౨. పదుమవగ్గో

[౨౬౧] ౧. పదుమజాతకవణ్ణనా

యథా కేసా చ మస్సూ చాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఆనన్దబోధిమ్హి మాలాపూజకారకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు కాలిఙ్గబోధిజాతకే ఆవిభవిస్సతి. సో పన ఆనన్దత్థేరేన రోపితత్తా ‘‘ఆనన్దబోధీ’’తి జాతో. థేరేన హి జేతవనద్వారకోట్ఠకే బోధిస్స రోపితభావో సకలజమ్బుదీపే పత్థరి. అథేకచ్చే జనపదవాసినో భిక్ఖూ ‘‘ఆనన్దబోధిమ్హి మాలాపూజం కరిస్సామా’’తి జేతవనం ఆగన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా పునదివసే సావత్థిం పవిసిత్వా ఉప్పలవీథిం గన్త్వా మాలం అలభిత్వా ఆగన్త్వా ఆనన్దత్థేరస్స ఆరోచేసుం – ‘‘ఆవుసో, మయం ‘బోధిమ్హి మాలాపూజం కరిస్సామా’తి ఉప్పలవీథిం గన్త్వా ఏకమాలమ్పి న లభిమ్హా’’తి. థేరో ‘‘అహం వో, ఆవుసో, ఆహరిస్సామీ’’తి ఉప్పలవీథిం గన్త్వా బహూ నీలుప్పలకలాపే ఉక్ఖిపాపేత్వా ఆగమ్మ తేసం దాపేసి, తే తాని గహేత్వా బోధిస్స పూజం కరింసు. తం పవత్తిం సుత్వా ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ థేరస్స గుణకథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, జానపదా భిక్ఖూ అప్పపుఞ్ఞా ఉప్పలవీథిం గన్త్వా మాలం న లభింసు, థేరో పన గన్త్వావ ఆహరాపేసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ వత్తుఛేకా కథాకుసలా మాలం లభన్తి, పుబ్బేపి లభింసుయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సేట్ఠిపుత్తో అహోసి. అన్తోనగరే చ ఏకస్మిం సరే పదుమాని పుప్ఫన్తి. ఏకో ఛిన్ననాసో పురిసో తం సరం రక్ఖతి. అథేకదివసం బారాణసియం ఉస్సవే ఘుట్ఠే మాలం పిళన్ధిత్వా ఉస్సవం కీళితుకామా తయో సేట్ఠిపుత్తా ‘‘నాసచ్ఛిన్నస్స అభూతేన వణ్ణం వత్వా మాలం యాచిస్సామా’’తి తస్స పదుమాని భఞ్జనకాలే సరస్స సన్తికం గన్త్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు.

తేసు ఏకో తం ఆమన్తేత్వా పఠమం గాథమాహ –

౩౧. ‘‘యథా కేసా చ మస్సూ చ, ఛిన్నం ఛిన్నం విరూహతి;

ఏవం రుహతు తే నాసా, పదుమం దేహి యాచితో’’తి.

సో తస్స కుజ్ఝిత్వా పదుమం న అదాసి.

అథస్స దుతియో దుతియం గాథమాహ –

౩౨. ‘‘యథా సారదికం బీజం, ఖేత్తే వుత్తం విరూహతి;

ఏవం రుహతు తే నాసా, పదుమం దేహి యాచితో’’తి.

తత్థ సారదికన్తి సరదసమయే గహేత్వా నిక్ఖిత్తం సారసమ్పన్నం బీజం. సో తస్సపి కుజ్ఝిత్వా పదుమం న అదాసి.

అథస్స తతియో తతియం గాథమాహ –

౩౩. ‘‘ఉభోపి పలపన్తేతే, అపి పద్మాని దస్సతి;

వజ్జుం వా తే న వా వజ్జుం, నత్థి నాసాయ రూహనా;

దేహి సమ్మ పదుమాని, అహం యాచామి యాచితో’’తి.

తత్థ ఉభోపి పలపన్తేతేతి ఏతే ద్వేపి ముసా వదన్తి. అపి పద్మానీతి ‘‘అపి నామ నో పదుమాని దస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ఏవం వదన్తి. వజ్జుం వా తే న వా వజ్జున్తి ‘‘తవ నాసా రుహతూ’’తి ఏవం వదేయ్యుం వా న వా వదేయ్యుం, ఏతేసం వచనం అప్పమాణం, సబ్బత్థాపి నత్థి నాసాయ రుహనా, అహం పన తే నాసం పటిచ్చ న కిఞ్చి వదామి, కేవలం యాచామి, తస్స మే దేహి, సమ్మ, పదుమాని యాచితోతి.

తం సుత్వా పదుమసరగోపకో ‘‘ఇమేహి ద్వీహి ముసావాదో కథితో, తుమ్హేహి సభావో కథితో, తుమ్హాకం అనుచ్ఛవికాని పదుమానీ’’తి మహన్తం పదుమకలాపం ఆదాయ తస్స దత్వా అత్తనో పదుమసరమేవ గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పదుమలాభీ సేట్ఠిపుత్తో అహమేవ అహోసి’’న్తి.

పదుమజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౨౬౨] ౨. ముదుపాణిజాతకవణ్ణనా

పాణి చే ముదుకో చస్సాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తఞ్హి సత్థా ధమ్మసభం ఆనీతం ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భిక్ఖు, ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖు, ఇత్థియో నామేతా కిలేసవసేన గమనతో అరక్ఖియా, పోరాణకపణ్డితాపి అత్తనో ధీతరం రక్ఖితుం నాసక్ఖింసు, పితరా హత్థే గహేత్వా ఠితావ పితరం అజానాపేత్వా కిలేసవసేన పురిసేన సద్ధిం పలాయీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా పితు అచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠాయ ధమ్మేన రజ్జం కారేసి. సో ధీతరఞ్చ భాగినేయ్యఞ్చ ద్వేపి అన్తోనివేసనే పోసేన్తో ఏకదివసం అమచ్చేహి సద్ధిం నిసిన్నో ‘‘మమచ్చయేన మయ్హం భాగినేయ్యో రాజా భవిస్సతి, ధీతాపి మే తస్స అగ్గమహేసీ భవిస్సతీ’’తి వత్వా అపరభాగే భాగినేయ్యస్స వయప్పత్తకాలే పున అమచ్చేహి సద్ధిం నిసిన్నో ‘‘మయ్హం భాగినేయ్యస్స అఞ్ఞస్స రఞ్ఞో ధీతరం ఆనేస్సామ, మయ్హం ధీతరమ్పి అఞ్ఞస్మిం రాజకులే దస్సామ, ఏవం నో ఞాతకా బహుతరా భవిస్సన్తీ’’తి ఆహ. అమచ్చా సమ్పటిచ్ఛింసు.

అథ రాజా భాగినేయ్యస్స బహిగేహం దాపేసి, అన్తో పవేసనం నివారేసి. తే పన అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిబద్ధచిత్తా అహేసుం. కుమారో ‘‘కేన ను ఖో ఉపాయేన రాజధీతరం బహి నీహరాపేయ్య’’న్తి చిన్తేన్తో ‘‘అత్థి ఉపాయో’’తి ధాతియా లఞ్జం దత్వా ‘‘కిం, అయ్యపుత్త, కిచ్చ’’న్తి వుత్తే ‘‘అమ్మ, కథం ను ఖో రాజధీతరం బహి కాతుం ఓకాసం లభేయ్యామా’’తి ఆహ. ‘‘రాజధీతాయ సద్ధిం కథేత్వా జానిస్సామీ’’తి. ‘‘సాధు, అమ్మా’’తి. సా గన్త్వా ‘‘ఏహి, అమ్మ, సీసే తే ఊకా గణ్హిస్సామీ’’తి తం నీచపీఠకే నిసీదాపేత్వా సయం ఉచ్చే నిసీదిత్వా తస్సా సీసం అత్తనో ఊరూసు ఠపేత్వా ఊకా గణ్హయమానా రాజధీతాయ సీసం నఖేహి విజ్ఝి. రాజధీతా ‘‘నాయం అత్తనో నఖేహి విజ్ఝతి, పితుచ్ఛాపుత్తస్స మే కుమారస్స నఖేహి విజ్ఝతీ’’తి ఞత్వా ‘‘అమ్మ, త్వం కుమారస్స సన్తికం అగమాసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, అమ్మా’’తి. ‘‘కిం తేన సాసనం కథిత’’న్తి? ‘‘తవ బహికరణూపాయం పుచ్ఛతి, అమ్మా’’తి. రాజధీతా ‘‘పణ్డితో హోన్తో జానిస్సతీ’’తి పఠమం గాథం బన్ధిత్వా ‘‘అమ్మ, ఇమం ఉగ్గహేత్వా కుమారస్స కథేహీ’’తి ఆహ.

౩౪. ‘‘పాణి చే ముదుకో చస్స, నాగో చస్స సుకారితో;

అన్ధకారో చ వస్సేయ్య, అథ నూన తదా సియా’’తి.

సా తం ఉగ్గణ్హిత్వా కుమారస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘అమ్మ, రాజధీతా కిమాహా’’తి వుత్తే ‘‘అయ్యపుత్త, అఞ్ఞం కిఞ్చి అవత్వా ఇమం గాథం పహిణీ’’తి తం గాథం ఉదాహాసి. కుమారో చ తస్సత్థం ఞత్వా ‘‘గచ్ఛ, అమ్మా’’తి తం ఉయ్యోజేసి.

గాథాయత్థో – సచే తే ఏకిస్సా చూళుపట్ఠాకాయ మమ హత్థో వియ హత్థో ముదు అస్స, యది చ తే ఆనేఞ్జకారణం సుకారితో ఏకో హత్థీ అస్స, యది చ తం దివసం చతురఙ్గసమన్నాగతో అతివియ బహలో అన్ధకారో అస్స, దేవో చ వస్సేయ్య. అథ నూన తదా సియాతి తాదిసే కాలే ఇమే చత్తారో పచ్చయే ఆగమ్మ ఏకంసేన తే మనోరథస్స మత్థకగమనం సియాతి.

కుమారో ఏతమత్థం తథతో ఞత్వా ఏకం అభిరూపం ముదుహత్థం చూళుపట్ఠాకం సజ్జం కత్వా మఙ్గలహత్థిగోపకస్స లఞ్జం దత్వా హత్థిం ఆనేఞ్జకారణం కారేత్వా కాలం ఆగమేన్తో అచ్ఛి.

అథేకస్మిం కాళపక్ఖుపోసథదివసే మజ్ఝిమయామసమనన్తరే ఘనకాళమేఘో వస్సి. సో ‘‘అయం దాని రాజధీతాయ వుత్తదివసో’’తి వారణం అభిరుహిత్వా ముదుహత్థకం చూళుపట్ఠాకం హత్థిపిట్ఠే నిసీదాపేత్వా గన్త్వా రాజనివేసనస్స ఆకాసఙ్గణాభిముఖే ఠానే హత్థిం మహాభిత్తియం అల్లీయాపేత్వా వాతపానసమీపే తేమేన్తో అట్ఠాసి. రాజాపి ధీతరం రక్ఖన్తో అఞ్ఞత్థ సయితుం న దేతి, అత్తనో సన్తికే చూళసయనే సయాపేతి. సాపి ‘‘అజ్జ కుమారో ఆగమిస్సతీ’’తి ఞత్వా నిద్దం అనోక్కమిత్వావ నిపన్నా ‘‘తాత న్హాయితుకామామ్హీ’’తి ఆహ. రాజా ‘‘ఏహి, అమ్మా’’తి తం హత్థే గహేత్వా వాతపానసమీపం నేత్వా ‘‘న్హాయాహి, అమ్మా’’తి ఉక్ఖిపిత్వా వాతపానస్స బహిపస్సే పముఖే ఠపేత్వా ఏకస్మిం హత్థే గహేత్వా అట్ఠాసి. సా న్హాయమానావ కుమారస్స హత్థం పసారేసి, సో తస్సా హత్థతో ఆభరణాని ఓముఞ్చిత్వా ఉపట్ఠాకాయ హత్థే పిళన్ధిత్వా తం ఉక్ఖిపిత్వా రాజధీతరం నిస్సాయ పముఖే ఠపేసి. సా తస్సా హత్థం గహేత్వా పితు హత్థే ఠపేసి, సో తస్సా హత్థం గహేత్వా ధీతు హత్థం ముఞ్చి, సా ఇతరస్మాపి హత్థా ఆభరణాని ఓముఞ్చిత్వా తస్సా దుతియహత్థే పిళన్ధిత్వా పితు హత్థే ఠపేత్వా కుమారేన సద్ధిం అగమాసి. రాజా ‘‘ధీతాయేవ మే’’తి సఞ్ఞాయ తం దారికం న్హానపరియోసానే సిరిగబ్భే సయాపేత్వా ద్వారం పిధాయ లఞ్ఛేత్వా ఆరక్ఖం దత్వా అత్తనో సయనం గన్త్వా నిపజ్జి.

సో పభాతాయ రత్తియా ద్వారం వివరిత్వా తం దారికం దిస్వా ‘‘కిమేత’’న్తి పుచ్ఛి. సా తస్సా కుమారేన సద్ధిం గతభావం కథేసి. రాజా విప్పటిసారీ హుత్వా ‘‘హత్థే గహేత్వా చరన్తేనపి మాతుగామం రక్ఖితుం న సక్కా, ఏవం అరక్ఖియా నామిత్థియో’’తి చిన్తేత్వా ఇతరా ద్వే గాథా అవోచ –

౩౫. ‘‘అనలా ముదుసమ్భాసా, దుప్పూరా తా నదీసమా;

సీదన్తి నం విదిత్వాన, ఆరకా పరివజ్జయే.

౩౬. ‘‘యం ఏతా ఉపసేవన్తి, ఛన్దసా వా ధనేన వా;

జాతవేదోవ సం ఠానం, ఖిప్పం అనుదహన్తి న’’న్తి.

తత్థ అనలా ముదుసమ్భాసాతి ముదువచనేనపి అసక్కుణేయ్యా, నేవ సక్కా సణ్హవాచాయ సఙ్గణ్హితున్తి అత్థో. పురిసేహి వా ఏతాసం న అలన్తి అనలా. ముదుసమ్భాసాతి హదయే థద్ధేపి సమ్భాసావ ముదు ఏతాసన్తి ముదుసమ్భాసా. దుప్పూరా తా నదీసమాతి యథా నదీ ఆగతాగతస్స ఉదకస్స సన్దనతో ఉదకేన దుప్పూరా, ఏవం అనుభూతానుభూతేహి మేథునాదీహి అపరితుస్సనతో దుప్పూరా. తేన వుత్తం –

‘‘తిణ్ణం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం అతిత్తో అప్పటివానో మాతుగామో కాలం కరోతి. కతమేసం తిణ్ణం? మేథునసమాపత్తియా చ విజాయనస్స చ అలఙ్కారస్స చ. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, తిణ్ణం ధమ్మానం అతిత్తో అప్పటివానో మాతుగామో కాలం కరోతీ’’తి.

సీదన్తీతి అట్ఠసు మహానిరయేసు సోళససు ఉస్సదనిరయేసు నిముజ్జన్తి. నన్తి నిపాతమత్తం. విదిత్వానాతి ఏవం జానిత్వా. ఆరకా పరివజ్జయేతి ‘‘ఏతా ఇత్థియో నామ మేథునధమ్మాదీహి అతిత్తా కాలం కత్వా ఏతేసు నిరయేసు సీదన్తి, ఏతా ఏవం అత్తనా సీదమానా కస్సఞ్ఞస్స సుఖాయ భవిస్సన్తీ’’తి ఏవం ఞత్వా పణ్డితో పురిసో దూరతోవ తా పరివజ్జయేతి దీపేతి. ఛన్దసా వా ధనేన వాతి అత్తనో వా ఛన్దేన రుచియా పేమేన, భతివసేన లద్ధధనేన వా యం పురిసం ఏతా ఇత్థియో ఉపసేవన్తి భజన్తి. జాతవేదోతి అగ్గి. సో హి జాతమత్తోవ వేదియతి, విదితో పాకటో హోతీతి జాతవేదో. సో యథా అత్తనో ఠానం కారణం ఓకాసం అనుదహతి, ఏవమేతాపి యం ఉపసేవన్తి, తం పురిసం ధనయససీలపఞ్ఞాసమన్నాగతమ్పి తేసం సబ్బేసం ధనాదీనం వినాసనతో పున తాయ సమ్పత్తియా అభబ్బుప్పత్తికం కురుమానా ఖిప్పం అనుదహన్తి ఝాపేన్తి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘బలవన్తో దుబ్బలా హోన్తి, థామవన్తోపి హాయరే;

చక్ఖుమా అన్ధకా హోన్తి, మాతుగామవసం గతా.

‘‘గుణవన్తో నిగ్గుణా హోన్తి, పఞ్ఞవన్తోపి హాయరే;

పమత్తా బన్ధనే సేన్తి, మాతుగామవసం గతా.

‘‘అజ్ఝేనఞ్చ తపం సీలం, సచ్చం చాగం సతిం మతిం;

అచ్ఛిన్దన్తి పమత్తస్స, పన్థదూభీవ తక్కరా.

‘‘యసం కిత్తిం ధితిం సూరం, బాహుసచ్చం పజాననం;

ఖేపయన్తి పమత్తస్స, కట్ఠపుఞ్జంవ పావకో’’తి.

ఏవం వత్వా మహాసత్తో ‘‘భాగినేయ్యోపి మయావ పోసేతబ్బో’’తి మహన్తేన సక్కారేన ధీతరం తస్సేవ దత్వా తం ఓపరజ్జే పతిట్ఠపేసి. సోపి మాతులస్స అచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠహి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసేనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా రాజా అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ముదుపాణిజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౨౬౩] ౩. చూళపలోభనజాతకవణ్ణనా

అభిజ్జమానే వారిస్మిన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుమేవ ఆరబ్భ కథేసి. తఞ్హి సత్థా ధమ్మసభం ఆనీతం ‘‘సచ్చం కిర, త్వం భిక్ఖు, ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖు, ఇత్థియో నామేతా పోరాణకే సుద్ధసత్తేపి సంకిలేసేసు’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తో రాజా అపుత్తకో హుత్వా అత్తనో ఇత్థియో ‘‘పుత్తపత్థనం కరోథా’’తి ఆహ. తా పుత్తే పత్థేన్తి. ఏవం అద్ధానే గతే బోధిసత్తో బ్రహ్మలోకా చవిత్వా అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తి. తం జాతమత్తం న్హాపేత్వా థఞ్ఞపాయనత్థాయ ధాతియా అదంసు. సో పాయమానో రోదతి, అథ నం అఞ్ఞిస్సా అదంసు. మాతుగామహత్థగతో నేవ తుణ్హీ హోతి. అథ నం ఏకస్స పాదమూలికస్స అదంసు, తేన గహితమత్తోయేవ తుణ్హీ అహోసి. తతో పట్ఠాయ పురిసావ తం గహేత్వా చరన్తి. థఞ్ఞం పాయేన్తా దుహిత్వా వా పాయేన్తి, సాణిఅన్తరేన వా థనం ముఖే ఠపేన్తి. తేనస్స అనిత్థిగన్ధకుమారోతి నామం కరింసు. తస్స అపరాపరం వద్ధమానస్సపి మాతుగామం నామ దస్సేతుం న సక్కా. తేనస్స రాజా విసుంయేవ నిసజ్జాదిట్ఠానాని ఝానాగారఞ్చ కారేసి.

సో తస్స సోళసవస్సికకాలే చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం అఞ్ఞో పుత్తో నత్థి, అయం పన కుమారో కామే న పరిభుఞ్జతి, రజ్జమ్పి న ఇచ్ఛిస్సతి, దుల్లద్ధో వత మే పుత్తో’’తి. అథ నం ఏకా నచ్చగీతవాదితకుసలా పురిసే పరిచరిత్వా అత్తనో వసే కాతుం పటిబలా తరుణనాటకిత్థీ ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘దేవ, కిం ను చిన్తేసీ’’తి ఆహ, రాజా తం కారణం ఆచిక్ఖి. ‘‘హోతు, దేవ, అహం తం పలోభేత్వా కామరసం జానాపేస్సామీ’’తి. ‘‘సచే మే పుత్తం అనిత్థిగన్ధకుమారం పలోభేతుం సక్కిస్ససి, సో రాజా భవిస్సతి, త్వం అగ్గమహేసీ’’తి. సా ‘‘మమేసో భారో, తుమ్హే మా చిన్తయిత్థా’’తి వత్వా ఆరక్ఖమనుస్సే ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘అహం పచ్చూససమయే ఆగన్త్వా అయ్యపుత్తస్స సయనట్ఠానే బహిఝానాగారే ఠత్వా గాయిస్సామి. సచే సో కుజ్ఝతి, మయ్హం కథేయ్యాథ, అహం అపగచ్ఛిస్సామి. సచే సుణాతి, వణ్ణం మే కథేయ్యాథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛింసు.

సాపి పచ్చూసకాలే తస్మిం పదేసే ఠత్వా తన్తిస్సరేన గీతస్సరం, గీతస్సరేన తన్తిస్సరం అనతిక్కమిత్వా మధురేన సద్దేన గాయి, కుమారో సుణన్తోవ నిపజ్జి, పునదివసే చ ఆసన్నట్ఠానే ఠత్వా గాయితుం ఆణాపేసి, పునదివసే ఝానాగారే ఠత్వా గాయితుం ఆణాపేసి, పునదివసే అత్తనో సమీపే ఠత్వాతి ఏవం అనుక్కమేనేవ తణ్హం ఉప్పాదేత్వా లోకధమ్మం సేవిత్వా కామరసం ఞత్వా ‘‘మాతుగామం నామ అఞ్ఞేసం న దస్సామీ’’తి అసిం గహేత్వా అన్తరవీథిం ఓతరిత్వా పురిసే అనుబన్ధన్తో విచరి. అథ నం రాజా గాహాపేత్వా తాయ కుమారికాయ సద్ధిం నగరా నీహరాపేసి. ఉభోపి అరఞ్ఞం పవిసిత్వా అధోగఙ్గం గన్త్వా ఏకస్మిం పస్సే గఙ్గం, ఏకస్మిం సముద్దం కత్వా ఉభిన్నమన్తరే అస్సమపదం మాపేత్వా వాసం కప్పయింసు. కుమారికా పణ్ణసాలాయం నిసీదిత్వా కన్దమూలాదీని పచతి, బోధిసత్తో అరఞ్ఞతో ఫలాఫలం ఆహరతి.

అథేకదివసం తస్మిం ఫలాఫలత్థాయ గతే సముద్దదీపకా ఏకో తాపసో భిక్ఖాచారత్థాయ ఆకాసేన గచ్ఛన్తో ధూమం దిస్వా అస్సమపదే ఓతరి. అథ నం సా ‘‘నిసీద, యావ పచ్చతీ’’తి నిసీదాపేత్వా ఇత్థికుత్తేన పలోభేత్వా ఝానా చావేత్వా బ్రహ్మచరియమస్స అన్తరధాపేసి. సో పక్ఖచ్ఛిన్నకాకో వియ హుత్వా తం జహితుం అసక్కోన్తో సబ్బదివసం తత్థేవ ఠత్వా బోధిసత్తం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా వేగేన సముద్దాభిముఖో పలాయి. అథ నం సో ‘‘పచ్చామిత్తో మే అయం భవిస్సతీ’’తి అసిం గహేత్వా అనుబన్ధి. తాపసో ఆకాసే ఉప్పతనాకారం దస్సేత్వా సముద్దే పతి. బోధిసత్తో ‘‘ఏస తాపసో ఆకాసేనాగతో భవిస్సతి, ఝానస్స పరిహీనత్తా సముద్దే పతితో, మయా దానిస్స అవస్సయేన భవితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా వేలన్తే ఠత్వా ఇమా గాథా అవోచ –

౩౭. ‘‘అభిజ్జమానే వారిస్మిం, సయం ఆగమ్మ ఇద్ధియా;

మిస్సీభావిత్థియా గన్త్వా, సంసీదసి మహణ్ణవే.

౩౮. ‘‘ఆవట్టనీ మహామాయా, బ్రహ్మచరియవికోపనా;

సీదన్తి నం విదిత్వాన, ఆరకా పరివజ్జయే.

౩౯. ‘‘యం ఏతా ఉపసేవన్తి, ఛన్దసా వా ధనేన వా;

జాతవేదోవ సం ఠానం, ఖిప్పం అనుదహన్తి న’’న్తి.

తత్థ అభిజ్జమానే వారిస్మిన్తి ఇమస్మిం ఉదకే అచలమానే అకమ్పమానే ఉదకం అనామసిత్వా సయం ఆకాసేనేవ ఇద్ధియా ఆగన్త్వా. మిస్సీభావిత్థియాతి లోకధమ్మవసేన ఇత్థియా సద్ధిం మిస్సీభావం. ఆవట్టనీ మహామాయాతి ఇత్థియో నామేతా కామావట్టేన ఆవట్టనతో ఆవట్టనీ, అనన్తాహి ఇత్థిమాయాహి సమన్నాగతత్తా మహామాయా నామ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘మాయా చేతా మరీచీ చ, సోకో రోగో చుపద్దవో;

ఖరా చ బన్ధనా చేతా, మచ్చుపాసో గుహాసయో;

తాసు యో విస్ససే పోసో, సో నరేసు నరాధమో’’తి. (జా. ౨.౨౧.౧౧౮);

బ్రహ్మచరియవికోపనాతి సేట్ఠచరియస్స మేథునవిరతిబ్రహ్మచరియస్స వికోపనా. సీదన్తీతి ఇత్థియో నామేతా ఇసీనం బ్రహ్మచరియవికోపనేన అపాయేసు సీదన్తి. సేసం పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

ఏతం పన బోధిసత్తస్స వచనం సుత్వా తాపసో సముద్దమజ్ఝే ఠితోయేవ నట్ఠజ్ఝానం పున ఉప్పాదేత్వా ఆకాసేన అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గతో. బోధిసత్తో చిన్తేసి – ‘‘అయం తాపసో ఏవం భారికో సమానో సిమ్బలితూలం వియ ఆకాసేన గతో, మయాపి ఇమినా వియ ఝానం ఉప్పాదేత్వా ఆకాసేన చరితుం వట్టతీ’’తి. సో అస్సమం గన్త్వా తం ఇత్థిం మనుస్సపథం నేత్వా ‘‘గచ్ఛ, త్వ’’న్తి ఉయ్యోజేత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా మనుఞ్ఞే భూమిభాగే అస్సమం మాపేత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా కసిణపరికమ్మం కత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా అనిత్థిగన్ధకుమారో అహమేవ అహోసి’’న్తి.

చూళపలోభనజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౨౬౪] ౪. మహాపనాదజాతకవణ్ణనా

పనాదో నామ సో రాజాతి ఇదం సత్థా గఙ్గాతీరే నిసిన్నో భద్దజిత్థేరస్సానుభావం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిఞ్హి సమయే సత్థా సావత్థియం వస్సం వసిత్వా ‘‘భద్దజికుమారస్స సఙ్గహం కరిస్సామీ’’తి భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో చారికం చరమానో భద్దియనగరం పత్వా జాతియావనే తయో మాసే వసి కుమారస్స ఞాణపరిపాకం ఆగమయమానో. భద్దజికుమారో మహాయసో అసీతికోటివిభవస్స భద్దియసేట్ఠినో ఏకపుత్తకో. తస్స తిణ్ణం ఉతూనం అనుచ్ఛవికా తయో పాసాదా అహేసుం. ఏకేకస్మిం చత్తారో చత్తారో మాసే వసతి. ఏకస్మిం వసిత్వా నాటకపరివుతో మహన్తేన యసేన అఞ్ఞం పాసాదం గచ్ఛతి. తస్మిం ఖణే ‘‘కుమారస్స యసం పస్సిస్సామా’’తి సకలనగరం సఙ్ఖుభి, పాసాదన్తరే చక్కాతిచక్కాని మఞ్చాతిమఞ్చాని బన్ధన్తి.

సత్థా తయో మాసే వసిత్వా ‘‘మయం గచ్ఛామా’’తి నగరవాసీనం ఆరోచేసి. నాగరా ‘‘భన్తే, స్వే గమిస్సథా’’తి సత్థారం నిమన్తేత్వా దుతియదివసే బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం సజ్జేత్వా నగరమజ్ఝే మణ్డపం కత్వా అలఙ్కరిత్వా ఆసనాని పఞ్ఞపేత్వా కాలం ఆరోచేసుం. సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో తత్థ గన్త్వా నిసీది, మనుస్సా మహాదానం అదంసు. సత్థా నిట్ఠితభత్తకిచ్చో మధురస్సరేన అనుమోదనం ఆరభి. తస్మిం ఖణే భద్దజికుమారోపి పాసాదతో పాసాదం గచ్ఛతి, తస్స సమ్పత్తిదస్సనత్థాయ తం దివసం న కోచి అగమాసి, అత్తనో మనుస్సావ పరివారేసుం. సో మనుస్సే పుచ్ఛి – ‘‘అఞ్ఞస్మిం కాలే మయి పాసాదతో పాసాదం గచ్ఛన్తే సకలనగరం సఙ్ఖుభతి, చక్కాతిచక్కాని మఞ్చాతిమఞ్చాని బన్ధన్తి, అజ్జ పన ఠపేత్వా మయ్హం మనుస్సే అఞ్ఞో కోచి నత్థి, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి. ‘‘సామి, సమ్మాసమ్బుద్ధో ఇమం భద్దియనగరం ఉపనిస్సాయ తయో మాసే వసిత్వా అజ్జేవ గమిస్సతి, సో భత్తకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా మహాజనస్స ధమ్మం దేసేతి, సకలనగరవాసినోపి తస్స ధమ్మకథం సుణన్తీ’’తి. సో ‘‘తేన హి ఏథ, మయమ్పి సుణిస్సామా’’తి సబ్బాభరణపటిమణ్డితోవ మహన్తేన పరివారేన ఉపసఙ్కమిత్వా పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుణన్తో ఠితోవ సబ్బకిలేసే ఖేపేత్వా అగ్గఫలం అరహత్తం పాపుణి.

సత్థా భద్దియసేట్ఠిం ఆమన్తేత్వా ‘‘మహాసేట్ఠి, పుత్తో తే అలఙ్కతపటియత్తోవ ధమ్మకథం సుణన్తో అరహత్తే పతిట్ఠితో, తేనస్స అజ్జేవ పబ్బజితుం వా వట్టతి పరినిబ్బాయితుం వా’’తి ఆహ. ‘‘భన్తే, మయ్హం పుత్తస్స పరినిబ్బానేన కిచ్చం నత్థి, పబ్బాజేథ నం, పబ్బాజేత్వా చ పన నం గహేత్వా స్వే అమ్హాకం గేహం ఉపసఙ్కమథా’’తి. భగవా నిమన్తనం అధివాసేత్వా కులపుత్తం ఆదాయ విహారం గన్త్వా పబ్బాజేత్వా ఉపసమ్పదం దాపేసి. తస్స మాతాపితరో సత్తాహం మహాసక్కారం కరింసు. సత్థా సత్తాహం వసిత్వా కులపుత్తమాదాయ చారికం చరన్తో కోటిగామం పాపుణి. కోటిగామవాసినో మనుస్సా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం అదంసు. సత్థా భత్తకిచ్చావసానే అనుమోదనం ఆరభి. కులపుత్తో అనుమోదనకరణకాలే బహిగామం గన్త్వా ‘‘సత్థు ఆగతకాలేయేవ ఉట్ఠహిస్సామీ’’తి గఙ్గాతిత్థసమీపే ఏకస్మిం రుక్ఖమూలే ఝానం సమాపజ్జిత్వా నిసీది. మహల్లకత్థేరేసు ఆగచ్ఛన్తేసుపి అనుట్ఠహిత్వా సత్థు ఆగతకాలేయేవ ఉట్ఠహి. పుథుజ్జనా భిక్ఖూ ‘‘అయం పురే వియ పబ్బజిత్వా మహాథేరే ఆగచ్ఛన్తేపి దిస్వా న ఉట్ఠహతీ’’తి కుజ్ఝింసు.

కోటిగామవాసినో మనుస్సా నావాసఙ్ఘాతే బన్ధింసు. సత్థా నావాసఙ్ఘాతే ఠత్వా ‘‘కహం, భద్దజీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఏస, భన్తే, ఇధేవా’’తి. ‘‘ఏహి, భద్దజి, అమ్హేహి సద్ధిం ఏకనావం అభిరుహా’’తి. థేరోపి ఉప్పతిత్వా ఏకనావాయ అట్ఠాసి. అథ నం గఙ్గాయ మజ్ఝం గతకాలే సత్థా ఆహ – ‘‘భద్దజి, తయా మహాపనాదరాజకాలే అజ్ఝావుత్థపాసాదో కహ’’న్తి. ఇమస్మిం ఠానే నిముగ్గో, భన్తేతి. పుథుజ్జనా భిక్ఖూ ‘‘భద్దజిత్థేరో అఞ్ఞం బ్యాకరోతీ’’తి ఆహంసు. సత్థా ‘‘తేన హి, భద్దజి, సబ్రహ్మచారీనం కఙ్ఖం ఛిన్దా’’తి ఆహ. తస్మిం ఖణే థేరో సత్థారం వన్దిత్వా ఇద్ధిబలేన గన్త్వా పాసాదథూపికం పాదఙ్గులియా గహేత్వా పఞ్చవీసతియోజనం పాసాదం గహేత్వా ఆకాసే ఉప్పతి. ఉప్పతితో చ పన హేట్ఠాపాసాదే ఠితానం పాసాదం భిన్దిత్వా పఞ్ఞాయి. సో ఏకయోజనం ద్వియోజనం తియోజనన్తి యావ వీసతియోజనా ఉదకతో పాసాదం ఉక్ఖిపి. అథస్స పురిమభవే ఞాతకా పాసాదలోభేన మచ్ఛకచ్ఛపనాగమణ్డూకా హుత్వా తస్మింయేవ పాసాదే నిబ్బత్తా పాసాదే ఉట్ఠహన్తే పరివత్తిత్వా పరివత్తిత్వా ఉదకేయేవ పతింసు. సత్థా తే పతన్తే దిస్వా ‘‘ఞాతకా తే, భద్దజి, కిలమన్తీ’’తి ఆహ. థేరో సత్థు వచనం సుత్వా పాసాదం విస్సజ్జేసి, పాసాదో యథాఠానేయేవ పతిట్ఠహి, సత్థా పారగఙ్గం గతో. అథస్స గఙ్గాతీరేయేవ ఆసనం పఞ్ఞాపయింసు, సో పఞ్ఞత్తే వరబుద్ధాసనే తరుణసూరియో వియ రస్మియో ముఞ్చన్తో నిసీది. అథ నం భిక్ఖూ ‘‘కస్మిం కాలే, భన్తే, అయం పాసాదో భద్దజిత్థేరేన అజ్ఝావుత్థో’’తి పుచ్ఛింసు. సత్థా ‘‘మహాపనాదరాజకాలే’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే విదేహరట్ఠే మిథిలాయం సురుచి నామ రాజా అహోసి, పుత్తోపి తస్స సురుచియేవ, తస్స పన పుత్తో మహాపనాదో నామ అహోసి, తే ఇమం పాసాదం పటిలభింసు. పటిలాభత్థాయ పనస్స ఇదం పుబ్బకమ్మం – ద్వే పితాపుత్తా నళేహి చ ఉదుమ్బరదారూహి చ పచ్చేకబుద్ధస్స వసనపణ్ణసాలం కరింసు. ఇమస్మిం జాతకే సబ్బం అతీతవత్థు పకిణ్ణకనిపాతే సురుచిజాతకే (జా. ౧.౧౪.౧౦౨ ఆదయో) ఆవిభవిస్సతి.

సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమా గాథా అవోచ –

౪౦. ‘‘పనాదో నామ సో రాజా, యస్స యూపో సువణ్ణయో;

తిరియం సోళసుబ్బేధో, ఉద్ధమాహు సహస్సధా.

౪౧. ‘‘సహస్సకణ్డో సతగేణ్డు, ధజాలు హరితామయో;

అనచ్చుం తత్థ గన్ధబ్బా, ఛ సహస్సాని సత్తధా.

౪౨. ‘‘ఏవమేతం తదా ఆసి, యథా భాససి భద్దజి;

సక్కో అహం తదా ఆసిం, వేయ్యావచ్చకరో తవా’’తి.

తత్థ యూపోతి పాసాదో. తిరియం సోళసుబ్బేధోతి విత్థారతో సోళసకణ్డపాతవిత్థారో అహోసి. ఉద్ధమాహు సహస్సధాతి ఉబ్బేధేన సహస్సకణ్డగమనమత్తం ఉచ్చో అహు, సహస్సకణ్డగమనగణనాయ పఞ్చవీసతియోజనప్పమాణం హోతి. విత్థారో పనస్స అట్ఠయోజనమత్తో.

సహస్సకణ్డో సతగేణ్డూతి సో పనేస సహస్సకణ్డుబ్బేధో పాసాదో సతభూమికో అహోసి. ధజాలూతి ధజసమ్పన్నో. హరితామయోతి హరితమణిపరిక్ఖిత్తో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘సమాలుహరితామయో’’తి పాఠో, హరితమణిమయేహి ద్వారకవాటవాతపానేహి సమన్నాగతోతి అత్థో. సమాలూతి కిర ద్వారకవాటవాతపానానం నామం. గన్ధబ్బాతి నటా, ఛ సహస్సాని సత్తధాతి ఛ గన్ధబ్బసహస్సాని సత్తధా హుత్వా తస్స పాసాదస్స సత్తసు ఠానేసు రఞ్ఞో రతిజననత్థాయ నచ్చింసూతి అత్థో. తే ఏవం నచ్చన్తాపి రాజానం హాసేతుం నాసక్ఖింసు, అథ సక్కో దేవరాజా దేవనటం పేసేత్వా సమజ్జం కారేసి, తదా మహాపనాదో హసి.

యథా భాససి, భద్దజీతి భద్దజిత్థేరేన హి ‘‘భద్దజి, తయా మహాపనాదరాజకాలే అజ్ఝావుత్థపాసాదో కహ’’న్తి వుత్తే ‘‘ఇమస్మిం ఠానే నిముగ్గో, భన్తే’’తి వదన్తేన తస్మిం కాలే అత్తనో అత్థాయ తస్స పాసాదస్స నిబ్బత్తభావో చ మహాపనాదరాజభావో చ భాసితో హోతి. తం గహేత్వా సత్థా ‘‘యథా త్వం, భద్దజి, భాససి, తదా ఏతం తథేవ అహోసి, అహం తదా తవ కాయవేయ్యావచ్చకరో సక్కో దేవానమిన్దో అహోసి’’న్తి ఆహ. తస్మిం ఖణే పుథుజ్జనభిక్ఖూ నిక్కఙ్ఖా అహేసుం.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మహాపనాదో రాజా భద్దజి అహోసి, సక్కో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మహాపనాదజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౨౬౫] ౫. ఖురప్పజాతకవణ్ణనా

దిస్వా ఖురప్పేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఓస్సట్ఠవీరియం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తఞ్హి సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భిక్ఖు, ఓస్సట్ఠవీరియో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖు, కస్మా ఏవం త్వం నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వా వీరియం ఓస్సజి, పోరాణకపణ్డితా అనియ్యానికట్ఠానేపి వీరియం కరింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఏకస్మిం అటవిఆరక్ఖకకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో పఞ్చపురిససతపరివారో అటవిఆరక్ఖకేసు సబ్బజేట్ఠకో హుత్వా అటవిముఖే ఏకస్మిం గామే వాసం కప్పేసి. సో భతిం గహేత్వా మనుస్సే అటవిం అతిక్కామేతి. అథేకస్మిం దివసే బారాణసేయ్యకో సత్థవాహపుత్తో పఞ్చహి సకటసతేహి తం గామం పత్వా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సమ్మ, సహస్సం గహేత్వా మం అటవిం అతిక్కామేహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి తస్స హత్థతో సహస్సం గణ్హి, భతిం గణ్హన్తోయేవ తస్స జీవితం పరిచ్చజి. సో తం ఆదాయ అటవిం పావిసి, అటవిమజ్ఝే పఞ్చసతా చోరా ఉట్ఠహింసు, చోరే దిస్వావ సేసపురిసా ఉరేన నిపజ్జింసు, ఆరక్ఖకజేట్ఠకో ఏకోవ నదన్తో వగ్గన్తో పహరిత్వా పఞ్చసతేపి చోరే పలాపేత్వా సత్థవాహపుత్తం సోత్థినా కన్తారం తారేసి.

సత్థవాహపుత్తో పరకన్తారే సత్థం నివేసేత్వా ఆరక్ఖకజేట్ఠకం నానగ్గరసభోజనం భోజేత్వా సయమ్పి భుత్తపాతరాసో సుఖనిసిన్నో తేన సద్ధిం సల్లపన్తో ‘‘సమ్మ, తథాదారుణానం చోరానం ఆవుధాని గహేత్వా అవత్థరణకాలే కేన ను ఖో తే కారణేన చిత్తుత్రాసమత్తమ్పి న ఉప్పన్న’’న్తి పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౪౩. ‘‘దిస్వా ఖురప్పే ధనువేగనున్నే, ఖగ్గే గహీతే తిఖిణే తేలధోతే;

తస్మిం భయస్మిం మరణే వియూళ్హే, కస్మా ను తే నాహు ఛమ్భితత్త’’న్తి.

తత్థ ధనువేగనున్నేతి ధనువేగేన విస్సట్ఠే. ఖగ్గే గహీతేతి థరుదణ్డేహి సుగహితే ఖగ్గే. మరణే వియూళ్హేతి మరణే పచ్చుపట్ఠితే. కస్మా ను తే నాహూతి కేన ను ఖో కారణేన నాహోసి. ఛమ్భితత్తన్తి సరీరచలనం.

తం సుత్వా ఆరక్ఖకజేట్ఠకో ఇతరా ద్వే గాథా అభాసి –

౪౪. ‘‘దిస్వా ఖురప్పే ధనువేగనున్నే, ఖగ్గే గహీతే తిఖిణే తేలధోతే;

తస్మిం భయస్మిం మరణే వియూళ్హే, వేదం అలత్థం విపులం ఉళారం.

౪౫. ‘‘సో వేదజాతో అజ్ఝభవిం అమిత్తే, పుబ్బేవ మే జీవితమాసి చత్తం;

న హి జీవితే ఆలయం కుబ్బమానో, సూరో కయిరా సూరకిచ్చం కదాచీ’’తి.

తత్థ వేదం అలత్థన్తి తుట్ఠిఞ్చేవ సోమనస్సఞ్చ పటిలభిం. విపులన్తి బహుం. ఉళారన్తి ఉత్తమం. అజ్ఝభవిన్తి జీవితం పరిచ్చజిత్వా అభిభవిం. పుబ్బేవ మే జీవితమాసి చత్తన్తి మయా పుబ్బేవ తవ హత్థతో భతిం గణ్హన్తేనేవ జీవితం చత్తమాసి. న హి జీవితే ఆలయం కుబ్బమానోతి జీవితస్మిఞ్హి నికన్తిం కురుమానో పురిసకిచ్చం కదాచిపి న కరోతి.

ఏవం సో సరవస్సే వస్సన్తే జీవితనికన్తియా విస్సట్ఠత్తా అత్తనా సూరకిచ్చస్స కతభావం ఞాపేత్వా సత్థవాహపుత్తం ఉయ్యోజేత్వా సకగామమేవ పచ్చాగన్త్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఓస్సట్ఠవీరియో భిక్ఖు అరహత్తే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా ఆరక్ఖకజేట్ఠకో అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఖురప్పజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౨౬౬] ౬. వాతగ్గసిన్ధవజాతకవణ్ణనా

యేనాసి కిసియా పణ్డూతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సావత్థియం అఞ్ఞతరం కుటుమ్బికం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియం కిరేకా అభిరూపా ఇత్థీ ఏకం అభిరూపం కుటుమ్బికం దిస్వా పటిబద్ధచిత్తా అహోసి, సకలసరీరం ఝాయమానో వియస్సా అబ్భన్తరే కిలేసగ్గి ఉప్పజ్జి. సా నేవ కాయస్సాదం లభి, న చిత్తస్సాదం, భత్తమ్పిస్సా న రుచ్చి, కేవలం మఞ్చకఅటనిం గహేత్వా నిపజ్జి. అథ నం ఉపట్ఠాయికా చ సహాయికా చ పుచ్ఛింసు – ‘‘కిం ను ఖో త్వం కమ్పమానచిత్తా అటనిం గహేత్వా నిపన్నా, కిం తే అఫాసుక’’న్తి. సా ఏకం ద్వే వారే అకథేత్వా పునప్పునం వుచ్చమానా తమత్థం ఆరోచేసి. అథ నం తా సమస్సాసేత్వా ‘‘త్వం మా చిన్తయి, మయం తం ఆనేస్సామా’’తి వత్వా గన్త్వా కుటుమ్బికేన సద్ధిం మన్తేసుం, సో పటిక్ఖిపిత్వా పునప్పునం వుచ్చమానో అధివాసేసి. తా ‘‘అసుకదివసే అసుకవేలాయం ఆగచ్ఛా’’తి పటిఞ్ఞం గహేత్వా గన్త్వా తస్సా ఆరోచేసుం. సా అత్తనో సయనగబ్భం సజ్జేత్వా అత్తానం అలఙ్కరిత్వా సయనపిట్ఠే నిసిన్నా తస్మిం ఆగన్త్వా సయనేకదేసే నిసిన్నే చిన్తేసి – ‘‘సచాహం ఇమస్స గరుకం అకత్వా ఇదానేవ ఓకాసం కరిస్సామి, ఇస్సరియం మే పరిహాయిస్సతి, ఆగతదివసేయేవ ఓకాసకరణం నామ అకారణం, అజ్జ న మఙ్కుం కత్వా అఞ్ఞస్మిం దివసే ఓకాసం కరిస్సామీ’’తి. అథ నం హత్థగహణాదివసేన కేళిం కాతుం ఆరద్ధం హత్థే గహేత్వా ‘‘అపేహి అపేహి, న మే తయా అత్థో’’తి నిబ్భచ్ఛేసి. సో ఓసక్కిత్వా లజ్జితో ఉట్ఠాయ అత్తనో గేహమేవ గతో.

ఇతరా ఇత్థియో తాయ తథా కతభావం ఞత్వా కుటుమ్బికే నిక్ఖన్తే తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహంసు – ‘‘త్వం ఏతస్మిం పటిబద్ధచిత్తా ఆహారం పటిక్ఖిపిత్వా నిపజ్జి, అథ నం మయం పునప్పునం యాచిత్వా ఆనయిమ్హ, తస్స కస్మా ఓకాసం న అకాసీ’’తి. సా తమత్థం ఆరోచేసి. ఇతరా ‘‘తేన హి పఞ్ఞాయిస్ససీ’’తి వత్వా పక్కమింసు. కుటుమ్బికో పున నివత్తిత్వాపి న ఓలోకేసి. సా తం అలభమానా నిరాహారా తత్థేవ జీవితక్ఖయం పాపుణి. కుటుమ్బికో తస్సా మతభావం ఞత్వా బహుం మాలాగన్ధవిలేపనం ఆదాయ జేతవనం గన్త్వా సత్థారం పూజేత్వా ఏకమన్తం నిసీదిత్వా సత్థారా చ ‘‘కిం ను ఖో, ఉపాసక, న పఞ్ఞాయసీ’’తి పుచ్ఛితే తమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘స్వాహం, భన్తే, ఏత్తకం కాలం లజ్జాయ బుద్ధుపట్ఠానం నాగతో’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘న, ఉపాసక, ఇదానేవేసా కిలేసవసేన తం పక్కోసాపేత్వా ఆగతకాలే తం ఓకాసం అకత్వా లజ్జాపేసి, పుబ్బేపి పన పణ్డితేసు పటిబద్ధచిత్తా హుత్వా పక్కోసాపేత్వా ఆగతకాలే ఓకాసం అకత్వా కిలమేత్వావ ఉయ్యోజేసీ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సిన్ధవకులే నిబ్బత్తిత్వా వాతగ్గసిన్ధవో నామ హుత్వా తస్స మఙ్గలఅస్సో అహోసి. అస్సగోపకా తం నేత్వా గఙ్గాయం న్హాపేన్తి. అథ నం భద్దలీ నామ గద్రభీ దిస్వా పటిబద్ధచిత్తా హుత్వా కిలేసవసేన కమ్పమానా నేవ తిణం ఖాది, న ఉదకం పివి, పరిసుస్సిత్వా కిసా అట్ఠిచమ్మమత్తా అహోసి. అథ నం పుత్తో గద్రభపోతకో మాతరం పరిసుస్సమానం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో త్వం, అమ్మ, నేవ తిణం ఖాదసి, న ఉదకం పివసి, పరిసుస్సిత్వా తత్థ తత్థ కమ్పమానా నిపజ్జసి, కిం తే అఫాసుక’’న్తి పుచ్ఛి. సా అకథేత్వా పునప్పునం వుచ్చమానా తమత్థం కథేసి. అథ నం పుత్తో సమస్సాసేత్వా ‘‘అమ్మ, మా చిన్తయి, అహం తం ఆనేస్సామీ’’తి వత్వా వాతగ్గసిన్ధవస్స న్హాయితుం ఆగతకాలే తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘తాత, మయ్హం మాతా తుమ్హేసు పటిబద్ధచిత్తా నిరాహారా సుస్సిత్వా మరిస్సతి, జీవితదానమస్సా దేథా’’తి ఆహ. ‘‘సాధు, తాత, దస్సామి, అస్సగోపకా మం న్హాపేత్వా థోకం గఙ్గాతీరే విచరణత్థాయ విస్సజ్జేన్తి, త్వం మాతరం గహేత్వా తం పదేసం ఏహీ’’తి. సో గన్త్వా మాతరం ఆనేత్వా తస్మిం పదేసే విస్సజ్జేత్వా ఏకమన్తం పటిచ్ఛన్నో అట్ఠాసి.

అస్సగోపకాపి వాతగ్గసిన్ధవం తస్మిం ఠానే విస్సజ్జేసుం. సో తం గద్రభిం ఓలోకేత్వా ఉపసఙ్కమి. అథ సా గద్రభీ తస్మిం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో సరీరం ఉపసిఙ్ఘమానే ‘‘సచాహం గరుం అకత్వా ఆగతక్ఖణేయేవస్స ఓకాసం కరిస్సామి, ఏవం మే యసో చ ఇస్సరియఞ్చ పరిహాయిస్సతి, అనిచ్ఛమానా వియ భవితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా సిన్ధవస్స హేట్ఠాహనుకే పాదేన పహరిత్వా పలాయి, దన్తమూలమస్స భిజ్జిత్వా గతకాలో వియ అహోసి. వాతగ్గసిన్ధవో ‘‘కో మే ఏతాయ అత్థో’’తి లజ్జితో తతోవ పలాయి. సా విప్పటిసారినీ హుత్వా తత్థేవ పతిత్వా సోచమానా నిపజ్జి.

అథ నం పుత్తో ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౪౬. ‘‘యేనాసి కిసియా పణ్డు, యేన భత్తం న రుచ్చతి;

అయం సో ఆగతో భత్తా, కస్మా దాని పలాయసీ’’తి.

తత్థ యేనాతి తస్మిం పటిబద్ధచిత్తతాయ యేన కారణభూతేన.

పుత్తస్స వచనం సుత్వా గద్రభీ దుతియం గాథమాహ –

౪౭. ‘‘సచే పనాదికేనేవ, సన్థవో నామ జాయతి;

యసో హాయతి ఇత్థీనం, తస్మా తాత పలాయహ’’న్తి.

తత్థ ఆదికేనేవాతిఆదితోవ పఠమమేవ. సన్థవోతి మేథునధమ్మసంయోగవసేన మిత్తసన్థవో. యసో హాయతి ఇత్థీనన్తి, తాత, ఇత్థీనఞ్హి గరుకం అకత్వా ఆదితోవ సన్థవం కురుమానానం యసో హాయతి, ఇస్సరియగబ్బితభావో పరిహాయతీతి. ఏవం సా ఇత్థీనం సభావం పుత్తస్స కథేసి.

తతియగాథం పన సత్థా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఆహ –

౪౮. ‘‘యసస్సినం కులే జాతం, ఆగతం యా న ఇచ్ఛతి;

సోచతి చిరరత్తాయ, వాతగ్గమివ భద్దలీ’’తి.

తత్థ యసస్సినన్తి యససమ్పన్నం. యా న ఇచ్ఛతీతి యా ఇత్థీ తథారూపం పురిసం న ఇచ్ఛతి. చిరరత్తాయాతి చిరరత్తం, దీఘమద్ధానన్తి అత్థో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే కుటుమ్బికో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా గద్రభీ సా ఇత్థీ అహోసి, వాతగ్గసిన్ధవో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వాతగ్గసిన్ధవజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౨౬౭] ౭. కక్కటకజాతకవణ్ణనా

సిఙ్గీ మిగోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం ఇత్థిం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియం కిరేకో కుటుమ్బికో అత్తనో భరియం గహేత్వా ఉద్ధారసోధనత్థాయ జనపదం గన్త్వా ఉద్ధారం సోధేత్వా ఆగచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే చోరేహి గహితో. భరియా పనస్స అభిరూపా పాసాదికా దస్సనీయా, చోరజేట్ఠకో తస్సా సినేహేన కుటుమ్బికం మారేతుం ఆరభి. సా పన ఇత్థీ సీలవతీ ఆచారసమ్పన్నా పతిదేవతా, సా చోరజేట్ఠకస్స పాదేసు నిపతిత్వా ‘‘సామి, సచే మయి సినేహో అత్థి, మా మయ్హం సామికం మారేహి. సచే మారేసి, అహమ్పి విసం వా ఖాదిత్వా నాసవాతం వా సన్నిరుమ్భిత్వా మరిస్సామి, తయా పన సద్ధిం న గమిస్సామి, మా మే అకారణేన సామికం మారేహీ’’తి యాచిత్వా తం విస్సజ్జాపేసి. తే ఉభోపి సోత్థినా సావత్థిం పత్వా జేతవనపిట్ఠివిహారేన గచ్ఛన్తా ‘‘విహారం పవిసిత్వా సత్థారం వన్దిస్సామా’’తి గన్ధకుటిపరివేణం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. తే సత్థారా ‘‘కహం గతత్థ, ఉపాసకా’’తి పుట్ఠా ‘‘ఉద్ధారసోధనత్థాయా’’తి ఆహంసు. ‘‘అన్తరామగ్గే పన ఆరోగ్యేన ఆగతత్థా’’తి వుత్తే కుటుమ్బికో ఆహ – ‘‘అన్తరామగ్గే నో, భన్తే, చోరా గణ్హింసు, తత్రేసా మం మారియమానం చోరజేట్ఠకం యాచిత్వా మోచేసి, ఇమం నిస్సాయ మయా జీవితం లద్ధ’’న్తి. సత్థా ‘‘న, ఉపాసక, ఇదానేవేతాయ ఏవం తుయ్హం జీవితం దిన్నం, పుబ్బేపి పణ్డితానమ్పి జీవితం అదాసియేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే హిమవన్తే మహాఉదకరహదో, తత్థ మహాసువణ్ణకక్కటకో అహోసి. సో తస్స నివాసభావేన ‘‘కుళీరదహో’’తి పఞ్ఞాయిత్థ. కక్కటకో మహా అహోసి ఖలమణ్డలప్పమాణో, హత్థీ గహేత్వా వధిత్వా ఖాదతి. హత్థీ తస్స భయేన తత్థ ఓతరిత్వా గోచరం గణ్హితుం న సక్కోన్తి. తదా బోధిసత్తో కుళీరదహం ఉపనిస్సాయ వసమానం హత్థియూథజేట్ఠకం పటిచ్చ కరేణుయా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. అథస్స మాతా ‘‘గబ్భం రక్ఖిస్సామీ’’తి అఞ్ఞం పబ్బతప్పదేసం గన్త్వా గబ్భం రక్ఖిత్వా పుత్తం విజాయి. సో అనుక్కమేన విఞ్ఞుతం పత్తో మహాసరీరో థామసమ్పన్నో సోభగ్గప్పత్తో అఞ్జనపబ్బతో వియ అహోసి. సో ఏకాయ కరేణుయా సద్ధిం సంవాసం కప్పేత్వా ‘‘కక్కటకం గణ్హిస్సామీ’’తి అత్తనో భరియఞ్చ మాతరఞ్చ ఆదాయ తం హత్థియూథం ఉపసఙ్కమిత్వా పితరం పస్సిత్వా ‘‘తాత, అహం కక్కటకం గణ్హిస్సామీ’’తి ఆహ. అథ నం పితా ‘‘న సక్ఖిస్ససి, తాతా’’తి వారేత్వా పునప్పునం వదన్తం ‘‘త్వఞ్ఞేవ జానిస్ససీ’’తి ఆహ.

సో కుళీరదహం ఉపనిస్సాయ వసన్తే సబ్బవారణే సన్నిపాతేత్వా సబ్బేహి సద్ధిం దహసమీపం గన్త్వా ‘‘కిం సో కక్కటకో ఓతరణకాలే గణ్హాతి, ఉదాహు గోచరం గణ్హనకాలే, ఉదాహు ఉత్తరణకాలే’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఉత్తరణకాలే’’తి సుత్వా ‘‘తేన హి తుమ్హే కుళీరదహం ఓతరిత్వా యావదత్థం గోచరం గహేత్వా పఠమం ఉత్తరథ, అహం పచ్ఛతో భవిస్సామీ’’తి ఆహ. వారణా తథా కరింసు. కుళీరో పచ్ఛతో ఉత్తరన్తం బోధిసత్తం మహాసణ్డాసేన కమ్మారో లోహసలాకం వియ అళద్వయేన పాదే దళ్హం గణ్హి, కరేణుకా బోధిసత్తం అవిజహిత్వా సమీపేయేవ అట్ఠాసి. బోధిసత్తో ఆకడ్ఢన్తో కుళీరం చాలేతుం నాసక్ఖి, కుళీరో పన తం ఆకడ్ఢన్తో అత్తనో అభిముఖం కరోతి. సో మరణభయతజ్జితో బద్ధరవం రవి, సబ్బే వారణా మరణభయతజ్జితా కోఞ్చనాదం కత్వా ముత్తకరీసం చజమానా పలాయింసు, కరేణుకాపిస్స సణ్ఠాతుం అసక్కోన్తీ పలాయితుం ఆరభి.

అథ నం సో అత్తనో బద్ధభావం సఞ్ఞాపేత్వా తస్సా అపలాయనత్థం పఠమం గాథమాహ –

౪౯. తత్థ సిఙ్గీ మిగోతి సిఙ్గీ సువణ్ణవణ్ణో మిగో. ద్వీహి అళేహి సిఙ్గకిచ్చం సాధేన్తేహి యుత్తతాయ సిఙ్గీతి అత్థో. మిగోతి పన సబ్బపాణసఙ్గాహకవసేన ఇధ కుళీరో వుత్తో. ఆయతచక్ఖునేత్తోతి ఏత్థ దస్సనట్ఠేన చక్ఖు, నయనట్ఠేన నేత్తం, ఆయతాని చక్ఖుసఙ్ఖాతాని నేత్తాని అస్సాతి ఆయతచక్ఖునేత్తో, దీఘఅక్ఖీతి అత్థో. అట్ఠిమేవస్స తచకిచ్చం సాధేతీతి అట్ఠిత్తచో. తేనాభిభూతోతి తేన మిగేన అభిభూతో అజ్ఝోత్థతో నిచ్చలం గహితో హుత్వా. కపణం రుదామీతి కారుఞ్ఞప్పత్తో హుత్వా రుదామి విరవామి. మా హేవ మన్తి మం ఏవరూపం బ్యసనప్పత్తం అత్తనో పాణసమం పియసామికం త్వం మా హేవ జహీతి.

అథ సా కరేణుకా నివత్తిత్వా తం అస్సాసయమానా దుతియం గాథమాహ –

౫౦. ‘‘అయ్య న తం జహిస్సామి, కుఞ్జరం సట్ఠిహాయనం;

పథబ్యా చాతురన్తాయ, సుప్పియో హోసి మే తువ’’న్తి.

తత్థ సట్ఠిహాయనన్తి జాతియా సట్ఠివస్సకాలస్మిఞ్హి కుఞ్జరా థామేన పరిహాయన్తి, సా అహం ఏవం థామహీనం ఇమం బ్యసనం పత్తం తం న జహిస్సామి, మా భాయి, ఇమిస్సా హి చతూసు దిసాసు సముద్దం పత్వా ఠితాయ చాతురన్తాయ పథవియా త్వం మయ్హం సుట్ఠు పియోతి.

అథ నం సన్థమ్భేత్వా ‘‘అయ్య, ఇదాని తం కుళీరేన సద్ధిం థోకం కథాసల్లాపం లభమానా విస్సజ్జాపేస్సామీ’’తి వత్వా కుళీరం యాచమానా తతియం గాథమాహ –

౫౧. ‘‘యే కుళీరా సముద్దస్మిం, గఙ్గాయ యమునాయ చ;

తేసం త్వం వారిజో సేట్ఠో, ముఞ్చ రోదన్తియా పతి’’న్తి.

తస్సత్థో – యే సముద్దే వా గఙ్గాయ వా యమునాయ వా కుళీరా, సబ్బేసం వణ్ణసమ్పత్తియా చ మహన్తత్తేన చ త్వమేవ సేట్ఠో ఉత్తమో. తేన తం యాచామి, మయ్హం రోదమానాయ సామికం ముఞ్చాతి.

కుళీరో తస్సా కథయమానాయ ఇత్థిసద్దే నిమిత్తం గహేత్వా ఆకడ్ఢియమానసో హుత్వా వారణస్స పాదతో అళే వినివేఠేన్తో ‘‘అయం విస్సట్ఠో ఇదం నామ కరిస్సతీ’’తి న కిఞ్చి అఞ్ఞాసి. అథ నం వారణో పాదం ఉక్ఖిపిత్వా పిట్ఠియం అక్కమి, తావదేవ అట్ఠీని భిజ్జింసు. వారణో తుట్ఠరవం రవి, సబ్బే వారణా సన్నిపతిత్వా కుళీరం నీహరిత్వా మహీతలే ఠపేత్వా మద్దన్తా చుణ్ణవిచుణ్ణమకంసు. తస్స ద్వే అళా సరీరతో భిజ్జిత్వా ఏకమన్తే పతింసు. సో చ కుళీరదహో గఙ్గాయ ఏకాబద్ధో, గఙ్గాయ పూరణకాలే గఙ్గోదకేన పూరతి, ఉదకే మన్దీభూతే దహతో ఉదకం గఙ్గం ఓతరతి. అథ ద్వేపి తే అళా ఉప్లవిత్వా గఙ్గాయ వుయ్హింసు. తేసు ఏకో సముద్దం పావిసి, ఏకం దసభాతికరాజానో ఉదకే కీళమానా లభిత్వా ఆళిఙ్గం నామ ముదిఙ్గం అకంసు. సముద్దం పన పవిట్ఠం అసురా గహేత్వా ఆలమ్బరం నామ భేరిం కారేసుం. తే అపరభాగే సక్కేన సఙ్గామే పరాజితా తం ఛడ్డేత్వా పలాయింసు, అథ నం సక్కో అత్తనో అత్థాయ గణ్హాపేసి. ‘‘ఆలమ్బరమేఘో వియ థనతీ’’తి తం సన్ధాయ వదన్తి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉభో జయమ్పతికా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు. ‘‘తదా కరేణుకా అయం ఉపాసికా అహోసి, వారణో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కక్కటకజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౨౬౮] ౮. ఆరామదూసకజాతకవణ్ణనా

యో వే సబ్బసమేతానన్తి ఇదం సత్థా దక్ఖిణాగిరిజనపదే అఞ్ఞతరం ఉయ్యానపాలపుత్తం ఆరబ్భ కథేసి. సత్థా కిర వుత్థవస్సో జేతవనా నిక్ఖమిత్వా దక్ఖిణాగిరిజనపదే చారికం చరి. అథేకో ఉపాసకో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా ఉయ్యానే నిసీదాపేత్వా యాగుఖజ్జకేహి సన్తప్పేత్వా ‘‘అయ్యా, ఉయ్యానచారికం చరితుకామా ఇమినా ఉయ్యానపాలేన సద్ధిం చరన్తూ’’తి వత్వా ‘‘అయ్యానం ఫలాఫలాని దదేయ్యాసీ’’తి ఉయ్యానపాలం ఆణాపేసి. భిక్ఖూ చరమానా ఏకం ఛిద్దట్ఠానం దిస్వా ‘‘ఇదం ఠానం ఛిద్దం విరళరుక్ఖం, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి పుచ్ఛింసు. అథ నేసం ఉయ్యానపాలో ఆచిక్ఖి – ‘‘ఏకో కిర ఉయ్యానపాలపుత్తో ఉపరోపకేసు ఉదకం ఆసిఞ్చన్తో ‘మూలప్పమాణేన ఆసిఞ్చిస్సామీ’తి ఉప్పాటేత్వా మూలప్పమాణేన ఉదకం ఆసిఞ్చి, తేన తం ఠానం ఛిద్దం జాత’’న్తి. భిక్ఖూ సత్థు సన్తికం గన్త్వా తమత్థం ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ పుబ్బేపి సో కుమారకో ఆరామదూసకోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం విస్ససేనే నామ రఞ్ఞే రజ్జం కారేన్తే ఉస్సవే ఘుట్ఠే ఉయ్యానపాలో ‘‘ఉస్సవం కీళిస్సామీ’’తి ఉయ్యానవాసినో మక్కటే ఆహ – ‘‘ఇదం ఉయ్యానం తుమ్హాకం బహూపకారం, అహం సత్తాహం ఉస్సవం కీళిస్సామి, తుమ్హే సత్త దివసే ఉపరోపకేసు ఉదకం ఆసిఞ్చథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛింసు. సో తేసం చమ్మఘటకే దత్వా పక్కామి. మక్కటా ఉదకం ఆసిఞ్చన్తా ఉపరోపకేసు ఆసిఞ్చింసు. అథ నే మక్కటజేట్ఠకో ఆహ – ‘‘ఆగమేథ తావ, ఉదకం నామ సబ్బకాలం దుల్లభం, తం రక్ఖితబ్బం, ఉపరోపకే ఉప్పాటేత్వా మూలప్పమాణం ఞత్వా దీఘమూలకేసు బహుం, రస్సమూలకేసు అప్పం ఉదకం సిఞ్చితుం వట్టతీ’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి వత్వా ఏకచ్చే ఉపరోపకే ఉప్పాటేత్వా గచ్ఛన్తి, ఏకచ్చే తే రోపేత్వా ఉదకం సిఞ్చన్తి.

తస్మిం కాలే బోధిసత్తో బారాణసియం ఏకస్స కులస్స పుత్తో అహోసి, సో కేనచిదేవ కరణీయేన ఉయ్యానం గన్త్వా తే మక్కటే తథా కరోన్తే దిస్వా ‘‘కో తుమ్హే ఏవం కారేతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘వానరజేట్ఠకో’’తి వుత్తే ‘‘జేట్ఠకస్స తావ వో అయం పఞ్ఞా, తుమ్హాకం పన కీదిసీ భవిస్సతీ’’తి తమత్థం పకాసేన్తో ఇమం పఠమం గాథమాహ –

౫౨. ‘‘యో వే సబ్బసమేతానం, అహువా సేట్ఠసమ్మతో;

తస్సాయం ఏదిసీ పఞ్ఞా, కిమేవ ఇతరా పజా’’తి.

తత్థ సబ్బసమేతానన్తి ఇమేసం సబ్బేసం సమానజాతీనం. అహువాతి అహోసి. కిమేవ ఇతరా పజాతి యా ఇతరా ఏతేసు లామికా పజా, కీదిసా ను ఖో తస్సా పఞ్ఞాతి.

తస్స కథం సుత్వా వానరా దుతియం గాథమాహంసు –

౫౩. ‘‘ఏవమేవ తువం బ్రహ్మే, అనఞ్ఞాయ వినిన్దసి;

కథం మూలం అదిస్వాన, రుక్ఖం జఞ్ఞా పతిట్ఠిత’’న్తి.

తత్థ బ్రహ్మేతి ఆలపనమత్తం. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – త్వం, భో పురిస, కారణాకారణం అజానిత్వా ఏవమేవ అమ్హే వినిన్దసి, రుక్ఖం నామ ‘‘గమ్భీరే పతిట్ఠితో వా ఏస, న వా’’తి మూలం అనుప్పాటేత్వా కథం ఞాతుం సక్కా, తేన మయం ఉప్పాటేత్వా మూలప్పమాణేన ఉదకం ఆసిఞ్చామాతి.