౯. అపాయిమ్హవగ్గో

[౮౧] ౧. సురాపానజాతకవణ్ణనా

అపాయిమ్హ అనచ్చిమ్హాతి ఇదం సత్థా కోసమ్బిం ఉపనిస్సాయ ఘోసితారామే విహరన్తో సాగతత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. భగవతి హి సావత్థియం వస్సం వసిత్వా చారికాగమనేన భద్దవతికం నామ నిగమం సమ్పత్తే గోపాలకా పసుపాలకా కస్సకా పథావినో చ సత్థారం దిస్వా వన్దిత్వా ‘‘మా, భన్తే, భగవా అమ్బతిత్థం అగమాసి, అమ్బతిత్థే జటిలస్స అస్సమే అమ్బతిత్థకో నామ నాగో ఆసీవిసో ఘోరవిసో, సో భగవన్తం విహేఠేయ్యా’’తి వారయింసు. భగవాపి తేసం కథం అసుణన్తో వియ తేసు యావతతియం వారయమానేసుపి అగమాసియేవ.

తత్ర సుదం భగవా భద్దవతికాయ అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం వనసణ్డే విహరతి. తేన ఖో పన సమయేన బుద్ధూపట్ఠాకో సాగతో నామ థేరో పోథుజ్జనికాయ ఇద్ధియా సమన్నాగతో తం అస్సమం ఉపసఙ్కమిత్వా తస్స నాగరాజస్స వసనట్ఠానే తిణసన్థారకం పఞ్ఞాపేత్వా పల్లఙ్కేన నిసీది. నాగో మక్ఖం అసహమానో ధూమాయి, థేరోపి ధూమాయి. నాగో పజ్జలి, థేరోపి పజ్జలి. నాగస్స తేజో థేరం న బాధతి, థేరస్స తేజో నాగం బాధతి. ఏవం సో ఖణేన తం నాగరాజానం దమేత్వా సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠాపేత్వా సత్థు సన్తికం అగమాసి.

సత్థా భద్దవతికాయం యథాభిరన్తం విహరిత్వా కోసమ్బిం అగమాసి. సాగతత్థేరేన నాగస్స దమితభావో సకలజనపదం పత్థరి. కోసమ్బినగరవాసినో సత్థు పచ్చుగ్గమనం కత్వా సత్థారం వన్దిత్వా సాగతత్థేరస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితా ఏవమాహంసు ‘‘భన్తే, యం తుమ్హాకం దుల్లభం, తం వదేయ్యాథ, తదేవ మయం పటియాదేస్సామా’’తి. థేరో తుణ్హీ అహోసి. ఛబ్బగ్గియా పనాహంసు ‘‘ఆవుసో, పబ్బజితానం నామ కాపోతికా సురా దుల్లభా చేవ మనాపా చ. సచే తుమ్హే థేరస్స పసన్నా, కాపోతికం సురం పటియాదేథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా సత్థారం స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా నగరం పవిసిత్వా అత్తనో అత్తనో గేహే ‘‘థేరస్స దస్సామా’’తి కాపోతికం సురం పసన్నం పటియాదేత్వా థేరం నిమన్తేత్వా ఘరే ఘరే పసన్నం సురం అదంసు. థేరో పివిత్వా సురామదమత్తో నగరతో నిక్ఖమన్తో ద్వారన్తరే పతిత్వా విలపమానో నిపజ్జి.

సత్థా కతభత్తకిచ్చో నగరా నిక్ఖమన్తో థేరం తేనాకారేన నిపన్నం దిస్వా ‘‘గణ్హథ, భిక్ఖవే, సాగత’’న్తి గాహాపేత్వా ఆరామం అగమాసి. భిక్ఖూ థేరస్స సీసం తథాగతస్స పాదమూలే కత్వా తం నిపజ్జాపేసుం, సో పరివత్తిత్వా పాదే తథాగతాభిముఖే కత్వా నిపజ్జి. సత్థా భిక్ఖూ పటిపుచ్ఛి ‘‘కిం ను ఖో, భిక్ఖవే, యం పుబ్బే సాగతస్స మయి గారవం, తం ఇదాని అత్థీ’’తి? ‘‘నత్థి, భన్తే’’తి. ‘‘భిక్ఖవే, అమ్బతిత్థకం నాగరాజానం కో దమేసీ’’తి. ‘‘సాగతో, భన్తే’’తి. ‘‘కిం పనేతరహి, భిక్ఖవే, సాగతో ఉదకదేడ్డూభకమ్పి దమేతుం సక్కుణేయ్యా’’తి. ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘అపి ను ఖో, భిక్ఖవే, ఏవరూపం పాతుం యుత్తం, యం పివిత్వా ఏవంవిసఞ్ఞీ హోతీ’’తి. ‘‘అయుత్తం, భన్తే’’తి. అథ ఖో భగవా థేరం గరహిత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ‘‘సురామేరయపానే పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౩౨౭) సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేత్వా ఉట్ఠాయాసనా గన్ధకుటిం పావిసి.

ధమ్మసభాయం సన్నిపతితా భిక్ఖూ సురాపానస్స అవణ్ణం కథయింసు ‘‘యావ మహాదోసఞ్చేతం, ఆవుసో, సురాపానం నామ, తావ పఞ్ఞాసమ్పన్నం నామ ఇద్ధిమన్తం సాగతం యథా సత్థు గుణమత్తమ్పి న జానాతి, తథా అకాసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ సురం పివిత్వా పబ్బజితా విసఞ్ఞినో హోన్తి, పుబ్బేపి అహేసుంయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే ఉదిచ్చబ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ ఉప్పాదేత్వా ఝానకీళం కీళన్తో హిమవన్తప్పదేసే వసతి పఞ్చహి అన్తేవాసికసతేహి పరివుతో. అథ నం వస్సానసమయే సమ్పత్తే అన్తేవాసికా ఆహంసు ‘‘ఆచరియ, మనుస్సపథం గన్త్వా లోణమ్బిలం సేవిత్వా ఆగచ్ఛామా’’తి. ‘‘ఆవుసో, అహం ఇధేవ వసిస్సామి, తుమ్హే పన గన్త్వా సరీరం సన్తప్పేత్వా వస్సం వీతినామేత్వా ఆగచ్ఛథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి ఆచరియం వన్దిత్వా బారాణసిం గన్త్వా రాజుయ్యానే వసిత్వా పునదివసే బహిద్వారగామేయేవ భిక్ఖాయ చరిత్వా సుహితా హుత్వా పునదివసే నగరం పవిసింసు. మనుస్సా సమ్పియాయమానా భిక్ఖం అదంసు. కతిపాహచ్చయేన చ రఞ్ఞోపి ఆరోచేసుం ‘‘దేవ, హిమవన్తతో పఞ్చసతా ఇసయో ఆగన్త్వా ఉయ్యానే వసన్తి ఘోరతపా పరమధితిన్ద్రియా సీలవన్తో’’తి. రాజా తేసం గుణే సుత్వా ఉయ్యానం గన్త్వా వన్దిత్వా కతపటిసన్థారో వస్సానం చతుమాసం తత్థేవ వసనత్థాయ పటిఞ్ఞం గహేత్వా నిమన్తేసి, తే తతో పట్ఠాయ రాజగేహేయేవ భుఞ్జిత్వా ఉయ్యానే వసన్తి.

అథేకదివసం నగరే సురానక్ఖత్తం నామ అహోసి. రాజా ‘‘పబ్బజితానం సురా దుల్లభా’’తి బహుం ఉత్తమసురం దాపేసి. తాపసా సురం పివిత్వా ఉయ్యానం గన్త్వా సురామదమత్తా హుత్వా ఏకచ్చే ఉట్ఠాయ నచ్చింసు, ఏకచ్చే గాయింసు, నచ్చిత్వా గాయిత్వా ఖారికాదీని అవత్థరిత్వా నిద్దాయిత్వా సురామదే ఛిన్నే పబుజ్ఝిత్వా తం అత్తనో విప్పకారం దిస్వా ‘‘న అమ్హేహి పబ్బజితసారుప్పం కత’’న్తి రోదిత్వా పరిదేవిత్వా ‘‘మయం ఆచరియేన వినాభూతత్తా ఏవరూపం పాపకమ్మం కరిమ్హా’’తి తఙ్ఖణఞ్ఞేవ ఉయ్యానం పహాయ హిమవన్తం గన్త్వా పటిసామితపరిక్ఖారా ఆచరియం వన్దిత్వా నిసీదిత్వా ‘‘కిం ను ఖో, తాతా, మనుస్సపథే భిక్ఖాయ అకిలమమానా సుఖం వసిత్థ, సమగ్గవాసఞ్చ పన వసిత్థా’’తి పుచ్ఛితా ‘‘ఆచరియ, సుఖం వసిమ్హ, అపిచ ఖో పన మయం అపాతబ్బయుత్తకం పివిత్వా విసఞ్ఞీభూతా సతిం పచ్చుపట్ఠాపేతుం అసక్కోన్తా నచ్చిమ్హ చేవ గాయిమ్హ చా’’తి ఏతమత్థం ఆరోచేన్తా ఇమం గాథం సముట్ఠాపేత్వా ఆహంసు –

౮౧. ‘‘అపాయిమ్హ అనచ్చిమ్హ, అగాయిమ్హ రుదిమ్హ చ;

విసఞ్ఞీకరణిం పిత్వా, దిట్ఠా నాహుమ్హ వానరా’’తి.

తత్థ అపాయిమ్హాతి సురం పివిమ్హ. అనచ్చిమ్హాతి తం పివిత్వా హత్థపాదే లాళేన్తా నచ్చిమ్హ. అగాయిమ్హాతి ముఖం వివరిత్వా ఆయతకేన సరేన గాయిమ్హ. రుదిమ్హ చాతి పున విప్పటిసారినో ‘‘ఏవరూపం నామ అమ్హేహి కత’’న్తి రోదిమ్హ చ. విసఞ్ఞీకరణిం పిత్వా, దిట్ఠా నాహుమ్హ వానరాతి ఏవరూపం సఞ్ఞావినాసనతో విసఞ్ఞీకరణిం సురం పివిత్వా ‘‘ఏతదేవ సాధు, యం వానరా నాహుమ్హా’’తి. ఏవం తే అత్తనో అగుణం కథేసుం.

బోధిసత్తో ‘‘గరుసంవాసరహితానం నామ ఏవరూపం హోతియేవా’’తి తే తాపసే గరహిత్వా ‘‘పున ఏవరూపం మాకరిత్థా’’తి తేసం ఓవాదం దత్వా అపరిహీనజ్ఝానో బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి. ఇతో పట్ఠాయ హి ‘‘అనుసన్ధిం ఘటేత్వా’’తి ఇదమ్పి న వక్ఖామ. తదా ఇసిగణో బుద్ధపరిసా అహోసి, గణసత్థా పన అహమేవ అహోసిన్తి.

సురాపానజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౮౨] ౨. మిత్తవిన్దకజాతకవణ్ణనా

అతిక్కమ్మ రమణకన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం దుబ్బచభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. ఇమస్స పన జాతకస్స కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలికం వత్థు, తం దసకనిపాతే మహామిత్తవిన్దకజాతకే (జా. ౧.౧.౮౨; ౧.౫.౧౦౦ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. తదా పన బోధిసత్తో ఇమం గాథమాహ –

౮౨. ‘‘అతిక్కమ్మ రమణకం, సదామత్తఞ్చ దూభకం;

స్వాసి పాసాణమాసీనో, యస్మా జీవం న మోక్ఖసీ’’తి.

తత్థ రమణకన్తి తస్మిం కాలే ఫలికస్స నామం, ఫలికపాసాదఞ్చ అతిక్కన్తోసీతి దీపేతి. సదామత్తఞ్చాతి రజతస్స నామం, రజతపాసాదఞ్చ అతిక్కన్తోసీతి దీపేతి. దూభకన్తి మణినో నామం, మణిపాసాదఞ్చ అతిక్కన్తోసీతి దీపేతి. స్వాసీతి సో అసి త్వం. పాసాణమాసీనోతి ఖురచక్కం నామ పాసాణమయం వా హోతి రజతమయం వా మణిమయం వా, తం పన పాసాణమయమేవ. సో చ తేన ఆసీనో అతినివిట్ఠో అజ్ఝోత్థటో. తస్మా పాసాణేన ఆసీనత్తా ‘‘పాసాణాసీనో’’తి వత్తబ్బే బ్యఞ్జనసన్ధివసేన మకారం ఆదాయ ‘‘పాసాణమాసీనో’’తి వుత్తం. పాసాణం వా ఆసీనో, తం ఖురచక్కం ఆసజ్జ పాపుణిత్వా ఠితోతి అత్థో. యస్మా జీవం న మోక్ఖసీతి యస్మా ఖురచక్కా యావ తే పాపం న ఖీయతి, తావ జీవన్తోయేవ న ముచ్చిస్ససి, తం ఆసీనోసీతి.

ఇమం గాథం వత్వా బోధిసత్తో అత్తనో వసనట్ఠానంయేవ గతో. మిత్తవిన్దకోపి ఖురచక్కం ఉక్ఖిపిత్వా మహాదుక్ఖం అనుభవమానో పాపకమ్మే పరిక్ఖీణే యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మిత్తవిన్దకో దుబ్బచభిక్ఖు అహోసి, దేవరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మిత్తవిన్దకజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౮౩] ౩. కాళకణ్ణిజాతకవణ్ణనా

మిత్తో హవే సత్తపదేన హోతీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం అనాథపిణ్డికస్స మిత్తం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర అనాథపిణ్డికేన సద్ధిం సహపంసుకీళికో ఏకాచరియస్సేవ సన్తికే ఉగ్గహితసిప్పో నామేన కాళకణ్ణీ నామ. సో గచ్ఛన్తే కాలే దుగ్గతో హుత్వా జీవితుం అసక్కోన్తో సేట్ఠిస్స సన్తికం అగమాసి. సో తం సమస్సాసేత్వా పరిబ్బయం దత్వా అత్తనో కుటుమ్బం పటిచ్ఛాపేసి. సో సేట్ఠినో ఉపకారకో హుత్వా సబ్బకిచ్చాని కరోతి. తం సేట్ఠిస్స సన్తికం ఆగతకాలే ‘‘తిట్ఠ, కాళకణ్ణి, నిసీద, కాళకణ్ణి, భుఞ్జ కాళకణ్ణీ’’తి వదన్తి. అథేకదివసం సేట్ఠినో మిత్తామచ్చా సేట్ఠిం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహంసు ‘‘మహాసేట్ఠి, మా ఏతం తవ సన్తికే కరి, ‘తిట్ఠ, కాళకణ్ణి, నిసీద కాళకణ్ణి, భుఞ్జ కాళకణ్ణీ’తి హి ఇమినా సద్దేన యక్ఖోపి పలాయేయ్య, న చేస తయా సమానో, దుగ్గతో దురూపేతో, కిం తే ఇమినా’’తి. అనాథపిణ్డికో ‘‘నామం నామ వోహారమత్తం, న తం పణ్డితా పమాణం కరోన్తి, సుతమఙ్గలికేన నామ భవితుం న వట్టతి, న సక్కా మయా నామమత్తం నిస్సాయ సహపంసుకీళికం సహాయం పరిచ్చజితు’’న్తి తేసం వచనం అనాదాయ ఏకదివసం అత్తనో భోగగామం గచ్ఛన్తో తం గేహరక్ఖకం కత్వా అగమాసి.

చోరా ‘‘సేట్ఠి కిర భోగగామం గతో, గేహమస్స విలుమ్పిస్సామా’’తి నానావుధహత్థా రత్తిభాగే ఆగన్త్వా గేహం పరివారేసుం. ఇతరోపి చోరానఞ్ఞేవ ఆగమనం ఆసఙ్కమానో అనిద్దాయన్తోవ నిసీది. సో చోరానం ఆగతభావం ఞత్వా మనుస్సే పబోధేతుం ‘‘త్వం సఙ్ఖం ధమ, త్వం ముదిఙ్గం వాదేహీ’’తి మహాసమజ్జం కరోన్తో వియ సకలనివేసనం ఏకసద్దం కారేసి. చోరా ‘‘సుఞ్ఞం గేహన్తి దుస్సుతం అమ్హేహి, అత్థేవ ఇధ మహాసేట్ఠీ’’తి పాసాణముగ్గరాదీని తత్థేవ ఛడ్డేత్వా పలాయింసు.

పునదివసే మనుస్సా తత్థ తత్థ ఛడ్డితే పాసాణముగ్గరాదయో దిస్వా సంవేగప్పత్తా హుత్వా ‘‘సచే అజ్జ ఏవరూపో బుద్ధిసమ్పన్నో ఘరవిచారకో నాభవిస్స, చోరేహి యథారుచియా పవిసిత్వా సబ్బం గేహం విలుత్తం అస్స, ఇమం దళ్హమిత్తం నిస్సాయ సేట్ఠినో వుడ్ఢి జాతా’’తి తం పసంసిత్వా సేట్ఠిస్స భోగగామతో ఆగతకాలే సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచయింసు. అథ నే సేట్ఠి అవోచ ‘‘తుమ్హే ఏవరూపం మమ గేహరక్ఖకం మిత్తం నిక్కడ్ఢాపేథ, సచాయం తుమ్హాకం వచనేన మయా నిక్కడ్ఢితో అస్స, అజ్జ మే కుటుమ్బం కిఞ్చి నాభవిస్స, నామం నామ అప్పమాణం, హితచిత్తమేవ పమాణ’’న్తి తస్స ఉత్తరితరం పరిబ్బయం దత్వా ‘‘అత్థి దాని మే ఇదం కథాపాభత’’న్తి సత్థు సన్తికం గన్త్వా ఆదితో పట్ఠాయ సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘న ఖో, గహపతి, ఇదానేవ కాళకణ్ణిమిత్తో అత్తనో మిత్తస్స ఘరే కుటుమ్బం రక్ఖతి, పుబ్బేపి రక్ఖియేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో మహాయసో సేట్ఠి అహోసి. తస్స కాళకణ్ణీ నామ మిత్తోతి సబ్బం పచ్చుప్పన్నవత్థుసదిసమేవ. బోధిసత్తో భోగగామతో ఆగతో తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘సచే మయా తుమ్హాకం వచనేన ఏవరూపో మిత్తో నిక్కడ్ఢితో అస్స, అజ్జ మే కుటుమ్బం కిఞ్చి నాభవిస్సా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౮౩. ‘‘మిత్తో హవే సత్తపదేన హోతి, సహాయో పన ద్వాదసకేన హోతి;

మాసడ్ఢమాసేన చ ఞాతి హోతి, తతుత్తరిం అత్తసమోపి హోతి;

సోహం కథం అత్తసుఖస్స హేతు, చిరసన్థుతం కాళకణ్ణిం జహేయ్య’’న్తి.

తత్థ హవేతి నిపాతమత్తం. మేత్తాయతీతి మిత్తో, మేత్తం పచ్చుపట్ఠాపేతి, సినేహం కరోతీతి అత్థో. సో పనేస సత్తపదేన హోతి, ఏకతో సత్తపదవీతిహారగమనమత్తేన హోతీతి అత్థో. సహాయో పన ద్వాదసకేన హోతీతి సబ్బకిచ్చాని ఏకతో కరణవసేన సబ్బిరియాపథేసు సహ గచ్ఛతీతి సహాయో. సో పనేస ద్వాదసకేన హోతి, ద్వాదసాహం ఏకతో నివాసేన హోతీతి అత్థో. మాసడ్ఢమాసేన చాతి మాసేన వా అడ్ఢమాసేన వా. ఞాతి హోతీతి ఞాతిసమో హోతి. తతుత్తరిన్తి తతో ఉత్తరిం ఏకతో వాసేన అత్తసమోపి హోతియేవ. జహేయ్యన్తి ‘‘ఏవరూపం సహాయం కథం జహేయ్య’’న్తి మిత్తస్స గుణం కథేసి. తతో పట్ఠాయ పున కోచి తస్స అన్తరే వత్తా నామ నాహోసీతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కాళకణ్ణీ ఆనన్దో అహోసి, బారాణసిసేట్ఠి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కాళకణ్ణిజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౮౪] ౪. అత్థస్సద్వారజాతకవణ్ణనా

ఆరోగ్యమిచ్ఛే పరమఞ్చ లాభన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం అత్థకుసలం కులపుత్తం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియఞ్హి ఏకస్స మహావిభవస్స సేట్ఠినో పుత్తో జాతియా సత్తవస్సో పఞ్ఞవా అత్థకుసలో. సో ఏకదివసం పితరం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్థస్స ద్వారపఞ్హం నామ పుచ్ఛి, సో తం న జానాతి. అథస్స ఏతదహోసి ‘‘అయం పఞ్హో అతిసుఖుమో, ఠపేత్వా సబ్బఞ్ఞుబుద్ధం అఞ్ఞో ఉపరి భవగ్గేన, హేట్ఠా చ అవీచినా పరిచ్ఛిన్నే లోకసన్నివాసే ఏతం పఞ్హం కథేతుం సమత్థో నామ నత్థీ’’తి. సో పుత్తమాదాయ బహుం మాలాగన్ధవిలేపనం గాహాపేత్వా జేతవనం గన్త్వా సత్థారం పూజేత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో భగవన్తం ఏతదవోచ ‘‘అయం, భన్తే, దారకో పఞ్ఞవా అత్థకుసలో మం అత్థస్స ద్వారపఞ్హం నామ పుచ్ఛి, అహం తం పఞ్హం అజానన్తో తుమ్హాకం సన్తికం ఆగతో, సాధు మే, భన్తే, భగవా తం పఞ్హం కథేతూ’’తి. సత్థా ‘‘పుబ్బేపాహం, ఉపాసక, ఇమినా కుమారకేనేతం పఞ్హం పుట్ఠో, మయా చస్స కథితో, తదా నం ఏస జానాతి, ఇదాని పన భవసఙ్ఖేపగతత్తా న సల్లక్ఖేతీ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో మహావిభవో సేట్ఠి అహోసి. అథస్స పుత్తో సత్తవస్సికో జాతియా పఞ్ఞవా అత్థకుసలో. సో ఏకదివసం పితరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘తాత, అత్థస్స ద్వారం నామ కి’’న్తి అత్థస్స ద్వారపఞ్హం పుచ్ఛి. అథస్స పితా తం పఞ్హం కథేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౮౪. ‘‘ఆరోగ్యమిచ్ఛే పరమఞ్చ లాభం, సీలఞ్చ వుద్ధానుమతం సుతఞ్చ;

ధమ్మానువత్తీ చ అలీనతా చ, అత్థస్స ద్వారా పముఖా ఛళేతే’’తి.

తత్థ ఆరోగ్యమిచ్ఛే పరమఞ్చ లాభన్తి చ-కారో నిపాతమత్తం. తాత, పఠమమేవ ఆరోగ్యసఙ్ఖాతం పరమం లాభం ఇచ్ఛేయ్యాతి ఇమమత్థం దీపేన్తో ఏవమాహ. తత్థ ఆరోగ్యం నామ సరీరస్స చేవ చిత్తస్స చ అరోగభావో అనాతురతా. సరీరే హి రోగాతురే నేవ అలద్ధం భోగలాభం ఉప్పాదేతుం సక్కోతి, న లద్ధం పరిభుఞ్జితుం, అనాతురే పన ఉభయమ్పేతం సక్కోతి. చిత్తే చ కిలేసాతురే నేవ అలద్ధం ఝానాదిభేదం లాభం ఉప్పాదేతుం సక్కోతి, న లద్ధం పున సమాపత్తివసేన పరిభుఞ్జితుం. ఏతస్మిం అనారోగ్యే సతి అలద్ధోపి లాభో న లబ్భతి, లద్ధోపి నిరత్థకో హోతి, అసతి పనేతస్మిం అలద్ధోపి లాభో లబ్భతి, లద్ధోపి సాత్థకో హోతీతి ఆరోగ్యం పరమో లాభో నామ. తం సబ్బపఠమం ఇచ్ఛితబ్బం. ఇదమేకం అత్థస్స ద్వారన్తి అయమేత్థ అత్థో. సీలఞ్చాతి ఆచారసీలం. ఇమినా లోకచారిత్తం దస్సేతి. వుద్ధానుమతన్తి గుణవుద్ధానం పణ్డితానం అనుమతం. ఇమినా ఞాణసమ్పన్నానం గరూనం ఓవాదం దస్సేతి. సుతఞ్చాతి కారణనిస్సితం సుతం. ఇమినా ఇమస్మిం లోకే అత్థనిస్సితం బాహుసచ్చం దస్సేతి. ధమ్మానువత్తీ చాతి తివిధస్స సుచరితధమ్మస్స అనువత్తనం. ఇమినా దుచ్చరితధమ్మం వజ్జేత్వా సుచరితధమ్మస్స అనువత్తనభావం దస్సేతి. అలీనతా చాతి చిత్తస్స అలీనతా అనీచతా. ఇమినా చిత్తస్స అసఙ్కోచతం పణీతభావం ఉత్తమభావం దస్సేతి. అత్థస్స ద్వారా పముఖా ఛళేతేతి అత్థో నామ వుడ్ఢి, తస్స వుడ్ఢిసఙ్ఖాతస్స లోకియలోకుత్తరస్స అత్థస్స ఏతే పముఖా ఉత్తమా ఛ ద్వారా ఉపాయా అధిగమముఖానీతి.

ఏవం బోధిసత్తో పుత్తస్స అత్థస్స ద్వారపఞ్హం కథేసి. సో తతో పట్ఠాయ తేసు ఛసు ధమ్మేసు వత్తి. బోధిసత్తోపి దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పుత్తోవ పచ్చుప్పన్నపుత్తో, మహాసేట్ఠి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అత్థస్సద్వారజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౮౫] ౫. కింపక్కజాతకవణ్ణనా

ఆయతిం దోసం నాఞ్ఞాయాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. అఞ్ఞతరో కిర కులపుత్తో బుద్ధసాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజితో ఏకదివసం సావత్థియం పిణ్డాయ చరన్తో ఏకం అలఙ్కతఇత్థిం దిస్వా ఉక్కణ్ఠి. అథ నం ఆచరియుపజ్ఝాయా సత్థు సన్తికం ఆనయింసు. సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చ’’న్తి వుత్తే ‘‘పఞ్చ కామగుణా నామేతే భిక్ఖు పరిభోగకాలే రమణీయా. సో పన తేసం పరిభోగో నిరయాదీసు పటిసన్ధిదాయకత్తా కింపక్కఫలపరిభోగసదిసో హోతి. కింపక్కఫలం నామ వణ్ణగన్ధరససమ్పన్నం, ఖాదితం పన అన్తాని ఖణ్డిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేతి. పుబ్బే బహూ బాలజనా తస్స దోసం అదిస్వా వణ్ణగన్ధరసేసు బజ్ఝిత్వా తం ఫలం పరిభుఞ్జిత్వా జీవితక్ఖయం పాపుణింసూ’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సత్థవాహో హుత్వా పఞ్చహి సకటసతేహి పుబ్బన్తాపరన్తం గచ్ఛన్తో అటవిముఖం పత్వా మనుస్సే సన్నిపాతేత్వా ‘‘ఇమిస్సా అటవియా విసరుక్ఖా నామ అత్థి, మా ఖో మం అనాపుచ్ఛా పుబ్బే అఖాదితపుబ్బాని ఫలాఫలాని ఖాదిత్థా’’తి ఓవది. మనుస్సా అటవిం అతిక్కమిత్వా అటవిముఖే ఏకం కింపక్కరుక్ఖం ఫలభారఓణమితసాఖం అద్దసంసు. తస్స ఖన్ధసాఖాపత్తఫలాని సణ్ఠానవణ్ణరసగన్ధేహి అమ్బసదిసానేవ. తేసు ఏకచ్చే వణ్ణగన్ధరసేసు బజ్ఝిత్వా అమ్బఫలసఞ్ఞాయ ఫలాని ఖాదింసు, ఏకచ్చే ‘‘సత్థవాహం పుచ్ఛిత్వా ఖాదిస్సామా’’తి గహేత్వా అట్ఠంసు. బోధిసత్తో తం ఠానం పత్వా యే గహేత్వా ఠితా, తే ఫలాని ఛడ్డాపేత్వా, యే ఖాదమానా అట్ఠంసు, తే వమనం కారేత్వా తేసం భేసజ్జం అదాసి. తేసు ఏకచ్చే అరోగా జాతా, పఠమమేవ ఖాదిత్వా ఠితా పన జీవితక్ఖయం పత్తా. బోధిసత్తోపి ఇచ్ఛితట్ఠానం సోత్థినా గన్త్వా లాభం లభిత్వా పున సకట్ఠానమేవ ఆగన్త్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా తం వత్థుం కథేత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమం గాథమాహ –

౮౫. ‘‘ఆయతిం దోసం నాఞ్ఞాయ, యో కామే పటిసేవతి;

విపాకన్తే హనన్తి నం, కింపక్కమివ భక్ఖిత’’న్తి.

తత్థ ఆయతిం దోసం నాఞ్ఞాయాతి అనాగతే దోసం న అఞ్ఞాయ, అజానిత్వాతి అత్థో. యో కామే పటిసేవతీతి యో వత్థుకామే చ కిలేసకామే చ పటిసేవతి. విపాకన్తే హనన్తి నన్తి తే కామా తం పురిసం అత్తనో విపాకసఙ్ఖాతే అన్తే నిరయాదీసు ఉప్పన్నం నానప్పకారేన దుక్ఖేన సంయోజయమానా హనన్తి. కథం? కింపక్కమివ భక్ఖితన్తి, యథా పరిభోగకాలే వణ్ణగన్ధరససమ్పత్తియా మనాపం కింపక్కఫలం అనాగతదోసం అదిస్వా భక్ఖితం అన్తే హనతి, జీవితక్ఖయం పాపేతి, ఏవం పరిభోగకాలే మనాపాపి కామా విపాకకాలే హనన్తీతి దేసనం యథానుసన్ధిం పాపేత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలం పాపుణి. సేసపరిసాయపి కేచి సోతాపన్నా, కేచి సకదాగామినో, కేచి అనాగామినో, కేచి అరహన్తో అహేసుం.

సత్థాపి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పరిసా బుద్ధపరిసా అహోసి, సత్థవాహో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కింపక్కజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౮౬] ౬. సీలవీమంసకజాతకవణ్ణనా

సీలం కిరేవ కల్యాణన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం సీలవీమంసకం బ్రాహ్మణం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర కోసలరాజానం నిస్సాయ జీవతి తిసరణం గతో అఖణ్డపఞ్చసీలో తిణ్ణం వేదానం పారగూ. రాజా ‘‘అయం సీలవా’’తి తస్స అతిరేకసమ్మానం కరోతి. సో చిన్తేసి ‘‘అయం రాజా మయ్హం అఞ్ఞేహి బ్రాహ్మణేహి అతిరేకసమ్మానం కరోతి, అతివియ మం గరుం కత్వా పస్సతి, కిం ను ఖో ఏస మమ జాతిగోత్తకులప్పదేససిప్పసమ్పత్తిం నిస్సాయ ఇమం సమ్మానం కరోతి, ఉదాహు సీలసమ్పత్తిం, వీమంసిస్సామి తావా’’తి. సో ఏకదివసం రాజూపట్ఠానం గన్త్వా ఘరం ఆగచ్ఛన్తో ఏకస్స హేరఞ్ఞికస్స ఫలకతో అనాపుచ్ఛిత్వా ఏకం కహాపణం గహేత్వా అగమాసి, హేరఞ్ఞికో బ్రాహ్మణే గరుభావేన కిఞ్చి అవత్వా నిసీది. పునదివసే ద్వే కహాపణే గణ్హి, హేరఞ్ఞికో తథేవ అధివాసేసి. తతియదివసే కహాపణముట్ఠిం అగ్గహేసి, అథ నం హేరఞ్ఞికో ‘‘అజ్జ తే తతియో దివసో రాజకుటుమ్బం విలుమ్పన్తస్సా’’తి ‘‘రాజకుటుమ్బవిలుమ్పకచోరో మే గహితో’’తి తిక్ఖత్తుం విరవి. అథ నం మనుస్సా ఇతో చితో చ ఆగన్త్వా ‘‘చిరందాని త్వం సీలవా వియ విచరీ’’తి ద్వే తయో పహారే దత్వా బన్ధిత్వా రఞ్ఞో దస్సేసుం.

రాజా విప్పటిసారీ హుత్వా ‘‘కస్మా, బ్రాహ్మణ, ఏవరూపం దుస్సీలకమ్మం కరోసీ’’తి వత్వా ‘‘గచ్ఛథ, తస్స రాజాణం కరోథా’’తి ఆహ. బ్రాహ్మణో ‘‘నాహం, మహారాజ, చోరో’’తి ఆహ. అథ ‘‘కస్మా రాజకుటుమ్బికస్స ఫలకతో కహాపణే గణ్హీ’’తి? ‘‘ఏతం మయా తయి మమ అతిసమ్మానం కరోన్తే ‘కిం ను ఖో రాజా మమ జాతిఆదీని నిస్సాయ అతిసమ్మానం కరోతి, ఉదాహు సీలం నిస్సాయా’తి వీమంసనత్థాయ కతం, ఇదాని పన మయా ఏకంసేన ఞాతం. యథా సీలమేవ నిస్సాయ తయా మమ సమ్మానో కతో, న జాతిఆదీని. తథా హి మే ఇదాని రాజాణం కారేసి, స్వాహం ఇమినా కారణేన ‘ఇమస్మిం లోకే సీలమేవ ఉత్తమం సీలం పముఖ’న్తి సన్నిట్ఠానం గతో. ఇమస్స పనాహం సీలస్స అనుచ్ఛవికం కరోన్తో గేహే ఠితో కిలేసే పరిభుఞ్జన్తో న సక్ఖిస్సామి కాతుం, అజ్జేవ జేతవనం గన్త్వా సత్థు సన్తికే పబ్బజిస్సామి, పబ్బజ్జం మే దేథ, దేవా’’తి వత్వా రాజానం అనుజానాపేత్వా జేతవనాభిముఖో పాయాసి.

అథ నం ఞాతిసుహజ్జబన్ధవా సన్నిపతిత్వా నివారేతుం అసక్కోన్తా నివత్తింసు. సో సత్థు సన్తికం గన్త్వా పబ్బజ్జం యాచిత్వా పబ్బజ్జఞ్చ ఉపసమ్పదఞ్చ లభిత్వా అవిస్సట్ఠకమ్మట్ఠానో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భన్తే, మయ్హం పబ్బజ్జా మత్థకం పత్తా’’తి అఞ్ఞం బ్యాకాసి. తస్స తం అఞ్ఞబ్యాకరణం భిక్ఖుసఙ్ఘే పాకటం జాతం. అథేకదివసం ధమ్మసభాయం సన్నిపతితా భిక్ఖూ ‘‘ఆవుసో, అసుకో నామ రఞ్ఞో ఉపట్ఠాకబ్రాహ్మణో అత్తనో సీలం వీమంసిత్వా రాజానం ఆపుచ్ఛిత్వా పబ్బజిత్వా అరహత్తే పతిట్ఠితో’’తి తస్స గుణం కథయమానా నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదాని అయమేవ బ్రాహ్మణో అత్తనో సీలం వీమంసిత్వా పబ్బజిత్వా అత్తనో పతిట్ఠం అకాసి, పుబ్బేపి పణ్డితా అత్తనో సీలం వీమంసిత్వా పబ్బజిత్వా అత్తనో పతిట్ఠం కరింసూ’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స పురోహితో అహోసి దానాధిముత్తో సీలజ్ఝాసయో అఖణ్డపఞ్చసీలో. రాజా సేసబ్రాహ్మణేహి అతిరేకం తస్స సమ్మానం కరోతీతి సబ్బం పురిమసదిసమేవ. బోధిసత్తే పన బన్ధిత్వా రఞ్ఞో సన్తికం నీయమానే అహితుణ్డికా అన్తరవీథియం సప్పం కీళాపేన్తా నఙ్గుట్ఠే గణ్హన్తి, గీవాయ గణ్హన్తి, గలే వేఠేన్తి. బోధిసత్తో తే దిస్వా ‘‘మా, తాతా, ఏవం సప్పం నఙ్గుట్ఠే గణ్హథ, మా గీవాయ గణ్హథ, మా గలే వేఠేథ. అయఞ్హి వో డంసిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేయ్యా’’తి ఆహ. అహితుణ్డికా ‘‘అయం, బ్రాహ్మణ, సప్పో సీలవా ఆచారసమ్పన్నో తాదిసో దుస్సీలో న హోతి, త్వం పన అత్తనో దుస్సీలతాయ అనాచారేన రాజకుటుమ్బవిలుమ్పకచోరోతి బన్ధిత్వా నీయసీ’’తి ఆహంసు.

సో చిన్తేసి ‘‘సప్పాపి తావ అడంసన్తా అవిహేఠేన్తా ‘సీలవన్తో’తి నామం లభన్తి, కిమఙ్గం పన మనుస్సభూతా. సీలమేవ ఇమస్మిం లోకే ఉత్తమం, నత్థి తతో ఉత్తరితర’’న్తి. అథ నం నేత్వా రఞ్ఞో దస్సేసుం. రాజా ‘‘కిం ఇదం, తాతా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘రాజకుటుమ్బవిలుమ్పకో చోరో, దేవా’’తి. ‘‘తేన హిస్స రాజాణం కరోథా’’తి. బ్రాహ్మణో ‘‘నాహం, మహారాజ, చోరో’’తి ఆహ. ‘‘అథ కస్మా కహాపణే అగ్గహేసీ’’తి చ వుత్తే పురిమనయేనేవ సబ్బం ఆరోచేన్తో ‘‘స్వాహం ఇమినా కారణేన ‘ఇమస్మిం లోకే సీలమేవ ఉత్తమం, సీలం పామోక్ఖ’న్తి సన్నిట్ఠానం గతో’’తి వత్వా ‘‘తిట్ఠతు తావ ఇదం, ఆసీవిసోపి తావ అడంసన్తో అవిహేఠేన్తో ‘సీలవా’తి వత్తబ్బతం లభతి. ఇమినాపి కారణేన సీలమేవ ఉత్తమం, సీలం పవర’’న్తి సీలం వణ్ణేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౮౬. ‘‘సీలం కిరేవ కల్యాణం, సీలం లోకే అనుత్తరం;

పస్స ఘోరవిసో నాగో, సీలవాతి న హఞ్ఞతీ’’తి.

తత్థ సీలం కిరేవాతి కాయవాచాచిత్తేహి అవీతిక్కమసఙ్ఖాతం ఆచారసీలమేవ. కిరాతి అనుస్సవవసేన వదతి. కల్యాణన్తి సున్దరతరం. అనుత్తరన్తి జేట్ఠకం సబ్బగుణదాయకం. పస్సాతి అత్తనా దిట్ఠకారణం అభిముఖం కరోన్తో కథేతి. సీలవాతి న హఞ్ఞతీతి ఘోరవిసోపి సమానో అడంసనఅవిహేఠనమత్తకేన సీలవాతి పసంసం లభతి, న హఞ్ఞతి న విహఞ్ఞతీతి. ఇమినాపి కారణేన సీలమేవ ఉత్తమన్తి.

ఏవం బోధిసత్తో ఇమాయ గాథాయ రఞ్ఞో ధమ్మం దేసేత్వా కామే పహాయ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తం పవిసిత్వా పఞ్చాభిఞ్ఞా అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, రాజపరిసా బుద్ధపరిసా, పురోహితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సీలవీమంసకజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౮౭] ౭. మఙ్గలజాతకవణ్ణనా

యస్స మఙ్గలా సమూహతాతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో ఏకం సాటకలక్ఖణబ్రాహ్మణం ఆరబ్భ కథేసి. రాజగహవాసికో కిరేకో బ్రాహ్మణో కోతుహలమఙ్గలికో తీసు రతనేసు అప్పసన్నో మిచ్ఛాదిట్ఠికో అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో, తస్స సముగ్గే ఠపితం సాటకయుగం మూసికా ఖాదింసు. అథస్స సీసం న్హాయిత్వా ‘‘సాటకే ఆహరథా’’తి వుత్తకాలే మూసికాయ ఖాదితభావం ఆరోచయింసు. సో చిన్తేసి ‘‘సచే ఇదం మూసికాదట్ఠం సాటకయుగం ఇమస్మిం గేహే భవిస్సతి, మహావినాసో భవిస్సతి. ఇదఞ్హి అవమఙ్గలం కాళకణ్ణిసదిసం పుత్తధీతాదీనం వా దాసకమ్మకరాదీనం వా న సక్కా దాతుం. యో హి ఇదం గణ్హిస్సతి, సబ్బస్స మహావినాసో భవిస్సతి, ఆమకసుసానే తం ఛడ్డాపేస్సామి, న ఖో పన సక్కా దాసకమ్మకరాదీనం హత్థే దాతుం. తే హి ఏత్థ లోభం ఉప్పాదేత్వా ఇమం గహేత్వా వినాసం పాపుణేయ్యుం, పుత్తస్స తం హత్థే దస్సామీ’’తి. సో పుత్తం పక్కోసాపేత్వా తమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘త్వమ్పి నం, తాత, హత్థేన అఫుసిత్వా దణ్డకేన గహేత్వా ఆమకసుసానే ఛడ్డేత్వా సీసం న్హాయిత్వా ఏహీ’’తి పేసేసి.

సత్థాపి ఖో తం దివసం పచ్చూససమయే బోధనేయ్యబన్ధవే ఓలోకేన్తో ఇమేసం పితాపుత్తానం సోతాపత్తిఫలస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా మిగవీథిం గహేత్వా మిగలుద్దకో వియ గన్త్వా ఆమకసుసానద్వారే నిసీది ఛబ్బణ్ణబుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేన్తో. మాణవోపి పితు వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా అజగరసప్పం వియ తం యుగసాటకం యట్ఠికోటియా గహేత్వా ఆమకసుసానద్వారం పాపుణి. అథ నం సత్థా ‘‘కిం కరోసి మాణవా’’తి ఆహ. ‘‘భో గోతమ, ఇదం సాటకయుగం మూసికాదట్ఠం కాళకణ్ణిసదిసం హలాహలవిసూపమం, మమ పితా ‘అఞ్ఞో ఏతం ఛడ్డేన్తో లోభం ఉప్పాదేత్వా గణ్హేయ్యా’తి భయేన మం పహిణి, అహమేతం ఛడ్డేత్వా సీసం న్హాయిస్సామీతి ఆగతోమ్హి, భో గోతమా’’తి. ‘‘తేన హి ఛడ్డేహీ’’తి. మాణవో ఛడ్డేసి, సత్థా ‘‘అమ్హాకం దాని వట్టతీ’’తి తస్స సమ్ముఖావ గణ్హి. ‘‘అవమఙ్గలం, భో గోతమ, ఏతం కాళకణ్ణిసదిసం, మా గణ్హి మా గణ్హీ’’తి తస్మిం వారయమానేయేవ తం గహేత్వా వేళువనాభిముఖో పాయాసి.

మాణవో వేగేన గన్త్వా పితు ఆరోచేసి ‘‘తాత, మయా ఆమకసుసానే ఛడ్డితం సాటకయుగం సమణో గోతమో ‘అమ్హాకం వట్టతీ’తి మయా వారియమానోపి గహేత్వా వేళువనం గతో’’తి. బ్రాహ్మణో చిన్తేసి ‘‘తం సాటకయుగం అవమఙ్గలం కాళకణ్ణిసదిసం, తం వళఞ్జేన్తో సమణోపి గోతమో నస్సిస్సతి, విహారోపి నస్సిస్సతి, తతో అమ్హాకం గరహా భవిస్సతి, సమణస్స గోతమస్స అఞ్ఞే బహూ సాటకే దత్వా తం ఛడ్డాపేస్సామీ’’తి. సో బహూ సాటకే గాహాపేత్వా పుత్తేన సద్ధిం వేళువనం గన్త్వా సత్థారం దిస్వా ఏకమన్తం ఠితో ఏవమాహ ‘‘సచ్చం కిర వో, భో గోతమ, ఆమకసుసానే సాటకయుగం గహిత’’న్తి? ‘‘సచ్చం, బ్రాహ్మణా’’తి. ‘‘భో గోతమ, తం సాటకయుగం అవమఙ్గలం, తుమ్హే తం పరిభుఞ్జమానా నస్సిస్సథ, సకలవిహారోపి నస్సిస్సతి. సచే వో నివాసనం వా పారుపనం వా నప్పహోతి, ఇమే సాటకే గహేత్వా తం ఛడ్డాపేథా’’తి. అథ నం సత్థా ‘‘మయం బ్రాహ్మణ పబ్బజితా నామ, అమ్హాకం ఆమకసుసానే అన్తరవీథియం సఙ్కారట్ఠానే న్హానతిత్థే మహామగ్గేతి ఏవరూపేసు ఠానేసు ఛడ్డితా వా పతితా వా పిలోతికా వట్టతి, త్వం పన న ఇదానేవ ఏవంలద్ధికో, పుబ్బేపి ఏవంలద్ధికోయేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే మగధరట్ఠే రాజగహనగరే ధమ్మికో మగధరాజా రజ్జం కారేసి. తదా బోధిసత్తో ఏకస్మిం ఉదిచ్చబ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా హిమవన్తే వసమానో ఏకస్మిం కాలే హిమవన్తతో నిక్ఖమిత్వా రాజగహనగరే రాజుయ్యానం పత్వా తత్థ వసిత్వా దుతియదివసే భిక్ఖాచారత్థాయ నగరం పావిసి. రాజా తం దిస్వా పక్కోసాపేత్వా పాసాదే నిసీదాపేత్వా భోజేత్వా ఉయ్యానేయేవ వసనత్థాయ పటిఞ్ఞం గణ్హి. బోధిసత్తో రఞ్ఞో నివేసనే భుఞ్జిత్వా ఉయ్యానే వసతి. తస్మిం కాలే రాజగహనగరే దుస్సలక్ఖణబ్రాహ్మణో నామ అహోసి. తస్స సముగ్గే ఠపితం సాటకయుగన్తి సబ్బం పురిమసదిసమేవ.

మాణవే పన సుసానం గచ్ఛన్తే బోధిసత్తో పఠమతరం గన్త్వా సుసానద్వారే నిసీదిత్వా తేన ఛడ్డితం సాటకయుగం గహేత్వా ఉయ్యానం అగమాసి. మాణవో గన్త్వా పితు ఆరోచేసి. పితా ‘‘రాజకులూపకో తాపసో నస్సేయ్యా’’తి బోధిసత్తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘తాపస, తయా గహితసాటకే ఛడ్డేహి, మా నస్సీ’’తి ఆహ. తాపసో ‘‘అమ్హాకం సుసానే ఛడ్డితపిలోతికా వట్టతి, న మయం కోతుహలమఙ్గలికా, కోతుహలమఙ్గలం నామేతం న బుద్ధపచ్చేకబుద్ధబోధిసత్తేహి వణ్ణితం, తస్మా పణ్డితేన నామ కోతుహలమఙ్గలికేన న భవితబ్బ’’న్తి బ్రాహ్మణస్స ధమ్మం దేసేసి. బ్రాహ్మణో ధమ్మం సుత్వా దిట్ఠిం భిన్దిత్వా బోధిసత్తం సరణం గతో. బోధిసత్తోపి అపరిహీనజ్ఝానో బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థాపి ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా బ్రాహ్మణస్స ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౮౭. ‘‘యస్స మఙ్గలా సమూహతా, ఉప్పాతా సుపినా చ లక్ఖణా చ;

సో మఙ్గలదోసవీతివత్తో, యుగయోగాధిగతో న జాతుమేతీ’’తి.

తత్థ యస్స మఙ్గలా సమూహతాతి యస్స అరహతో ఖీణాసవస్స దిట్ఠమఙ్గలం, సుతమఙ్గలం, ముతమఙ్గలన్తి ఏతే మఙ్గలా సముచ్ఛిన్నా. ఉప్పాతా సుపినా చ లక్ఖణా చాతి ‘‘ఏవరూపో చన్దగ్గాహో భవిస్సతి, ఏవరూపో సూరియగ్గాహో భవిస్సతి, ఏవరూపో నక్ఖత్తగ్గాహో భవిస్సతి, ఏవరూపో ఉక్కాపాతో భవిస్సతి, ఏవరూపో దిసాడాహో భవిస్సతీ’’తి ఇమే పఞ్చ మహాఉప్పాతా, నానప్పకారా సుపినా, సుభగలక్ఖణం, దుబ్భగలక్ఖణం, ఇత్థిలక్ఖణం, పురిసలక్ఖణం, దాసిలక్ఖణం, దాసలక్ఖణం, అసిలక్ఖణం, హత్థిలక్ఖణం, అస్సలక్ఖణం, ఉసభలక్ఖణం, ఆవుధలక్ఖణం, వత్థలక్ఖణన్తి ఏవమాదికాని లక్ఖణాని ఇమే చ దిట్ఠిట్ఠానా యస్స సమూహతా, న ఏతేహి ఉప్పాతాదీహి అత్తనో మఙ్గలం వా అవమఙ్గలం వా పచ్చేతి. సో మఙ్గలదోసవీతివత్తోతి సో ఖీణాసవో సబ్బమఙ్గలదోసే వీతివత్తో అతిక్కన్తో పజహిత్వా ఠితో. యుగయోగాధిగతోతి ‘‘కోధో చ ఉపనాహో చ, మక్ఖో చ పళాసో చా’’తిఆదినా (విభ. ౮౩౩) నయేన ద్వే ద్వే ఏకతో ఆగతకిలేసా యుగా నామ. కామయోగో, భవయోగో, దిట్ఠియోగో, అవిజ్జాయోగోతి ఇమే సంసారే యోజనభావతో చత్తారో యోగా నామ. తే యుగే చ యోగే చాతి యుగయోగే అధిగతో అభిభవిత్వా గతో వీతివత్తో సమతిక్కన్తో ఖీణాసవో భిక్ఖు. న జాతుమేతీతి పున పటిసన్ధివసేన ఏకంసేనేవ ఇమం లోకం న ఏతి నాగచ్ఛతీతి.

ఏవం సత్థా ఇమాయ గాథాయ బ్రాహ్మణస్స ధమ్మం దేసేత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే బ్రాహ్మణో సద్ధిం పుత్తేన సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. సత్థా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ఏతేవ పితాపుత్తా ఇదాని పితాపుత్తా అహేసుం, తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మఙ్గలజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౮౮] ౮. సారమ్భజాతకవణ్ణనా

కల్యాణిమేవ ముఞ్చేయ్యాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఓమసవాదసిక్ఖాపదం (పాచి. ౧౫) ఆరబ్భ కథేసి. ద్వేపి వత్థూని హేట్ఠా నన్దివిసాలజాతకే వుత్తసదిసానేవ. ఇమస్మిం పన జాతకే బోధిసత్తో గన్ధారరట్ఠే తక్కసిలాయం అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స సారమ్భో నామ బలిబద్దో అహోసి. సత్థా ఇదం అతీతవత్థుం కథేత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమం గాథమాహ –

౮౮. ‘‘కల్యాణిమేవ ముఞ్చేయ్య, న హి ముఞ్చేయ్య పాపికం;

మోక్ఖో కల్యాణియా సాధు, ముత్వా తప్పతి పాపిక’’న్తి.

తత్థ కల్యాణిమేవ ముఞ్చేయ్యాతి చతుదోసవినిముత్తం కల్యాణిం సున్దరం అనవజ్జం వాచమేవ ముఞ్చేయ్య విస్సజ్జేయ్య కథేయ్య. న హి ముఞ్చేయ్య పాపికన్తి పాపికం లామికం పరేసం అప్పియం అమనాపం న ముఞ్చేయ్య న కథేయ్య. మోక్ఖో కల్యాణియా సాధూతి కల్యాణవాచాయ విస్సజ్జనమేవ ఇమస్మిం లోకే సాధు సున్దరం భద్దకం. ముత్వా తప్పతి పాపికన్తి పాపికం ఫరుసవాచం ముఞ్చిత్వా విస్సజ్జేత్వా కథేత్వా సో పుగ్గలో తప్పతి సోచతి కిలమతీతి.

ఏవం సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బ్రాహ్మణో ఆనన్దో అహోసి, బ్రాహ్మణీ ఉప్పలవణ్ణా, సారమ్భో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సారమ్భజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౮౯] ౯. కుహకజాతకవణ్ణనా

వాచావ కిర తే ఆసీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం కుహకభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. కుహకవత్థు ఉద్దాలకజాతకే ఆవి భవిస్సతి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే ఏకం గామకం ఉపనిస్సాయ ఏకో కూటజటిలో కుహకతాపసో వసతి. ఏకో కుటుమ్బికో తస్స అరఞ్ఞే పణ్ణసాలం కారేత్వా తత్థ నం వాసేన్తో అత్తనో గేహే పణీతాహారేన పటిజగ్గతి. సో తం కూటజటిలం ‘‘సీలవా ఏసో’’తి సద్దహిత్వా చోరభయేన సువణ్ణనిక్ఖసతం తస్స పణ్ణసాలం నేత్వా భూమిగతం కత్వా ‘‘ఇదం ఓలోకేయ్యాసి, భన్తే’’తి ఆహ. అథ నం తాపసో ‘‘పబ్బజితానం నామ, ఆవుసో, ఏవరూపం కథేతుం, న వట్టతి, అమ్హాకం పన పరసన్తకే లోభో నామ నత్థీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి తస్స వచనం సద్దహిత్వా పక్కామి. దుట్ఠతాపసో ‘‘సక్కా ఏత్తకేన జీవితు’’న్తి కతిపాహం అతిక్కమిత్వా తం సువణ్ణం గహేత్వా అన్తరామగ్గే ఏకస్మిం ఠానే ఠపేత్వా ఆగన్త్వా పణ్ణసాలాయమేవ వసిత్వా పునదివసే తస్స గేహే భత్తకిచ్చం కత్వా ఏవమాహ ‘‘ఆవుసో, మయం తుమ్హే నిస్సాయ చిరం వసిమ్హ, అతిచిరం ఏకస్మిం ఠానే వసన్తానం మనుస్సేహి సద్ధిం సంసగ్గో హోతి, సంసగ్గో చ నామ పబ్బజితానం మలం, తస్మా గచ్ఛామహ’’న్తి వత్వా తేన పునప్పునం యాచియమానోపి నివత్తితుం న ఇచ్ఛి. అథ నం సో ‘‘ఏవం సన్తే గచ్ఛథ, భన్తే’’తి యావ గామద్వారం అనుగన్త్వా నివత్తి. తాపసోపి థోకం గన్త్వావ ‘‘ఇమం కుటుమ్బికం మయా వఞ్చేతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా జటానం అన్తరే తిణం ఠపేత్వా పటినివత్తి. కుటుమ్బికో ‘‘కిం, భన్తే, నివత్తిత్థా’’తి పుచ్ఛి. ఆవుసో తుమ్హాకం గేహచ్ఛదనతో మే జటాసు ఏకతిణం లగ్గం, అదిన్నాదానఞ్చ నామ పబ్బజితానం న వట్టతి, తం ఆదాయ ఆగతోమ్హీతి. కుటుమ్బికో ‘‘ఛడ్డేత్వా గచ్ఛథ, భన్తే’’తి వత్వా ‘‘తిణసలాకమ్పి నామ పరసన్తకం న గణ్హాతి, అహో కుక్కుచ్చకో మే అయ్యో’’తి పసీదిత్వా వన్దిత్వా ఉయ్యోజేసి.

తదా పన బోధిసత్తేన భణ్డత్థాయ పచ్చన్తం గచ్ఛన్తేన తస్మిం నివేసనే నివాసో గహితో హోతి. సో తాపసస్స వచనం సుత్వావ ‘‘అద్ధా ఇమినా దుట్ఠతాపసేన ఇమస్స కిఞ్చి గహితం భవిస్సతీ’’తి కుటుమ్బికం పుచ్ఛి ‘‘అత్థి పన తే, సమ్మ, కిఞ్చి ఏతస్స తాపసస్స సన్తికే నిక్ఖిత్త’’న్తి? ‘‘అత్థి, సమ్మ, సువణ్ణనిక్ఖసత’’న్తి. ‘‘తేన హి గచ్ఛ, తం ఉపధారేహీ’’తి. సో పణ్ణసాలం గన్త్వా తం అదిస్వా వేగేనాగన్త్వా ‘‘నత్థి, సమ్మా’’తి ఆహ. ‘‘న తే సువణ్ణం అఞ్ఞేన గహితం, తేనేవ కుహకతాపసేన గహితం, ఏహి, తం అనుబన్ధిత్వా గణ్హామా’’తి వేగేన గన్త్వా కూటతాపసం గణ్హిత్వా హత్థేహి చ పాదేహి చ పోథేత్వా సువణ్ణం ఆహరాపేత్వా గణ్హింసు. బోధిసత్తో సువణ్ణం దిస్వా ‘‘నిక్ఖసతం హరమానో అసజ్జిత్వా తిణమత్తే సత్తోసీ’’తి వత్వా తం గరహన్తో ఇమం గాథమాహ –

౮౯. ‘‘వాచావ కిర తే ఆసి, సణ్హా సఖిలభాణినో;

తిణమత్తే అసజ్జిత్థో, నో చ నిక్ఖసతం హర’’న్తి.

తత్థ వాచావ కిర తే ఆసి, సణ్హా సఖిలభాణినోతి ‘‘పబ్బజితానం తిణమత్తమ్పి అదిన్నం ఆదాతుం న వట్టతీ’’తి ఏవం సఖిలం ముదువచనం వదన్తస్స వాచా ఏవ కిర తే సణ్హా ఆసి, వచనమత్తమేవ మట్ఠం అహోసీతి అత్థో. తిణమత్తే అసజ్జిత్థోతి కూటజటిల ఏకిస్సా తిణసలాకాయ కుక్కుచ్చం కురుమానో త్వం సత్తో ఆసత్తో లగ్గో అహోసి. నో చ నిక్ఖసతం హరన్తి ఇమం పన నిక్ఖసతం హరన్తో అసత్తో నిల్లగ్గోవ జాతోసీతి.

ఏవం బోధిసత్తో తం గరహిత్వా ‘‘మా పున, కూటజటిల, ఏవరూపమకాసీ’’తి ఓవాదం దత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేస భిక్ఖు కుహకో, పుబ్బేపి కుహకోయేవా’’తి వత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కూటతాపసో కుహకభిక్ఖు అహోసి, పణ్డితపురిసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కుహకజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౯౦] ౧౦. అకతఞ్ఞుజాతకవణ్ణనా

యో పుబ్బే కతకల్యాణోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అనాథపిణ్డికం ఆరబ్భ కథేసి. తస్స కిరేకో పచ్చన్తవాసికో సేట్ఠి అదిట్ఠసహాయో అహోసి. సో ఏకదా పచ్చన్తే ఉట్ఠానకభణ్డస్స పఞ్చ సకటసతాని పూరేత్వా కమ్మన్తికమనుస్సే ఆహ – ‘‘గచ్ఛథ, భో, ఇమం భణ్డం సావత్థిం నేత్వా అమ్హాకం సహాయకస్స అనాథపిణ్డికమహాసేట్ఠిస్స పచ్చగ్ఘేన విక్కిణిత్వా పటిభణ్డం ఆహరథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి తస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా సావత్థిం గన్త్వా మహాసేట్ఠిం దిస్వా పణ్ణాకారం దత్వా తం పవత్తిం ఆరోచేసుం. మహాసేట్ఠి ‘‘స్వాగతం వో’’తి తేసం ఆవాసఞ్చ పరిబ్బయఞ్చ దాపేత్వా సహాయకస్స సుఖం పుచ్ఛిత్వా భణ్డం విక్కిణిత్వా పటిభణ్డం దాపేసి. తే పచ్చన్తం గన్త్వా తమత్థం అత్తనో సేట్ఠిస్స ఆరోచేసుం.

అపరభాగే అనాథపిణ్డికోపి తథేవ పఞ్చ సకటసతాని తత్థ పేసేసి. మనుస్సా తత్థ గన్త్వా పణ్ణాకారం ఆదాయ పచ్చన్తవాసికసేట్ఠిం పస్సింసు. సో ‘‘కుతో ఆగచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సావత్థితో తుమ్హాకం సహాయకస్స అనాథపిణ్డికస్స సన్తికా’’తి వుత్తే ‘‘అనాథపిణ్డికోతి కస్సచి పురిసస్స నామం భవిస్సతీ’’తి పరిహాసం కత్వా పణ్ణాకారం గహేత్వా ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హే’’తి ఉయ్యోజేసి, నేవ నివాసం, న పరిబ్బయం దాపేసి. తే సయమేవ భణ్డం విక్కిణిత్వా పటిభణ్డం ఆదాయ సావత్థిం ఆగన్త్వా సేట్ఠిస్స తం పవత్తిం ఆరోచేసుం.

అథ సో పచ్చన్తవాసీ పునపి ఏకవారం తథేవ పఞ్చ సకటసతాని సావత్థిం పేసేసి, మనుస్సా పణ్ణాకారం ఆదాయ మహాసేట్ఠిం పస్సింసు. తే పన దిస్వా అనాథపిణ్డికస్స మనుస్సా ‘‘మయం, సామి, ఏతేసం నివాసఞ్చ భత్తఞ్చ పరిబ్బయఞ్చ జానిస్సామా’’తి వత్వా తేసం సకటాని బహినగరే తథారూపే ఠానే మోచాపేత్వా ‘‘తుమ్హే ఇధేవ వసథ, అమ్హాకం వో ఘరే యాగుభత్తఞ్చ పరిబ్బయో చ భవిస్సతీ’’తి గన్త్వా దాసకమ్మకరే సన్నిపాతేత్వా మజ్ఝిమయామసమనన్తరే పఞ్చ సకటసతాని విలుమ్పిత్వా నివాసనపారుపనానిపి నేసం అచ్ఛిన్దిత్వా గోణే పలాపేత్వా సకటాని విచక్కాని కత్వా భూమియం ఠపేత్వా చక్కానిపి గణ్హిత్వావ అగమంసు. పచ్చన్తవాసినో నివాసనమత్తస్సపి సామికా అహుత్వా భీతా వేగేన పలాయిత్వా పచ్చన్తమేవ గతా. సేట్ఠిమనుస్సాపి తమత్థం మహాసేట్ఠినో ఆరోచేసుం. సో ‘‘అత్థి దానిదం కథాపాభత’’న్తి సత్థు సన్తికం గన్త్వా ఆదితో పట్ఠాయ సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘న ఖో, గహపతి, సో పచ్చన్తవాసీ ఇదానేవ ఏవంసీలో, పుబ్బేపి ఏవంసీలోయేవ అహోసీ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బారాణసియం మహావిభవో సేట్ఠి అహోసి. తస్సేకో పచ్చన్తవాసికో సేట్ఠి అదిట్ఠసహాయో అహోసి. సబ్బం అతీతవత్థు పచ్చుప్పన్నవత్థుసదిసమేవ బోధిసత్తో పన అత్తనో మనుస్సేహి ‘‘అజ్జ అమ్హేహి ఇదం నామ కత’’న్తి ఆరోచితే ‘‘పఠమం అత్తనో కతం ఉపకారం అజానన్తా పచ్ఛా ఏవరూపం లభన్తియేవా’’తి వత్వా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౯౦. ‘‘యో పుబ్బే కతకల్యాణో, కతత్థో నావబుజ్ఝతి;

పచ్ఛా కిచ్చే సముప్పన్నే, కత్తారం నాధిగచ్ఛతీ’’తి.

తత్రాయం పిణ్డత్థో – ఖత్తియాదీసు యో కోచి పురిసో పుబ్బే పఠమతరం అఞ్ఞేన కతకల్యాణో కతూపకారో కతత్థో నిప్ఫాదితకిచ్చో హుత్వా తం పరేన అత్తని కతం కల్యాణఞ్చేవ అత్థఞ్చ న జానాతి, సో పచ్ఛా అత్తనో కిచ్చే సముప్పన్నే తస్స కిచ్చస్స కత్తారం నాధిగచ్ఛతి న లభతీతి.

ఏవం బోధిసత్తో ఇమాయ గాథాయ ధమ్మం దేసేత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పచ్చన్తవాసీ ఇదానీపి పచ్చన్తవాసీయేవ, బారాణసిసేట్ఠి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అకతఞ్ఞుజాతకవణ్ణనా దసమా.

అపాయిమ్హవగ్గో నవమో.

తస్సుద్దానం –

సురాపానం మిత్తవిన్దం, కాళకణ్ణీ అత్థద్వారం;

కింపక్కసీలవీమంసం, మఙ్గలఞ్చాపి సారమ్భం;

కుహకం అకతఞ్ఞూ చాతి.