వా గతపురిసస్స మే తీణి సంవచ్ఛరాని, మతభావమ్పిస్స న జానామి, జీవితం ఘటేతుం న సక్కోమి, కిం కరోమి, సామీ’’తి ఆహ. తీణి సంవచ్ఛరాని అనాగచ్ఛన్తే కిం కరిస్ససి, ఇతో పట్ఠాయ పరిబ్బయం గణ్హాతి. తస్సా లద్ధవినిచ్ఛయాయ వినిచ్ఛయతో నిక్ఖమమానాయ ఏవ ఏకో పురిసో సహస్సభణ్డికం ఉపనామేసి.

తస్స గహణత్థాయ హత్థం పసారణకాలే సక్కో అత్తానం దస్సేసి. సా దిస్వావ ‘‘మయ్హం సంవచ్ఛరత్తయమత్థకే సహస్సదాయకో పురిసో ఆగతో, తాత, నత్థి మే తవ కహాపణేహి అత్థో’’తి హత్థం సమిఞ్జేసి. సక్కో అత్తనో సరీరఞ్ఞేవ అభినిమ్మినిత్వా తరుణసూరియో వియ జలన్తో ఆకాసే అట్ఠాసి, సకలనగరం సన్నిపతి. సక్కో మహాజనమజ్ఝే ‘‘అహం ఏతిస్సా వీమంసనవసేన సంవచ్ఛరత్తయమత్థకే సహస్సం అదాసిం, సీలం రక్ఖన్తా నామ ఏవరూపా హుత్వా రక్ఖథా’’తి ఓవాదం దత్వా తస్సా నివేసనం సత్తరతనేహి పూరేత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ అప్పమత్తా హోహీ’’తి తం అనుసాసిత్వా దేవలోకమేవ అగమాసి. ఇమినా కారణేన సా ‘‘అహం గహితభతిం అజీరాపేత్వావ అఞ్ఞేన దీయమానాయ భతియా హత్థం పసారేసిం, ఇమినా కారణేన మం సీలం నారాధేతి, తేన వో దాతుం న సక్కా’’తి పటిక్ఖిపి. అథ నం దూతా ‘‘హత్థప్పసారణమత్తేన సీలభేదో నత్థి, సీలం నామ ఏతం పరమవిసుద్ధి హోతీ’’తి వత్వా తస్సాపి సన్తికే సీలం గహేత్వా సువణ్ణపట్టే లిఖింసు.

ఇతి ఇమేసం ఏకాదసన్నం జనానం రక్ఖణసీలం సువణ్ణపట్టే లిఖిత్వా దన్తపురం గన్త్వా కాలిఙ్గరఞ్ఞో సువణ్ణపట్టం దత్వా తం పవత్తిం ఆరోచేసుం. రాజా తస్మిం కురుధమ్మే వత్తమానో పఞ్చ సీలాని పూరేసి. తస్మిం ఖణే సకలకాలిఙ్గరట్ఠే దేవో వస్సి, తీణి భయాని వూపసన్తాని, రట్ఠం ఖేమం సుభిక్ఖం అహోసి. బోధిసత్తో యావజీవం దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా సపరివారో సగ్గపురం పూరేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి. ‘‘సచ్చపరియోసానే కేచి సోతాపన్నా అహేసుం, కేచి సకదాగామినో, కేచి అనాగామినో, కేచి అరహన్తో’’తి. జాతకసమోధానే పన –

‘‘గణికా ఉప్పలవణ్ణా, పుణ్ణో దోవారికో తదా;

రజ్జుగాహో కచ్చాయనో, మోగ్గల్లానో దోణమాపకో.

‘‘సారిపుత్తో తదా సేట్ఠి, అనురుద్ధో చ సారథి;

బ్రాహ్మణో కస్సపో థేరో, ఉపరాజా నన్దపణ్డితో.

‘‘మహేసీ రాహులమాతా, మాయాదేవీ జనేత్తియా;

కురురాజా బోధిసత్తో, ఏవం ధారేథ జాతక’’న్తి.

కురుధమ్మజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౨౭౭] ౭. రోమకజాతకవణ్ణనా

వస్సాని పఞ్ఞాస సమాధికానీతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో భగవతో వధాయ పరిసక్కనం ఆరబ్భ కథేసి. పచ్చుప్పన్నవత్థు ఉత్తానమేవ.

అతీతే పన బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో పారావతో హుత్వా బహుపారావతపరివుతో అరఞ్ఞే పబ్బతగుహాయం వాసం కప్పేసి. అఞ్ఞతరోపి ఖో తాపసో సీలసమ్పన్నో తేసం పారావతానం వసనట్ఠానతో అవిదూరే ఏకం పచ్చన్తగామం ఉపనిస్సాయ అస్సమపదం మాపేత్వా పబ్బతగుహాయం వాసం కప్పేసి. బోధిసత్తో అన్తరన్తరా తస్స సన్తికం ఆగన్త్వా సోతబ్బయుత్తకం సుణాతి. తాపసో తత్థ చిరం వసిత్వా పక్కామి, అథఞ్ఞో కూటజటిలో ఆగన్త్వా తత్థ వాసం కప్పేసి. బోధిసత్తో పారావతపరివుతో తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా పటిసన్థారం కత్వా అస్సమపదే విచరిత్వా గిరికన్దరసమీపే గోచరం గహేత్వా సాయం అత్తనో వసనట్ఠానం గచ్ఛతి. కూటతాపసో తత్థ అతిరేకపణ్ణాసవస్సాని వసి.

అథస్స ఏకదివసం పచ్చన్తగామవాసినో మనుస్సా పారావతమంసం అభిసఙ్ఖరిత్వా అదంసు. సో తత్థ రసతణ్హాయ బజ్ఝిత్వా ‘‘కిం మంసం నామేత’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘పారావతమంస’’న్తి సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం అస్సమపదం బహూ పారావతా ఆగచ్ఛన్తి, తే మారేత్వా మంసం ఖాదితుం వట్టతీ’’తి. సో తణ్డులసప్పిదధిఖీరమరిచాదీని ఆహరిత్వా ఏకమన్తే ఠపేత్వా ముగ్గరం చీవరకణ్ణేన పటిచ్ఛాదేత్వా పారావతానం ఆగమనం ఓలోకేన్తో పణ్ణసాలద్వారే నిసీది. బోధిసత్తో పారావతపరివుతో ఆగన్త్వా తస్స కూటజటిలస్స దుట్ఠకిరియం ఓలోకేత్వా ‘‘అయం దుట్ఠతాపసో అఞ్ఞేనాకారేన నిసిన్నో, కచ్చి ను ఖో అమ్హాకం సమానజాతీనం మంసం ఖాది, పరిగణ్హిస్సామి న’’న్తి అనువాతే ఠత్వా తస్స సరీరగన్ధం ఘాయిత్వా ‘‘అయం అమ్హే మారేత్వా మంసం ఖాదితుకామో, న తస్స సన్తికం గన్తుం వట్టతీ’’తి పారావతే ఆదాయ పటిక్కమిత్వా చరి. తాపసో తం అనాగచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘మధురకథం తేహి సద్ధిం కథేత్వా విస్సాసేన ఉపగతే మారేత్వా మంసం ఖాదితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా పురిమా ద్వే గాథా అవోచ –

౭౯. ‘‘వస్సాని పఞ్ఞాస సమాధికాని, వసిమ్హ సేలస్స గుహాయ రోమక;

అసఙ్కమానా అభినిబ్బుతత్తా, హత్థత్తమాయన్తి మమణ్డజా పురే.

౮౦. ‘‘తేదాని వక్కఙ్గ కిమత్థముస్సుకా, భజన్తి అఞ్ఞం గిరికన్దరం దిజా;

న నూన మఞ్ఞన్తి మమం యథా పురే, చిరప్పవుత్థా అథ వా న తే ఇమే’’తి.

తత్థ సమాధికానీతి సమఅధికాని. రోమకాతి రుమాయ ఉప్పన్న, సుధోతపవాళేన సమానవణ్ణనేత్తపాదతాయ బోధిసత్తం పారావతం ఆలపతి. అసఙ్కమానాతి ఏవం అతిరేకపఞ్ఞాసవస్సాని ఇమిస్సా పబ్బతగుహాయ వసన్తేసు అమ్హేసు ఏతే అణ్డజా ఏకదివసమ్పి మయి ఆసఙ్కం అకత్వా అభినిబ్బుతచిత్తావ హుత్వా పుబ్బే మమ హత్థత్తం హత్థప్పసారణోకాసం ఆగచ్ఛన్తీతి అత్థో.

తేదానీతి తే ఇదాని. వక్కఙ్గాతి బోధిసత్తం ఆలపతి, సబ్బేపి పన పక్ఖినో ఉప్పతనకాలే గీవం వక్కం కత్వా ఉప్పతనతో ‘‘వక్కఙ్గా’’తి వుచ్చన్తి. కిమత్థన్తి కింకారణం సమ్పస్సమానా? ఉస్సుకాతి ఉక్కణ్ఠితరూపా హుత్వా. గిరికన్దరన్తి గిరితో అఞ్ఞం పబ్బతకన్దరం. యథా పురేతి యథా పుబ్బే ఏతే పక్ఖినో మం గరుం కత్వా పియం కత్వా మఞ్ఞన్తి, తథా ఇదాని న నూన మఞ్ఞన్తి, పుబ్బే ఇధ నివుత్థతాపసో అఞ్ఞో, అయం అఞ్ఞో, ఏవం మఞ్ఞే ఏతే మం మఞ్ఞన్తీతి దీపేతి. చిరప్పవుత్థా అథ వా న తే ఇమేతి కిం ను ఖో ఇమే చిరం విప్పవసిత్వా దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన ఆగతత్తా మం ‘‘సోయేవ అయ’’న్తి న సఞ్జానన్తి, ఉదాహు యే అమ్హేసు అభినిబ్బుతచిత్తా, న తే ఇమే, అఞ్ఞేవ ఆగన్తుకపక్ఖినో, ఇమే కేన మం న ఉపసఙ్కమన్తీతి పుచ్ఛతి.

తం సుత్వా బోధిసత్తో పక్కమిత్వా ఠితోవ తతియం గాథమాహ –

౮౧. ‘‘జానామ తం న మయం సమ్పమూళ్హా, సోయేవ త్వం తే మయమస్మ నాఞ్ఞే;

చిత్తఞ్చ తే అస్మిం జనే పదుట్ఠం, ఆజీవికా తేన తముత్తసామా’’తి.

తత్థ న మయం సమ్పమూళ్హాతి మయం మూళ్హా పమత్తా న హోమ. చిత్తఞ్చ తే అస్మిం జనే పదుట్ఠన్తి త్వం, సోయేవ మయమ్పి తేయేవ, న తం సఞ్జానామ, అపిచ ఖో పన తవ చిత్తం అస్మిం జనే పదుట్ఠం అమ్హే మారేతుం ఉప్పన్నం. ఆజీవికాతి ఆజీవహేతు పబ్బజిత పదుట్ఠతాపస. తేన తముత్తసామాతి తేన కారణేన తం ఉత్తసామ భాయామ న ఉపసఙ్కమామ.

కూటతాపసో ‘‘ఞాతో అహం ఇమేహీ’’తి ముగ్గరం ఖిపిత్వా విరజ్ఝిత్వా ‘‘గచ్ఛ తావ త్వం విరద్ధోమ్హీ’’తి ఆహ. అథ నం బోధిసత్తో ‘‘మం తావ విరద్ధోసి, చత్తారో పన అపాయే న విరజ్ఝసి. సచే ఇధ వసిస్ససి, గామవాసీనం ‘చోరో అయ’న్తి ఆచిక్ఖిత్వా తం గాహాపేస్సామి సీఘం పలాయస్సూ’’తి తం తజ్జేత్వా పక్కామి. కూటజటిలో తత్థ వసితుం నాసక్ఖి, అఞ్ఞత్థ అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కూటతాపసో దేవదత్తో అహోసి, పురిమో సీలవన్తతాపసో సారిపుత్తో, పారావతజేట్ఠకో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

రోమకజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౨౭౮] ౮. మహింసరాజజాతకవణ్ణనా

కిమత్థమభిసన్ధాయాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం లోలమక్కటం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియం కిర ఏకస్మిం కులే ఏకో పోసావనియలోలమక్కటో హత్థిసాలం గన్త్వా ఏకస్స సీలవన్తస్స హత్థిస్స పిట్ఠియం నిసీదిత్వా ఉచ్చారపస్సావం కరోతి, పిట్ఠియం చఙ్కమతి. హత్థీ అత్తనో సీలవన్తతాయ ఖన్తిసమ్పదాయ న కిఞ్చి కరోతి. అథేకదివసం తస్స హత్థిస్స ఠానే అఞ్ఞో దుట్ఠహత్థిపోతో అట్ఠాసి. మక్కటో ‘‘సోయేవ అయ’’న్తి సఞ్ఞాయ దుట్ఠహత్థిస్స పిట్ఠిం అభిరుహి. అథ నం సో సోణ్డాయ గహేత్వా భూమియం ఠపేత్వా పాదేన అక్కమిత్వా సఞ్చుణ్ణేసి. సా పవత్తి భిక్ఖుసఙ్ఘే పాకటా జాతా. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, లోలమక్కటో కిర సీలవన్తహత్థిసఞ్ఞాయ దుట్ఠహత్థిపిట్ఠిం అభిరుహి, అథ నం సో జీవితక్ఖయం పాపేసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేస, లోలమక్కటో ఏవంసీలో, పోరాణతో పట్ఠాయ ఏవంసీలోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తపదేసే మహింసయోనియం నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో థామసమ్పన్నో మహాసరీరో పబ్బతపాదపబ్భారగిరిదుగ్గవనఘటేసు విచరన్తో ఏకం ఫాసుకం రుక్ఖమూలం దిస్వా గోచరం గహేత్వా దివా తస్మిం రుక్ఖమూలే అట్ఠాసి. అథేకో లోలమక్కటో రుక్ఖా ఓతరిత్వా తస్స పిట్ఠిం అభిరుహిత్వా ఉచ్చారపస్సావం కత్వా సిఙ్గే గణ్హిత్వా ఓలమ్బన్తో నఙ్గుట్ఠే గహేత్వా దోలాయన్తోవ కీళి. బోధిసత్తో ఖన్తిమేత్తానుద్దయసమ్పదాయ తం తస్స అనాచారం న మనసాకాసి, మక్కటో పునప్పునం తథేవ కరి. అథేకదివసం తస్మిం రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా రుక్ఖక్ఖన్ధే ఠత్వా నం ‘‘మహింసరాజ కస్మా ఇమస్స దుట్ఠమక్కటస్స అవమానం సహసి, నిసేధేహి న’’న్తి వత్వా ఏతమత్థం పకాసేన్తీ పురిమా ద్వే గాథా అవోచ –

౮౨. ‘‘కిమత్థమభిసన్ధాయ, లహుచిత్తస్స దుబ్భినో;

సబ్బకామదదస్సేవ, ఇమం దుక్ఖం తితిక్ఖసి.

౮౩. ‘‘సిఙ్గేన నిహనాహేతం, పదసా చ అధిట్ఠహ;

భియ్యో బాలా పకుజ్ఝేయ్యుం, నో చస్స పటిసేధకో’’తి.

తత్థ కిమత్థమభిసన్ధాయాతి కిం ను ఖో కారణం పటిచ్చ కిం సమ్పస్సమానో. దుబ్భినోతి మిత్తదుబ్భిస్స. సబ్బకామదదస్సేవాతి సబ్బకామదదస్స సామికస్స ఇవ. తితిక్ఖసీతి అధివాసేసి. పదసా చ అధిట్ఠహాతి పాదేన చ నం తిణ్హఖురగ్గేన యథా ఏత్థేవ మరతి, ఏవం అక్కమ. భియ్యో బాలాతి సచే హి పటిసేధకో న భవేయ్య, బాలా అఞ్ఞాణసత్తా పునప్పునం కుజ్ఝేయ్యుం ఘట్టేయ్యుం విహేఠేయ్యుం ఏవాతి దీపేతి.

తం సుత్వా బోధిసత్తో ‘‘రుక్ఖదేవతే, సచాహం ఇమినా జాతిగోత్తబలాదీహి అధికో సమానో ఇమస్స దోసం న సహిస్సామి, కథం మే మనోరథో నిప్ఫత్తిం గమిస్సతి. అయం పన మం వియ అఞ్ఞమ్పి మఞ్ఞమానో ఏవం అనాచారం కరిస్సతి, తతో యేసం చణ్డమహింసానం ఏస ఏవం కరిస్సతి, ఏతేయేవ ఏతం వధిస్సన్తి. సా తస్స అఞ్ఞేహి మారణా మయ్హం దుక్ఖతో చ పాణాతిపాతతో చ విముత్తి భవిస్సతీ’’తి వత్వా తతియం గాథమాహ –